Khi người thân gặp nạn trên biển, trong lũ quét, sạt lở hay một tai nạn lớn mà chưa tìm thấy, gia đình chưa thể làm giấy khai tử vì không có căn cứ xác nhận cái chết. Việc cần làm ngay là xin các xác nhận về sự kiện và việc tìm kiếm, giữ giấy tờ, đề nghị các khoản hỗ trợ đột xuất; còn lộ trình pháp lý dài hạn là yêu cầu toà tuyên bố đã chết sau 2 năm kể từ khi sự kiện chấm dứt mà không có tin xác thực.
Khoảng thời gian giữa ngày gặp nạn và ngày có quyết định của toà thường là lúc gia đình khó khăn nhất, vừa mất người vừa vướng giấy tờ. Bài này sắp xếp những việc theo thứ tự, để những gì làm trong tuần đầu không phải làm lại về sau.
Tuần đầu: những xác nhận nên xin ngay
Các xác nhận này ghi lại sự kiện khi mọi thứ còn mới, người làm chứng còn ở gần. Để lâu, cơ quan đổi người, đồng đội đi nơi khác, chứng cứ khó gom.
- Báo cho chính quyền cấp xã và lực lượng tìm kiếm cứu nạn; với tai nạn trên biển, báo đồn biên phòng hoặc cảng cá nơi tàu xuất bến.
- Xin văn bản xác nhận của UBND cấp xã hoặc cơ quan chủ trì tìm kiếm về sự kiện: thời gian, địa điểm, người gặp nạn, việc tìm kiếm đã làm.
- Với tàu cá: xin xác nhận của chủ tàu hoặc thuyền trưởng về danh sách thuyền viên, chuyến biển, thời điểm gặp nạn; giữ bản sao sổ danh bạ thuyền viên nếu có.
- Với tai nạn khi đang làm việc: đề nghị người sử dụng lao động lập biên bản, báo cơ quan chức năng theo quy định về tai nạn lao động.
- Ghi lại lời kể của người sống sót, người chứng kiến: tên, nơi ở, cách liên lạc. Nhờ họ ký xác nhận nếu được.
- Gom giấy tờ tuỳ thân, giấy tờ tài sản, sổ bảo hiểm, hợp đồng bảo hiểm của người gặp nạn vào một chỗ.
Những giấy tờ này là xương sống cho mọi bước sau: đề nghị hỗ trợ, yêu cầu bảo hiểm, và cuối cùng là đơn yêu cầu toà tuyên bố đã chết.
Vì sao chưa làm được giấy khai tử
Đăng ký khai tử cần giấy báo tử hoặc giấy tờ thay thế xác nhận cái chết, do cơ quan có thẩm quyền cấp. Khi chưa tìm thấy người, không ai có căn cứ để xác nhận người đó đã chết, dù khả năng sống sót rất thấp. UBND cấp xã vì vậy không thể đăng ký khai tử chỉ dựa trên lời kể của gia đình.
Có trường hợp sau đó tìm thấy thi thể và xác định được danh tính. Khi đó gia đình làm khai tử theo cách thông thường, không cần đi toà. Nếu việc xác định danh tính cần giám định, cơ quan chức năng sẽ hướng dẫn.
Nếu không tìm thấy, con đường pháp lý theo Bộ luật Dân sự 2015 là chờ đủ 2 năm kể từ ngày tai nạn, thảm hoạ hoặc thiên tai chấm dứt, rồi yêu cầu toà tuyên bố người đó là đã chết, trừ khi có văn bản riêng quy định khác cho sự kiện cụ thể. Trong lúc chờ, gia đình có thể xin toà thông báo tìm kiếm người vắng mặt và giao quản lý tài sản nếu cần, khi đã đủ 6 tháng biệt tích.
Hiểu được điều này giúp gia đình không mất công chạy xin giấy khai tử khi chưa có căn cứ, và tập trung vào những việc làm được ngay.
Các khoản hỗ trợ và quyền lợi có thể xem xét
Mức và điều kiện cụ thể do văn bản hiện hành quy định và có thể thay đổi; bảng chỉ nêu loại quyền lợi và nơi hỏi. Không phải gia đình nào cũng thuộc diện được hưởng.
| Quyền lợi | Áp dụng khi | Hỏi ở đâu |
|---|---|---|
| Trợ giúp xã hội đột xuất | Hộ có người chết, mất tích do thiên tai, hoả hoạn, sự cố khác theo quy định | UBND cấp xã nơi cư trú |
| Chế độ tai nạn lao động | Người gặp nạn là người lao động đang làm việc theo hợp đồng, sự cố xảy ra trong thời gian, địa điểm làm việc | Người sử dụng lao động, cơ quan bảo hiểm xã hội |
| Bảo hiểm tai nạn thuyền viên, bảo hiểm tàu cá | Tàu và thuyền viên có tham gia bảo hiểm | Doanh nghiệp bảo hiểm theo hợp đồng |
| Bảo hiểm nhân thọ, bảo hiểm tai nạn cá nhân | Người gặp nạn có hợp đồng còn hiệu lực | Doanh nghiệp bảo hiểm; đọc kỹ điều khoản về mất tích |
| Hỗ trợ của chính quyền địa phương, đoàn thể | Theo chính sách và nguồn lực từng nơi | UBND cấp xã, hội đoàn thể |
Nhiều hợp đồng bảo hiểm có điều khoản riêng cho trường hợp mất tích: có hợp đồng chờ quyết định tuyên bố chết của toà mới chi trả quyền lợi tử vong, có hợp đồng chấp nhận xác nhận của cơ quan chức năng. Hỏi rõ doanh nghiệp bảo hiểm bằng văn bản và giữ lại câu trả lời.
Những việc trong thời gian chờ
Giữ ổn định tài sản. Tàu cá, ngư lưới cụ, ruộng vườn của người gặp nạn cần người trông. Nếu cần làm việc với ngân hàng hay đối tác, có thể xin toà giao quản lý tài sản khi đủ điều kiện về người vắng mặt.
Lo khoản vay. Nhiều ngư dân vay vốn đóng tàu, mua ngư cụ. Báo sớm cho bên cho vay về sự kiện, kèm xác nhận của chính quyền; hỏi về các chính sách khoanh nợ, giãn nợ khi gặp rủi ro do thiên tai nếu có.
Giấy tờ cho con. Người cha hoặc mẹ còn lại tiếp tục đại diện cho con. Mang theo xác nhận về sự kiện khi làm thủ tục cần chữ ký của cả hai.
Tiếp tục ghi chép. Mọi thông tin mới về việc tìm kiếm, mọi lần đi hỏi đều ghi ngày. Khi ra toà, những ghi chép này cho thấy gia đình đã tìm kiếm đầy đủ.
Chăm lo người ở lại. Sự kiện bất ngờ thường để lại cú sốc nặng cho vợ, con, cha mẹ già. Tìm sự hỗ trợ của họ hàng, hàng xóm, đoàn thể; đừng gánh mọi giấy tờ một mình.
Người gặp nạn là người lao động: quyền lợi từ phía nơi làm việc
Nếu người mất tích đang làm việc cho người khác lúc gặp nạn, như thuyền viên trên tàu của chủ khác, công nhân trên công trường, tài xế của doanh nghiệp vận tải, thì ngoài các bước của gia đình còn có trách nhiệm của người sử dụng lao động. Pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động đặt ra nghĩa vụ khai báo, điều tra tai nạn lao động và các khoản trợ cấp, bồi thường khi tai nạn thuộc diện tai nạn lao động.
Chỗ khó trong thực tế là nhiều thuyền viên tàu cá, lao động thời vụ làm việc không có hợp đồng bằng văn bản, không tham gia bảo hiểm xã hội. Khi đó quan hệ lao động vẫn có thể được chứng minh bằng các bằng chứng khác: lời khai đồng nghiệp, việc trả công, danh sách thuyền viên khai với biên phòng. Gia đình nên gom các bằng chứng này ngay từ đầu.
Nếu người lao động có tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, chế độ tai nạn lao động và về sau là chế độ tử tuất sẽ được xem xét theo hồ sơ. Một số quyền lợi chỉ giải quyết được khi đã có quyết định của toà tuyên bố người đó đã chết; hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội để biết giấy tờ nào cần chuẩn bị trước.
Khi người sử dụng lao động né tránh, không lập biên bản, không trả lời, gia đình có thể đề nghị chính quyền cấp xã, cơ quan quản lý lao động ở địa phương can thiệp. Ghi lại mọi lần liên hệ để làm chứng cứ.
Ví dụ giả định: một gia đình ngư dân sau cơn bão
Anh B. là thuyền viên trên một tàu cá xuất bến ở Quảng Ngãi. Tàu gặp bão, một số thuyền viên được cứu, anh B. không được tìm thấy. Vợ anh nhận được văn bản xác nhận của UBND xã về sự kiện và danh sách người mất tích, xác nhận của chủ tàu về việc anh có mặt trên chuyến biển, và lời kể của hai thuyền viên sống sót.
Trong tháng đầu, chị đề nghị khoản trợ giúp đột xuất tại xã, làm việc với doanh nghiệp bảo hiểm thuyền viên mà chủ tàu đã mua. Doanh nghiệp bảo hiểm trả lời bằng văn bản rằng quyền lợi tử vong sẽ được xem xét khi có quyết định của toà. Chị giữ văn bản đó.
Khoản vay mua ngư cụ của anh đến kỳ trả; chị báo cho bên cho vay kèm xác nhận về sự kiện và đề nghị giãn kỳ trả. Sau 6 tháng, để có tư cách làm việc chính thức với bên cho vay, chị xin toà thông báo tìm kiếm người vắng mặt và được giao quản lý tài sản.
Hai năm sau ngày bão tan, chị nộp đơn yêu cầu toà tuyên bố anh B. đã chết, dùng lại toàn bộ chứng cứ. Toà xác định ngày chết gần với ngày tàu gặp nạn. Có quyết định, chị làm thủ tục bảo hiểm, chế độ cho con và khai nhận di sản.
Khi nào nên nhờ người làm nghề
Phần lớn những việc trên gia đình tự làm được với sự hướng dẫn của UBND cấp xã và toà án. Tuy vậy, có những tình huống nên nhờ trợ giúp: khi chủ tàu hoặc người sử dụng lao động không chịu xác nhận, khi doanh nghiệp bảo hiểm từ chối chi trả, khi sự cố có dấu hiệu lỗi của người khác và có thể phải đòi bồi thường, hoặc khi có tranh chấp về tài sản trong gia đình.
Với người thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí, trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh là nơi đầu tiên nên tìm. Hội nghề cá, hội nông dân ở địa phương cũng thường có kinh nghiệm với các vụ tàu gặp nạn.
Một lưu ý về thời hạn: các yêu cầu bồi thường, yêu cầu bảo hiểm thường có thời hiệu hoặc thời hạn thông báo riêng. Đừng để mọi việc chờ đến khi có quyết định tuyên bố chết rồi mới hỏi; hãy hỏi ngay từ đầu những quyền lợi nào phải thông báo trong thời hạn bao lâu.
Câu hỏi thường gặp
Người thân mất tích trên biển thì bao lâu mới được tuyên bố đã chết?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, người bị tai nạn, thảm hoạ, thiên tai mà sau 2 năm kể từ ngày sự kiện chấm dứt vẫn không có tin tức xác thực là còn sống thì có thể được toà tuyên bố đã chết, trừ khi có quy định khác.
Chưa tìm thấy thi thể thì có làm giấy khai tử được không?
Thường là không, vì khai tử cần căn cứ xác nhận cái chết. Nếu sau đó tìm thấy và xác định được danh tính thì làm khai tử bình thường. Nếu không, gia đình đi đường yêu cầu toà tuyên bố đã chết khi đủ điều kiện.
Gia đình có người mất tích do bão có được hỗ trợ gì không?
Chính sách trợ giúp xã hội đột xuất có các khoản hỗ trợ cho hộ có người chết, mất tích do thiên tai. Mức và hồ sơ theo quy định hiện hành; liên hệ UBND cấp xã nơi cư trú để được hướng dẫn.
Bảo hiểm có chi trả khi người được bảo hiểm mất tích không?
Tuỳ điều khoản từng hợp đồng. Nhiều hợp đồng chờ quyết định tuyên bố chết của toà mới chi quyền lợi tử vong. Hãy đọc kỹ hợp đồng, thông báo sự kiện sớm và hỏi doanh nghiệp bảo hiểm bằng văn bản.
Ngày chết được ghi là ngày nào nếu toà tuyên bố chết sau thiên tai?
Toà căn cứ vào hoàn cảnh để xác định ngày chết. Với thiên tai, tai nạn, ngày chết thường được xác định gắn với thời điểm xảy ra sự kiện. Gia đình nên trình bày rõ chứng cứ về thời điểm này.
Chủ tàu không chịu xác nhận người thân có mặt trên tàu thì làm sao?
Gom các chứng cứ khác: lời khai thuyền viên sống sót, xác nhận của biên phòng, cảng cá về chuyến biển, tin nhắn. Báo sự việc với chính quyền xã. Nếu vẫn bế tắc, nên hỏi trung tâm trợ giúp pháp lý hoặc luật sư.