Con chưa thành niên có quyền có tài sản riêng, và cha mẹ quản lý tài sản đó thay con khi con dưới 15 tuổi. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 xác định tài sản riêng của con gồm tài sản con được thừa kế riêng, được tặng cho riêng, thu nhập do lao động của con, hoa lợi và lợi tức phát sinh từ tài sản riêng, cùng các khoản thu nhập hợp pháp khác. Con từ đủ 15 tuổi có thể tự quản lý hoặc nhờ cha mẹ quản lý.
Vấn đề không nằm ở định nghĩa mà ở cách giữ hằng ngày: tiền bồi thường tai nạn của con gửi ở đâu, tiền bảo hiểm chi trả cho con có được dùng trả viện phí của cả nhà không, tiền con đi làm thêm hè có phải nộp hết cho cha mẹ không. Bài này đi qua các nguồn tài sản riêng thường gặp, phạm vi cha mẹ được chi, cách ghi chép và những ca cha mẹ không được quản lý.
Các nguồn tài sản riêng của con hay gặp
Phân biệt rõ nguồn tiền giúp biết ai quản lý và có ràng buộc gì kèm theo.
| Nguồn | Ví dụ giả định | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Được tặng cho riêng | Ông bà cho cháu một khoản tiền gửi đứng tên cháu | Người tặng có thể chỉ định người khác quản lý thay cha mẹ |
| Được thừa kế riêng | Con được hưởng một phần di sản của ông nội | Người để lại di chúc có thể chỉ định người quản lý; khai nhận xem chuyên đề thừa kế |
| Tiền bồi thường thiệt hại | Con bị thương trong tai nạn giao thông, được bên gây thiệt hại bồi thường | Phần bù chi phí chữa trị đã chi khác với phần bù tổn thất của con |
| Tiền bảo hiểm | Hợp đồng bảo hiểm nhân thọ chỉ định con là người thụ hưởng | Tiền thuộc về con, không phải của bên mua bảo hiểm |
| Thu nhập do lao động | Con 16 tuổi làm thêm dịp hè, đóng quảng cáo, có thu nhập từ sản phẩm sáng tạo | Con từ đủ 15 tuổi có thể tự quản lý |
| Hoa lợi, lợi tức | Tiền lãi từ sổ tiết kiệm, tiền cho thuê nhà đứng tên con | Cũng là tài sản riêng của con, không gộp vào thu nhập gia đình |
Khi một khoản tiền có nhiều phần, nên tách ngay từ đầu. Ví dụ tiền bồi thường tai nạn: phần hoàn lại viện phí cha mẹ đã ứng có thể trả về cho cha mẹ, còn phần bù cho tổn thất về sức khoẻ, thu nhập tương lai của con nên giữ đứng tên con.
Ai quản lý: không phải lúc nào cũng là cha mẹ
Nguyên tắc chung: con dưới 15 tuổi thì cha mẹ quản lý tài sản riêng của con; con từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể tự quản lý hoặc nhờ cha mẹ quản lý. Cha mẹ có thể uỷ quyền cho người khác quản lý thay. Đây là quy định của Luật Hôn nhân và gia đình 2014, áp dụng song song với các quy định về giao dịch trong Bộ luật Dân sự.
Có hai ngoại lệ quan trọng. Thứ nhất, người tặng cho tài sản hoặc người để lại di sản theo di chúc có thể chỉ định người khác quản lý tài sản đó cho con. Ví dụ giả định: ông ngoại để lại di chúc cho cháu một căn nhà và chỉ định cậu của cháu quản lý đến khi cháu đủ 18 tuổi. Khi đó cha mẹ không tự nhiên là người quản lý căn nhà. Thứ hai, khi con có người giám hộ thì người giám hộ quản lý theo quy định về giám hộ, với các nghĩa vụ chặt hơn như phải có người giám sát.
Cha mẹ bị toà hạn chế quyền đối với con cũng có thể mất quyền quản lý tài sản riêng của con trong thời gian bị hạn chế. Người còn lại sẽ quản lý, hoặc người giám hộ nếu cả hai cùng bị hạn chế.
Cha mẹ được chi tiền của con vào việc gì
Nhu cầu của chính con. Học phí, chi phí chữa bệnh, phục hồi chức năng, thiết bị hỗ trợ học tập, nhu cầu phát triển của con. Đây là phạm vi rõ ràng nhất.
Bảo toàn và sinh lời cho tài sản. Gửi tiết kiệm, sửa chữa nhà đứng tên con, đóng thuế đất cho đất đứng tên con. Mục đích là giữ giá trị cho con, không phải mạo hiểm đầu tư.
Không thay nghĩa vụ nuôi con. Cha mẹ có nghĩa vụ nuôi dưỡng, chăm sóc con bằng tài sản của mình. Lấy tiền riêng của con để trả tiền ăn ở hằng ngày khi cha mẹ có khả năng là lấy của con bù cho nghĩa vụ của cha mẹ.
Không cho vay, không đầu tư rủi ro. Cho người thân vay tiền của con, mua cổ phiếu, góp vốn làm ăn bằng tiền của con đều khó chứng minh vì lợi ích của con. Lỗ thì con chịu thiệt mà không có tiếng nói.
Con từ đủ 9 tuổi được hỏi ý kiến. Khi định đoạt tài sản riêng của con dưới 15 tuổi, cha mẹ phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 9 tuổi. Với khoản chi lớn, nói chuyện với con trước.
Ghi chép như một người giữ hộ: cách làm đơn giản
Luật không bắt cha mẹ lập báo cáo định kỳ như người giám hộ, nhưng ghi chép tốt bảo vệ cả cha mẹ lẫn con. Cách làm gọn, đủ dùng cho phần lớn gia đình:
- Mở một tài khoản hoặc sổ tiết kiệm riêng đứng tên con cho mỗi khoản tiền lớn, không gộp với tiền của gia đình.
- Lập một sổ hoặc bảng tính ghi mỗi khoản vào, khoản ra: ngày, số tiền, nguồn hoặc mục đích, người quyết định.
- Giữ chứng từ gốc của các khoản chi lớn: hoá đơn viện phí, biên lai học phí, hợp đồng sửa nhà.
- Mỗi năm một lần, cộng lại và đối chiếu với số dư thực tế. Nếu cha mẹ đã ly hôn, gửi bản tóm tắt cho người kia.
- Khi con đủ 15 tuổi, cho con xem sổ và hỏi con muốn tự quản lý hay nhờ cha mẹ giữ tiếp; khi con đủ 18 tuổi, bàn giao nốt giấy tờ, sổ sách còn lại.
Sổ sách không cần cầu kỳ. Điều quan trọng là có, và được ghi đều đặn. Một cuốn sổ đơn giản nhưng đủ năm năm có giá trị hơn nhiều lời giải thích khi có người thân thắc mắc.
Tiền bồi thường, tiền hỗ trợ cho con: giữ thế nào cho đúng
Đây là những khoản lớn nhất mà nhiều gia đình lần đầu phải quản lý thay con, thường đến sau một biến cố. Vài nguyên tắc giúp tránh sai sót:
- Đọc kỹ biên bản thoả thuận hoặc bản án về bồi thường: khoản nào là hoàn chi phí cha mẹ đã ứng, khoản nào là bù tổn thất của con. Phần sau là của con.
- Đề nghị bên trả tiền chuyển khoản vào tài khoản đứng tên con, không nhận tiền mặt nếu số lớn; nếu phải nhận tiền mặt, gửi ngay vào sổ đứng tên con.
- Khoản tiền dùng cho chữa trị, phục hồi lâu dài của con nên lập kế hoạch chi theo năm, giữ phần còn lại ở hình thức an toàn.
- Không dùng tiền bồi thường của con để trả nợ, xây nhà đứng tên cha mẹ hay mua tài sản chung của cả nhà.
- Nếu gia đình có người cùng bị thiệt hại (ví dụ giả định: cha và con cùng bị thương trong một vụ tai nạn), tách tiền bồi thường của từng người ngay từ đầu.
- Tiền hỗ trợ của nhà nước cho con (trợ cấp xã hội, chế độ cho trẻ mồ côi, khuyết tật) có quy định riêng về người nhận và mục đích; xem chuyên mục nhận chế độ thay người thân.
Với khoản bồi thường lớn hoặc khi gia đình có mâu thuẫn về cách dùng, nên hỏi luật sư hoặc người làm nghề trước khi chi những khoản đầu tiên.
Thu nhập con tự làm ra từ 15 tuổi
Con từ đủ 15 tuổi có thu nhập do lao động của mình, như làm thêm, đóng quảng cáo, bán sản phẩm sáng tạo, có quyền tự quản lý khoản tiền đó. Luật Hôn nhân và gia đình cũng đặt nghĩa vụ cho con từ đủ 15 tuổi sống cùng cha mẹ có thu nhập phải đóng góp vào nhu cầu thiết yếu của gia đình theo khả năng. Hai điều này đi cùng nhau: con giữ thu nhập, đồng thời góp một phần hợp lý cho gia đình.
Thu nhập của con không phải tiền của cha mẹ. Cha mẹ không có quyền giữ toàn bộ tiền lương, tiền cát-xê của con. Với con hoạt động nghệ thuật, quảng cáo từ nhỏ, khoản thu có thể lớn; tách ngay tài khoản đứng tên con, ghi rõ phần chi phí đã chi cho hoạt động của con, phần còn lại để dành cho con. Điều kiện làm việc của người chưa thành niên do luật lao động quy định, xem chuyên đề riêng.
Con dưới 15 tuổi có thu nhập (ví dụ đóng quảng cáo) thì cha mẹ quản lý, nhưng tiền vẫn là của con. Cách làm minh bạch nhất là hợp đồng trả thẳng vào tài khoản đứng tên con.
Con đủ 15 rồi đủ 18 tuổi: bàn giao theo hai nấc
Nấc thứ nhất là 15 tuổi, không phải 18. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cho con từ đủ 15 tuổi tự quản lý tài sản riêng hoặc nhờ cha mẹ quản lý; tài sản cha mẹ đang giữ được giao lại khi con muốn tự quản lý. Nhưng từ 15 đến dưới 18 tuổi, theo Bộ luật Dân sự, giao dịch về nhà đất, xe và tài sản phải đăng ký khác của con vẫn cần cha mẹ, người đại diện theo pháp luật, đồng ý. Thực tế nhiều gia đình giao con tự giữ tài khoản tiền và thu nhập làm thêm, còn giấy tờ nhà đất thì cha mẹ tiếp tục giữ hộ.
Nấc thứ hai là 18 tuổi. Từ ngày con đủ 18 tuổi, quyền đại diện theo pháp luật của cha mẹ chấm dứt; mọi tài sản đứng tên con, giấy tờ nhà đất của con chuyển hẳn về quyền tự quyết của con. Cha mẹ nên chủ động bàn giao phần còn giữ, kèm sổ ghi chép và chứng từ, giải thích những khoản đã chi. Bàn giao rõ ràng giúp con bắt đầu quản lý tài chính của mình, và khép lại một trách nhiệm của cha mẹ một cách sạch sẽ.
Nếu con có khó khăn trong nhận thức hoặc bị khuyết tật trí tuệ, việc con đủ 18 tuổi không tự động làm cha mẹ tiếp tục quản lý. Gia đình cần xem xét thủ tục yêu cầu toà tuyên bố người đó mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi, rồi xác định người giám hộ. Phần này có chuyên mục riêng trên Thay Mặt; nên chuẩn bị trước khi con đến tuổi 18 để không bị gián đoạn việc quản lý tài sản và chế độ của con.
Câu hỏi thường gặp
Tiền bảo hiểm nhân thọ con được hưởng khi cha mất có phải là di sản của cha không?
Nếu hợp đồng chỉ định con là người thụ hưởng, tiền bảo hiểm được trả cho con theo hợp đồng, không phải di sản của người cha. Đây là tài sản riêng của con. Mẹ hoặc người giám hộ quản lý thay khi con dưới 15 tuổi. Nên đối chiếu điều khoản hợp đồng cụ thể.
Con 16 tuổi đi làm thêm, cha mẹ có được giữ toàn bộ tiền lương không?
Không. Thu nhập do lao động là tài sản riêng của con, con từ đủ 15 tuổi có thể tự quản lý. Con sống cùng gia đình thì có nghĩa vụ đóng góp theo khả năng cho nhu cầu thiết yếu của gia đình, nhưng đóng góp một phần khác với nộp toàn bộ.
Ông bà cho cháu tiền và muốn chính mình giữ hộ thì có được không?
Được. Người tặng cho có thể chỉ định người quản lý tài sản tặng cho con. Nên ghi điều này thành văn bản ngay khi tặng, kể cả với khoản tiền không lớn, để sau này cha mẹ của cháu và ông bà không hiểu khác nhau về quyền quản lý.
Cha mẹ dùng tiền riêng của con trả viện phí cho chính con có được không?
Được, đây là chi cho nhu cầu của con và nằm trong phạm vi vì lợi ích của con. Tuy vậy, nếu cha mẹ có khả năng chi trả mà vẫn dùng toàn bộ tiền riêng của con, nên cân nhắc thêm, vì nuôi dưỡng, chăm sóc con trước hết là nghĩa vụ của cha mẹ.
Cha mẹ ly hôn thì ai quản lý tài sản riêng của con?
Thường là người trực tiếp nuôi con, vì người đó đang chăm sóc con hằng ngày. Người còn lại vẫn là người đại diện theo pháp luật của con, có quyền được biết về tài sản của con. Hai bên nên thoả thuận rõ trong lúc ly hôn, ghi vào biên bản hoà giải hoặc văn bản riêng.