Tài sản của một người biệt tích không tự nhiên thuộc quyền vợ, chồng hay con. Theo Bộ luật Dân sự 2015, khi có yêu cầu, toà giao tài sản đó cho người quản lý theo một thứ tự: người đã được uỷ quyền tiếp tục quản lý; tài sản chung do chủ sở hữu chung còn lại quản lý; tài sản vợ hoặc chồng đang quản lý thì người đó tiếp tục; không có những người này thì toà chỉ định người thân thích hoặc người khác.
Người quản lý có quyền và nghĩa vụ được luật kể ra khá hẹp: giữ gìn như tài sản của mình, bán ngay thứ sắp hư hỏng, trích tài sản để cấp dưỡng và trả nợ đến hạn theo quyết định của toà, được thanh toán chi phí cần thiết, và phải giao lại khi người kia trở về. Phần dưới đi từng loại tài sản hay gặp trong gia đình Việt Nam.
Ai được giao quản lý: thứ tự theo luật
Thứ tự dưới đây là nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015 cho người vắng mặt tại nơi cư trú. Toà căn cứ vào đó, không theo việc ai đứng đơn hay ai được gia đình bầu.
| Loại tài sản | Người quản lý | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tài sản người vắng mặt đã uỷ quyền cho ai đó quản lý trước khi đi | Người được uỷ quyền tiếp tục quản lý | Trong phạm vi giấy uỷ quyền còn hiệu lực |
| Tài sản chung với người khác (đồng sở hữu đất, hùn mua tàu, xe) | Chủ sở hữu chung còn lại | Phần của người vắng mặt vẫn là của họ |
| Tài sản vợ hoặc chồng đang quản lý | Vợ hoặc chồng tiếp tục quản lý | Nếu người này đã chết, mất năng lực, có khó khăn trong nhận thức hoặc bị hạn chế năng lực thì chuyển sang con thành niên hoặc cha, mẹ của người vắng mặt |
| Không có những người trên | Một người thân thích tại nơi cư trú do toà chỉ định | Không có người thân thích thì toà chỉ định người khác |
Trong thực tế, phần lớn tài sản của người đã có gia đình là tài sản chung vợ chồng, nên người quản lý hay gặp nhất là vợ hoặc chồng. Tuy vậy quyết định của toà vẫn cần thiết để làm việc với bên ngoài, vì ngân hàng hay bên thuê nhà không biết ai đang thật sự giữ tài sản.
Việc người quản lý phải làm
Giữ gìn, bảo quản như tài sản của chính mình. Nhà phải được trông, sửa chỗ dột; xe phải để nơi an toàn; vườn phải có người chăm. Bỏ mặc cho xuống cấp rồi đến khi người kia về là có thể phải chịu trách nhiệm.
Bán ngay hoa màu, sản phẩm có nguy cơ hư hỏng. Lúa đến vụ, trái cây chín, hàng hoá dễ hỏng trong kho. Tiền bán được là tài sản của người vắng mặt, cần ghi rõ ngày bán, bán cho ai, giá bao nhiêu.
Thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng và trả nợ đến hạn bằng tài sản của người đó, theo quyết định của toà. Con nhỏ của người vắng mặt cần tiền ăn học, khoản vay đến kỳ trả. Người quản lý không tự quyết, mà đề nghị toà rồi làm theo quyết định.
Giao lại tài sản khi người vắng mặt trở về và báo cho toà. Kèm theo là sổ ghi chép thu chi để người kia biết tài sản đã được dùng vào việc gì.
Bồi thường nếu có lỗi gây thiệt hại. Ví dụ giả định: cho người quen thuê nhà mà không làm hợp đồng, người thuê bỏ đi để lại hư hỏng nặng. Người quản lý có thể phải giải trình và bồi thường phần thiệt hại do lỗi của mình.
Việc người quản lý không nên tự làm
Luật trao cho người quản lý quyền quản lý, không trao quyền định đoạt. Bán nhà, bán đất, tặng cho, thế chấp vay tiền, góp vốn bằng tài sản của người vắng mặt đều vượt quá việc giữ gìn. Phòng công chứng và văn phòng đăng ký đất đai nhìn chung sẽ không làm thủ tục chỉ dựa trên quyết định giao quản lý.
Khi thật sự cần dùng tài sản lớn để trả một khoản nợ đã đến hạn, đường đi là đề nghị toà xem xét và làm đúng quyết định đó. Gia đình nên tránh "bán tạm" rồi tính sau: giao dịch không có căn cứ dễ bị yêu cầu tuyên vô hiệu khi người vắng mặt trở về, hoặc khi người thừa kế sau này không đồng ý.
Người quản lý cũng không nên vay mượn, mua lại, thuê lại tài sản của người vắng mặt cho chính mình. Dù luật chỉ nói ngắn gọn, đây là chỗ dễ sinh nghi ngờ nhất trong gia đình. Nếu thật sự cần, hãy làm minh bạch, có giá thị trường, có người khác trong nhà biết và đồng ý bằng văn bản.
Cuối cùng, người quản lý không thay người vắng mặt trong quan hệ nhân thân: không ký thay đơn ly hôn, không nhận thay con nuôi, không làm di chúc thay. Những việc đó không thuộc phạm vi quản lý tài sản.
Từng loại tài sản hay gặp xử lý thế nào
Mỗi loại tài sản có cơ quan hoặc đối tác riêng; bạn mang quyết định của toà kèm giấy tờ tuỳ thân khi làm việc. Dưới đây là nguyên lý chung, chi tiết đối chiếu với nơi tiếp nhận.
- Nhà đang cho thuê: làm việc với người thuê, ký phụ lục hoặc hợp đồng mới với tư cách người quản lý, nhận tiền thuê vào một tài khoản riêng, kê khai và nộp các khoản thuế liên quan theo hướng dẫn của cơ quan thuế.
- Ruộng, vườn, ao: tiếp tục canh tác hoặc cho thuê ngắn hạn để không bỏ hoang; bán sản phẩm đến vụ; giữ hoá đơn vật tư.
- Sổ tiết kiệm, tài khoản ngân hàng: ngân hàng thường chỉ cho phép phong toả, tất toán hoặc rút theo đúng quyết định của toà. Hỏi ngân hàng giấy tờ cụ thể; tiền rút ra phải dùng đúng mục đích được ghi.
- Xe máy, ô tô: giữ ở nơi an toàn, mua bảo hiểm bắt buộc nếu còn lưu hành, không cho người khác mượn đi đường dài.
- Phần vốn trong công ty, hộ kinh doanh: phức tạp hơn nhiều vì dính tới người khác và điều lệ. Nên hỏi luật sư trước khi làm gì.
- Khoản người khác nợ người vắng mặt: người quản lý có thể nhận khoản trả nợ, ghi nhận đầy đủ và giữ nguyên số tiền.
Với mọi loại, nguyên tắc chung là: tiền của người vắng mặt để riêng, không trộn với tiền nhà.
Sổ thu chi: thứ bảo vệ người quản lý
Người quản lý tài sản của người vắng mặt thường là vợ, chồng, mẹ hay anh em ruột, nên ít ai nghĩ tới chuyện ghi sổ. Nhưng thời gian vắng mặt có thể kéo dài nhiều năm, và đến khi người kia trở về, hoặc khi gia đình phải chia thừa kế sau tuyên bố đã chết, câu hỏi đầu tiên luôn là tiền đã đi đâu.
Một cuốn sổ đơn giản đủ dùng: ngày, nội dung, thu bao nhiêu, chi bao nhiêu, chứng từ kèm theo. Mọi khoản lớn nên có giấy biên nhận hoặc chuyển khoản. Tiền thuê nhà, tiền bán nông sản nên đi vào một tài khoản riêng chỉ dùng cho tài sản của người vắng mặt.
Định kỳ, ví dụ cuối mỗi năm, người quản lý có thể mời một hai người khác trong gia đình cùng xem sổ và ký xác nhận. Việc này không bắt buộc, nhưng tránh được rất nhiều nghi ngờ, nhất là khi trong nhà có người đứng ở phía khác về chuyện tài sản.
Chi phí cần thiết cho việc quản lý như sửa nhà, thuê người trông vườn, phí đi lại làm thủ tục được thanh toán từ tài sản của người vắng mặt. Ghi riêng các khoản này để sau này không bị nhầm thành chi tiêu cá nhân.
Khi người quản lý làm không tốt hoặc không muốn làm nữa
Người quản lý có thể già yếu, chuyển đi xa, hoặc đơn giản là không còn sức trông coi. Ngược lại, có trường hợp người quản lý tiêu tài sản vào việc riêng, cho người quen thuê rẻ, hay để tài sản hư hỏng. Trong cả hai tình huống, người có quyền, lợi ích liên quan nên đề nghị toà xem xét thay đổi người quản lý.
Đề nghị nên kèm chứng cứ cụ thể: ảnh tài sản xuống cấp, hợp đồng cho thuê bất thường, sao kê tiền ra. Trước khi đến toà, gia đình nên ngồi lại hoà giải, vì đây vẫn là chuyện trong nhà và người kia có thể chỉ đang lúng túng.
Khi có người mới, người cũ phải bàn giao tài sản, giấy tờ, sổ sách. Lập biên bản bàn giao có chữ ký của cả hai và một người làm chứng.
Nếu tài sản lớn, có người trong nhà nghi ngờ bị chiếm dụng, hoặc có đối tác bên ngoài liên quan, nên hỏi một luật sư trước khi gửi đề nghị để khỏi làm căng một chuyện mà gia đình vẫn còn ngồi lại với nhau được.
Khi tình trạng của người vắng mặt thay đổi
Người đó trở về: toà huỷ quyết định theo yêu cầu, người quản lý giao lại tài sản và sổ sách, được thanh toán chi phí quản lý cần thiết. Giao dịch đúng phạm vi quản lý trong thời gian vắng mặt vẫn có giá trị.
Người đó bị tuyên bố mất tích: người đang quản lý tiếp tục quản lý. Riêng trường hợp vợ hoặc chồng được toà cho ly hôn, tài sản của người mất tích chuyển cho con thành niên hoặc cha, mẹ của người mất tích quản lý; không có thì giao người thân thích, không có nữa thì toà chỉ định người khác.
Người đó bị tuyên bố đã chết: tài sản được giải quyết theo pháp luật thừa kế. Người quản lý bàn giao cho những người thừa kế, kèm sổ sách. Cách chia thừa kế là chuyện riêng, gia đình nên tìm hiểu kỹ trước khi bàn giao.
Ở cả ba ngả, sổ sách và biên bản bàn giao là thứ giúp người quản lý khép lại trách nhiệm của mình một cách rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Vợ đang giữ nhà chung của hai vợ chồng thì có cần xin toà giao quản lý không?
Trong sinh hoạt hằng ngày, vợ vẫn ở và trông nhà bình thường. Quyết định của toà cần khi phải làm việc với bên ngoài: cho thuê, làm việc với ngân hàng, trả nợ của chồng bằng tài sản chung. Khi đó tư cách người quản lý giúp mọi việc rõ ràng.
Người quản lý tài sản có được dùng tiền thuê nhà của người vắng mặt để nuôi con của họ không?
Cấp dưỡng cho con là nghĩa vụ của người vắng mặt, có thể được trích từ tài sản của họ theo quyết định của toà. Người quản lý nên đề nghị toà và ghi chép từng khoản chi, không tự trích theo ý mình.
Người quản lý có được nhận thù lao không?
Luật cho người quản lý được thanh toán chi phí cần thiết trong việc quản lý tài sản. Thù lao ngoài chi phí không được quy định rõ cho trường hợp này; gia đình nên thoả thuận minh bạch nếu có.
Ngân hàng không cho rút tiền dù có quyết định giao quản lý thì làm sao?
Hỏi ngân hàng cần thêm giấy tờ gì, và quyết định của toà đã nêu rõ việc trích tiền chưa. Nếu quyết định chỉ giao quản lý chung, có thể phải đề nghị toà ra quyết định cụ thể về khoản tiền cần dùng.
Tài sản chung của người vắng mặt với anh em có bị chia ra không?
Không. Chủ sở hữu chung còn lại quản lý cả khối tài sản, phần của người vắng mặt vẫn là của họ. Việc chia tài sản chung, nếu có, phải theo thoả thuận hoặc quyết định của toà, không do người quản lý tự làm.
Người quản lý làm hư hỏng tài sản do thiên tai thì có phải đền không?
Trách nhiệm bồi thường gắn với lỗi. Hư hỏng do thiên tai mà người quản lý đã trông coi hợp lý thì khó coi là có lỗi. Nên chụp ảnh, ghi lại sự việc và các biện pháp đã làm để có chứng cứ.