Bộ luật Dân sự 2015 cho phép thay đổi người giám hộ khi người đó vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ giám hộ, không còn đủ điều kiện làm người giám hộ, hoặc không còn khả năng (chết, mất tích, bị tuyên bố mất hay hạn chế năng lực hành vi dân sự…). Khi người giám hộ đồng ý rút, việc thay đổi đi theo thủ tục đăng ký tại UBND cấp xã. Khi người giám hộ không chịu, hoặc gia đình không thống nhất ai thay, đây là tranh chấp về giám hộ và toà án có thẩm quyền quyết định.
Bài này đi vào ca khó: người giám hộ đang giữ trẻ hoặc giữ cha mẹ già, đang giữ sổ đỏ, sổ tiết kiệm, và nói thẳng "không ai lấy được". Trình tự đăng ký thay đổi khi mọi người đồng thuận đã có bài riêng trên trang; ở đây là chuyện chứng minh, ai đứng đơn và làm sao để người được giám hộ không bị bỏ rơi trong lúc các bên giằng co.
Bốn căn cứ thay người giám hộ
Các căn cứ dưới đây được tóm tắt theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015. Trong tranh chấp, căn cứ thứ ba là căn cứ hay được viện dẫn và cũng là căn cứ phải chứng minh kỹ nhất.
| Căn cứ | Ví dụ giả định | Phải chứng minh gì |
|---|---|---|
| Người giám hộ không còn đủ điều kiện | Người giám hộ bị khởi tố về tội cố ý xâm phạm sức khoẻ người khác; bị toà hạn chế quyền đối với con | Giấy tờ của cơ quan tiến hành tố tụng, bản án, quyết định |
| Người giám hộ chết, mất tích, mất hoặc hạn chế năng lực | Ông nội đang giám hộ cháu thì đột quỵ, sau đó bị tuyên bố mất năng lực | Giấy chứng tử, quyết định của toà |
| Người giám hộ vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ giám hộ | Bỏ mặc người được giám hộ, chiếm dụng tài sản, bán tài sản giá trị lớn không có người giám sát đồng ý | Chứng cứ hành vi, mức độ nghiêm trọng, hậu quả |
| Người giám hộ đề nghị thay và có người khác nhận | Cô ruột già yếu xin thôi, chú ruột nhận thay | Văn bản đề nghị, văn bản đồng ý của người nhận |
Ba căn cứ đầu không cần người giám hộ đồng ý. Căn cứ thứ tư là đường nhẹ nhàng nhất, và trong nhiều vụ, mục tiêu của hoà giải chính là đưa sự việc về căn cứ này: người giám hộ tự đề nghị thôi thay vì bị buộc thay.
"Vi phạm nghiêm trọng" được hiểu thế nào
Luật không liệt kê đủ mọi hành vi, nên mức độ nghiêm trọng được đánh giá trong từng vụ việc. Có thể dựa vào các nghĩa vụ mà luật giao: chăm sóc, giáo dục người được giám hộ là trẻ; chăm sóc, bảo đảm điều trị bệnh cho người mất năng lực; đại diện trong giao dịch; quản lý tài sản như tài sản của mình; bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người được giám hộ. Vi phạm làm hỏng mục đích của chính việc giám hộ thì thường bị coi là nghiêm trọng.
Những hành vi dễ được coi là nghiêm trọng: bạo lực, bỏ mặc kéo dài, cho trẻ nghỉ học để đi làm, chiếm dụng hoặc tiêu tán tài sản, tặng cho tài sản của người được giám hộ, bán tài sản lớn khi không có người giám sát đồng ý, cố tình cô lập người được giám hộ khỏi người thân.
Những việc thường không đủ: một khoản chi gia đình không đồng tình nhưng có lý do, cách nuôi dạy khác quan điểm, nhà nghèo không cho cháu học thêm, chậm ghi sổ thu chi. Những việc này nên được nhắc nhở, giám sát chặt hơn, chứ chưa phải lý do tước quyền giám hộ.
Ai có thể đứng ra yêu cầu
Người giám sát việc giám hộ. Đây là người luật trao quyền rõ nhất: theo dõi, kiểm tra người giám hộ và yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét thay đổi hoặc chấm dứt việc giám hộ. Nếu gia đình chưa cử người giám sát, nên làm việc đó trước.
Người thân thích có quyền, lợi ích liên quan. Ông bà, cô dì chú bác, anh chị em của người được giám hộ có thể đề nghị UBND cấp xã xem xét, và khi có tranh chấp về người giám hộ thì yêu cầu toà giải quyết.
Chính người được giám hộ. Trẻ lớn có thể trình bày nguyện vọng; người có khó khăn trong nhận thức nhưng vẫn bày tỏ được ý kiến cũng nên được lắng nghe.
Cơ quan, tổ chức có trách nhiệm. Cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, trẻ em, hội liên hiệp phụ nữ… trong một số trường hợp có thể đề nghị theo quy định của luật chuyên ngành, nhất là khi có bạo lực, xâm hại.
Trình tự khi người giám hộ không chịu nhường
Trình tự dưới đây là khung tham khảo. Thẩm quyền cụ thể và hồ sơ khởi kiện nên đối chiếu với toà án nơi tiếp nhận; từ 2025 toà sơ thẩm được tổ chức lại theo mô hình toà án nhân dân khu vực.
- Thu thập chứng cứ vi phạm: lời xác nhận của nhà trường, trạm y tế, hàng xóm; biên bản của tổ dân phố, công an; sao kê, hợp đồng mua bán tài sản; ghi chép của người giám sát.
- Gửi văn bản cho người giám hộ, nêu sự việc và đề nghị khắc phục hoặc tự nguyện thôi giám hộ. Lưu lại bằng chứng đã gửi.
- Đề nghị hoà giải: qua tổ hoà giải ở cơ sở hoặc mời UBND cấp xã chủ trì làm việc giữa các bên.
- Nếu không thống nhất, chuẩn bị đơn gửi toà án có thẩm quyền: nêu người được giám hộ, người giám hộ hiện tại, căn cứ thay đổi, người đề nghị thay và sự đồng ý của người đó.
- Trong quá trình giải quyết, nếu người được giám hộ đang gặp nguy hiểm, đề nghị cơ quan chức năng áp dụng biện pháp bảo vệ khẩn cấp; với tài sản có nguy cơ bị tẩu tán, hỏi luật sư về biện pháp khẩn cấp tạm thời.
- Khi có quyết định thay đổi, đăng ký thay đổi giám hộ tại UBND cấp xã và tiến hành chuyển giao.
Một vụ thay người giám hộ có tranh chấp thường kéo theo tranh chấp tài sản. Nên hỏi luật sư sớm để chọn đúng yêu cầu và không bỏ lỡ thời hiệu; có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hiểu các hướng trước khi đến văn phòng.
Đơn yêu cầu và giấy tờ kèm theo nên có gì
Toà án nơi nộp đơn có thể hướng dẫn mẫu và yêu cầu bổ sung cụ thể. Dưới đây là những nội dung mà một bộ hồ sơ tranh chấp về người giám hộ thường cần có, để toà thụ lý nhanh và không phải bổ sung nhiều lần.
- Thông tin người được giám hộ: họ tên, ngày sinh, nơi cư trú, giấy khai sinh hoặc giấy tờ nhân thân; với người mất năng lực thì kèm quyết định của toà về việc đó.
- Giấy tờ về việc giám hộ hiện tại: trích lục đăng ký giám hộ, văn bản cử người giám hộ, văn bản cử người giám sát nếu có.
- Người yêu cầu là ai, quan hệ thế nào với người được giám hộ, vì sao có quyền yêu cầu.
- Căn cứ thay đổi viện dẫn và chứng cứ đi kèm, sắp xếp theo thời gian để người đọc thấy được diễn biến.
- Người được đề nghị làm giám hộ mới: thông tin nhân thân, chứng minh đủ điều kiện, văn bản đồng ý nhận làm giám hộ.
- Danh sách tài sản của người được giám hộ mà mình biết, nơi đang cất giữ giấy tờ, để toà xem xét việc chuyển giao.
- Ý kiến của trẻ từ đủ sáu tuổi nếu đã có, hoặc đề nghị toà lấy ý kiến của trẻ theo cách phù hợp.
Chứng cứ nên là bản sao có chứng thực hoặc bản có thể đối chiếu bản chính. Lời kể của người làm chứng nên có văn bản ghi lời khai, ghi rõ họ tên, địa chỉ để toà có thể triệu tập khi cần.
Chuyển giao khi người giám hộ cũ không hợp tác
Sau khi có người giám hộ mới, luật yêu cầu chuyển giao giám hộ bằng văn bản, ghi rõ tình trạng tài sản, quyền và nghĩa vụ phát sinh trong quá trình giám hộ, có sự chứng kiến của người giám sát. Thực tế, người giám hộ cũ đang giận có thể không giao sổ đỏ, không giao sổ tiết kiệm, không cho đón trẻ.
Khi đó người giám hộ mới cầm quyết định hoặc giấy tờ đăng ký thay đổi giám hộ đến làm việc với từng nơi: nhà trường, ngân hàng, cơ quan đăng ký đất đai, cơ quan chi trả trợ cấp, để họ biết ai là người đại diện hợp pháp hiện tại. Giấy tờ gốc bị giữ thì có thể đề nghị cấp lại hoặc yêu cầu toà buộc giao trả.
Về đứa trẻ hoặc người già, không nên giành giật. Đề nghị UBND cấp xã, công an hỗ trợ việc bàn giao, có người chứng kiến, tránh cảnh xô xát trước mặt người được giám hộ — đó là ký ức họ mang rất lâu.
Đề phòng việc thay người giám hộ bị dùng sai mục đích
Thủ tục thay đổi người giám hộ cũng có thể bị lạm dụng: một người thân muốn giành quyền quản lý căn nhà của cháu, hoặc muốn kiểm soát lương hưu của cha mẹ, nên dựng chuyện người giám hộ hiện tại vi phạm. Cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét chứng cứ và lợi ích của người được giám hộ, không xem ai nói to hơn.
Người đề nghị thay nên tự hỏi trước: người được giám hộ có tốt hơn nếu chuyển sang mình không, mình có đủ thời gian, sức khoẻ, nơi ở để chăm không, hay mình chỉ muốn giữ tài sản? Nếu câu trả lời thật là vế sau, phương án đúng là đề nghị tăng cường giám sát, không phải thay người.
Đưa thông tin sai sự thật để giành quyền giám hộ không chỉ làm hỏng vụ việc mà còn có thể khiến người đưa thông tin phải chịu trách nhiệm pháp lý. Ngược lại, người giám hộ bị tố oan nên bình tĩnh cung cấp sổ sách, hoá đơn, xác nhận của nhà trường, trạm y tế về việc chăm sóc; minh bạch là cách bảo vệ tốt nhất trước một yêu cầu thay đổi thiếu căn cứ.
Câu hỏi thường gặp
Thay người giám hộ đương nhiên có cần toà không?
Không phải lúc nào cũng cần. Khi những người trong diện giám hộ đương nhiên thống nhất và người mới nhận làm, việc thay đổi được đăng ký tại UBND cấp xã. Toà chỉ vào cuộc khi có tranh chấp về người giám hộ hoặc tranh chấp về việc cử.
Người giám hộ bị thay rồi có còn phải chịu trách nhiệm về những gì đã làm không?
Có. Việc thay người giám hộ không xoá trách nhiệm của người cũ với các vi phạm trong thời gian giám hộ. Người giám hộ mới có thể thay mặt người được giám hộ yêu cầu hoàn trả tài sản, bồi thường thiệt hại nếu có.
Có thể yêu cầu thay người giám sát việc giám hộ không?
Có. Người giám sát không làm tròn việc theo dõi, hoặc thông đồng với người giám hộ, cũng có thể bị thay. Người thân thích có thể thoả thuận cử người khác, không được thì đề nghị UBND cấp xã; có tranh chấp thì toà quyết định.
Trong lúc toà đang giải quyết, đứa trẻ ở với ai?
Thông thường trẻ vẫn ở với người giám hộ hiện tại, trừ khi có nguy cơ cho an toàn của trẻ. Khi đó cơ quan bảo vệ trẻ em ở địa phương có thể áp dụng biện pháp chăm sóc thay thế khẩn cấp theo Luật Trẻ em 2016. Người thân nên báo ngay nếu thấy nguy hiểm.
Người giám hộ đã bán nhà của cháu, thay người giám hộ có lấy lại được nhà không?
Thay người giám hộ là bước để có người đại diện hợp pháp mới. Việc lấy lại nhà là một yêu cầu riêng: yêu cầu tuyên bố hợp đồng vô hiệu và giải quyết hậu quả. Khả năng lấy lại tuỳ hợp đồng thiếu điều kiện gì và tình trạng người mua.
Có mất phí khi yêu cầu toà giải quyết tranh chấp về người giám hộ không?
Việc giải quyết tại toà có thể phát sinh án phí, lệ phí theo quy định hiện hành, và một số đối tượng được miễn, giảm. Mức cụ thể nên hỏi toà án nơi nộp đơn. Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý có thể đề nghị trợ giúp miễn phí.