Khi cha hoặc mẹ của trẻ biệt tích, người còn lại tiếp tục là người đại diện theo pháp luật của con và ký giấy tờ cho con như bình thường. Chỉ khi người còn lại cũng đã mất, mất tích, mất năng lực hoặc không đủ điều kiện, trẻ mới cần người giám hộ theo thứ tự luật định. Một số chế độ cho trẻ chỉ được xét khi cha hoặc mẹ đã bị toà tuyên bố mất tích.
Bài này dành cho người đang trực tiếp nuôi trẻ: mẹ, cha, hoặc ông bà, cô chú khi cả hai cha mẹ đều không còn ở bên. Các ví dụ là ví dụ giả định; chi tiết thủ tục từng nơi bạn đối chiếu với cơ quan tiếp nhận.
Ai đang đại diện cho con
Cha và mẹ đều là người đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên. Khi một người biệt tích, người kia vẫn giữ nguyên tư cách này, không cần thủ tục gì thêm. Mẹ một mình vẫn làm giấy tờ, đăng ký học, đưa con đi khám, ký các giấy tờ cần thiết cho con.
Khó khăn phát sinh khi một thủ tục cụ thể đòi chữ ký hoặc sự đồng ý của cả hai cha mẹ. Trong trường hợp đó, hãy hỏi cơ quan tiếp nhận cách xử lý khi một bên không liên lạc được, mang theo giấy tờ thể hiện việc biệt tích: giấy tiếp nhận trình báo, xác nhận của xã, và tốt nhất là quyết định của toà nếu đã có. Quyết định tuyên bố mất tích là giấy tờ rõ ràng nhất.
Nếu cả cha và mẹ đều không còn ở bên, chẳng hạn mẹ đã mất và cha biệt tích, hoặc cả hai cùng gặp nạn, trẻ cần người giám hộ. Theo Bộ luật Dân sự 2015, giám hộ đương nhiên đi theo thứ tự: anh ruột hoặc chị ruột đã thành niên; nếu không có thì ông bà nội, ông bà ngoại; nếu không có nữa thì bác, chú, cậu, cô, dì ruột. Người giám hộ làm thủ tục đăng ký giám hộ tại UBND cấp xã.
Thủ tục đăng ký giám hộ, thay đổi và chấm dứt giám hộ có danh mục riêng trên trang này; ở đây chỉ lưu ý: đừng để trẻ ở với ông bà nhiều năm mà không ai có tư cách ký giấy tờ cho cháu.
Giấy tờ thường gặp và cách xử lý
Bảng dưới là nguyên lý; yêu cầu cụ thể từng nơi có thể khác, nhất là khi quy trình chuyển sang trực tuyến.
| Việc | Người đứng ra | Khi một bên mất tích |
|---|---|---|
| Đăng ký học, chuyển trường | Cha hoặc mẹ đang nuôi, hoặc người giám hộ | Thường chỉ cần một người; mang giấy khai sinh và giấy tờ cư trú của con |
| Làm căn cước, định danh cho con | Cha, mẹ hoặc người giám hộ | Hỏi cơ quan công an tiếp nhận nếu có yêu cầu ý kiến cả hai |
| Làm hộ chiếu cho con | Cha, mẹ hoặc người giám hộ | Hỏi cơ quan xuất nhập cảnh; mang giấy tờ chứng minh tình trạng của người kia |
| Đồng ý điều trị, phẫu thuật cho con | Cha, mẹ hoặc người giám hộ | Người đang nuôi ký; bệnh viện có quy trình riêng |
| Giao dịch tài sản đứng tên con | Người đại diện theo pháp luật | Phải vì lợi ích của con; phòng công chứng thường xem xét kỹ khi thiếu chữ ký một bên |
| Đề nghị trợ giúp xã hội | Người đang nuôi trẻ | Thường cần quyết định tuyên bố mất tích của toà |
Nhìn chung, việc hằng ngày một người làm được; việc liên quan đến tài sản và chế độ thì quyết định của toà giúp mọi việc trơn tru hơn nhiều.
Chế độ cho trẻ: vì sao quyết định của toà quan trọng
Các quy định về trợ giúp xã hội có nhóm trẻ em không có nguồn nuôi dưỡng, trong đó có trường hợp mồ côi cha hoặc mẹ và người còn lại mất tích theo quy định của pháp luật, hoặc cả cha và mẹ đều mất tích. Cụm "mất tích theo quy định của pháp luật" thường được hiểu là đã có quyết định tuyên bố mất tích của toà, không phải chỉ là gia đình khai người đó đi lâu không về.
Vì vậy, nếu trẻ đang ở với ông bà sau khi mẹ mất và cha biệt tích, gia đình nên tính đến việc xin toà tuyên bố người cha mất tích khi đủ điều kiện, để hồ sơ trợ giúp có căn cứ. Hỏi UBND cấp xã trước về điều kiện cụ thể, độ tuổi, giấy tờ, vì quy định có thể đã được sửa đổi.
Ngoài trợ cấp, trẻ trong hoàn cảnh đặc biệt có thể thuộc diện được xem xét miễn, giảm học phí, hỗ trợ chi phí học tập, bảo hiểm y tế theo chính sách hiện hành. Nhà trường và UBND cấp xã là nơi hỏi.
Nếu sau đó người mất tích bị toà tuyên bố đã chết và có quá trình đóng bảo hiểm xã hội, con có thể thuộc diện được xem xét chế độ tử tuất. Đây là một lý do nữa để giữ đủ giấy tờ về quá trình làm việc của người đó.
Tiền nuôi con lấy từ đâu
Nghĩa vụ nuôi con của người mất tích vẫn còn. Về nguyên tắc, cha hoặc mẹ biệt tích vẫn có nghĩa vụ cấp dưỡng. Họ không tự thực hiện được, nhưng tài sản của họ có thể được dùng.
Trích từ tài sản của người vắng mặt, theo quyết định của toà. Người quản lý tài sản của người vắng mặt được trích tài sản để thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng theo quyết định của toà. Người đang nuôi trẻ nên đề nghị toà và giữ chứng từ.
Tiền của chính đứa trẻ. Nếu trẻ có tài sản riêng như tiền được tặng, tiền bồi thường, người đại diện quản lý và chỉ chi vì lợi ích của trẻ, có ghi chép.
Hỗ trợ từ họ hàng hai bên. Không có nghĩa vụ pháp lý ràng buộc như cha mẹ, nhưng thoả thuận rõ trong gia đình giúp tránh hiểu lầm về sau, nhất là khi một bên góp tiền và bên kia nuôi. Một cuốn sổ nhỏ ghi ai góp bao nhiêu, dùng vào việc học, khám bệnh hay sinh hoạt là đủ để mọi người yên tâm.
Những tình huống hay làm người nuôi trẻ lúng túng
Mẹ đi làm xa, gửi con cho ông bà, còn cha mất tích. Người mẹ vẫn là người đại diện của con dù không sống cùng. Ông bà không phải giám hộ; khi cần ký giấy tờ cho cháu, ông bà nên có giấy uỷ quyền của mẹ cho từng việc, hoặc mẹ về ký trực tiếp.
Mẹ tái hôn sau khi cha biệt tích. Cha dượng không tự động trở thành người đại diện theo pháp luật của trẻ. Mẹ vẫn là người ký. Muốn cha dượng có tư cách lâu dài thì phải qua thủ tục nhận con nuôi, với điều kiện và hệ quả riêng. Lưu ý: nếu chưa ly hôn với người mất tích thì không thể kết hôn với người khác.
Người mất tích có con với người khác. Con đó cũng là con của người mất tích, có quyền ngang nhau về cấp dưỡng và về sau là thừa kế. Người quản lý tài sản cần biết điều này để không bị trách là thiên vị.
Trẻ sắp đủ 18 tuổi. Khi đủ 18, trẻ tự đứng tên giấy tờ, tự ký. Nếu đang có người giám hộ thì việc giám hộ chấm dứt và tài sản của trẻ được giao lại. Chuẩn bị trước cho trẻ biết giấy tờ của mình nằm ở đâu.
Tài sản đứng tên trẻ cần bán. Bán tài sản của con chưa thành niên phải vì lợi ích của con, và với con từ đủ 9 tuổi cần xem xét nguyện vọng của con. Khi thiếu chữ ký của người cha hoặc mẹ biệt tích, phòng công chứng sẽ hỏi kỹ; nên chuẩn bị quyết định của toà và hỏi trước.
Trình tự gợi ý cho người đang nuôi trẻ
Thứ tự dưới đây giúp tránh làm đi làm lại; tuỳ hoàn cảnh có thể bỏ bớt bước.
- Trình báo việc biệt tích với công an cấp xã, xin giữ giấy tiếp nhận.
- Kiểm tra giấy khai sinh, thông tin cư trú của trẻ đã đầy đủ, khớp nhau chưa; sửa trước những chỗ sai.
- Nếu cả hai cha mẹ không còn ở bên, xác định người giám hộ đương nhiên theo thứ tự và đăng ký giám hộ tại UBND cấp xã.
- Khi đủ 6 tháng biệt tích và có tài sản cần dùng, xin toà thông báo tìm kiếm người vắng mặt và giao quản lý tài sản.
- Khi đủ 2 năm, xin toà tuyên bố mất tích; mang quyết định đến UBND cấp xã để ghi chú hộ tịch.
- Với quyết định trong tay, làm hồ sơ trợ giúp xã hội và các chế độ khác cho trẻ.
- Lưu toàn bộ bản sao trong một bìa riêng cho trẻ, để khi trẻ lớn có thể tự làm giấy tờ.
Mỗi bước nên hỏi trước cơ quan tiếp nhận, vì chính quyền hai cấp từ 1/7/2025 làm thay đổi nơi nộp một số hồ sơ.
Nói chuyện với trẻ và giữ liên lạc với gia đình hai bên
Giấy tờ là phần dễ. Phần khó là trẻ hỏi cha hay mẹ đâu. Không có câu trả lời chung, nhưng nhiều người làm công tác xã hội khuyên nói thật ở mức trẻ hiểu được, không hứa điều mình không chắc, và không nói xấu người vắng mặt trước mặt trẻ.
Quan hệ với gia đình bên người mất tích cũng cần được giữ. Ông bà nội hoặc ngoại thường vẫn muốn gặp cháu; họ cũng là những người có thể làm chứng, cung cấp tin tức, và có thể là người quản lý tài sản theo luật. Một cuộc nói chuyện thẳng thắn về việc gia đình sẽ làm những thủ tục gì giúp tránh nghi ngờ rằng bên này đang "xoá tên" người kia.
Nếu thấy trẻ có dấu hiệu bị bỏ mặc, bạo hành hoặc bị người khác lợi dụng trong lúc gia đình xáo trộn, có thể gọi tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 hoặc báo chính quyền cấp xã. Kênh này hoạt động lâu năm; thông tin cụ thể bạn kiểm lại khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Chồng mất tích, vợ có tự làm hộ chiếu cho con được không?
Cha hoặc mẹ đều có thể đứng ra làm thủ tục cho con chưa thành niên. Nếu cơ quan tiếp nhận yêu cầu ý kiến của người kia, mang theo giấy tờ thể hiện tình trạng biệt tích, tốt nhất là quyết định tuyên bố mất tích của toà.
Mẹ đã mất, cha biệt tích, ông bà nội nuôi cháu có phải đăng ký giám hộ không?
Nên đăng ký. Khi cả cha và mẹ không còn ở bên, ông bà nội ngoại là người giám hộ đương nhiên nếu không có anh chị ruột đã thành niên. Đăng ký tại UBND cấp xã giúp ông bà có giấy tờ để ký thay cho cháu.
Trẻ có cha mất tích có được trợ cấp xã hội không?
Tuỳ hoàn cảnh. Quy định về trợ giúp xã hội có trường hợp trẻ mồ côi cha hoặc mẹ và người còn lại mất tích theo quy định của pháp luật. Thường cần quyết định của toà. Hỏi UBND cấp xã về điều kiện hiện hành.
Có thể dùng tiền tiết kiệm của người cha mất tích để nuôi con không?
Có thể, nhưng qua con đường của toà: người quản lý tài sản của người vắng mặt trích tài sản để cấp dưỡng theo quyết định của toà. Ngân hàng thường cần quyết định đó mới cho rút.
Giấy khai sinh của con có phải sửa khi cha bị tuyên bố mất tích không?
Không. Giấy khai sinh ghi thông tin cha mẹ tại thời điểm đăng ký khai sinh, không thay đổi vì việc tuyên bố mất tích. Quyết định của toà được ghi chú riêng trong hộ tịch của người mất tích.
Người cha mất tích trở về có lấy lại quyền với con không?
Người đó vẫn là cha của con, chưa bao giờ mất tư cách này. Khi trở về, người đó tiếp tục quyền và nghĩa vụ của cha mẹ. Nếu đã có người giám hộ, việc giám hộ chấm dứt theo thủ tục tại UBND cấp xã.