Nợ riêng của người biệt tích là nghĩa vụ của chính người đó, được trả bằng tài sản của họ thông qua người quản lý tài sản theo quyết định của toà. Cha mẹ, con, anh chị em không phải lấy tài sản riêng của mình để trả. Vợ hoặc chồng chỉ phải chịu trách nhiệm khi khoản nợ là nợ chung, chẳng hạn vay để phục vụ nhu cầu thiết yếu của gia đình hoặc cùng ký vay.
Khi người đó bị tuyên bố đã chết, những người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản để lại, không phải bằng tiền túi của mình. Dưới đây là cách phân biệt từng loại nợ, chủ nợ được làm gì, và gia đình nên phản ứng thế nào khi bị đòi.
Ai chịu khoản nợ nào
Bảng là nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Khoản nợ cụ thể thuộc loại nào phải xem hợp đồng, mục đích vay, ai ký và chứng cứ.
| Loại nợ | Ai chịu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nợ riêng của người vắng mặt (vay để làm ăn riêng, nợ cá nhân) | Người vắng mặt, trả bằng tài sản của họ | Qua người quản lý tài sản, theo quyết định của toà |
| Nợ chung vợ chồng (cùng ký, vay cho nhu cầu thiết yếu của gia đình) | Cả hai vợ chồng | Người ở lại có thể bị đòi; có thể trả bằng tài sản chung |
| Khoản vay có người bảo lãnh | Người vay; người bảo lãnh trả thay khi người vay không trả | Theo hợp đồng bảo lãnh |
| Khoản vay có tài sản thế chấp | Người vay; tài sản thế chấp có thể bị xử lý | Theo hợp đồng thế chấp và pháp luật |
| Nợ sau khi người đó bị tuyên bố đã chết | Người thừa kế, trong phạm vi di sản | Không phải trả bằng tài sản riêng của người thừa kế |
Con cái, cha mẹ của người vắng mặt không ký vay, không bảo lãnh thì không có nghĩa vụ trả. Lời đòi nợ kiểu "cha nợ thì con trả" không có căn cứ pháp lý nếu không có thoả thuận hay quyết định nào.
Nợ chung vợ chồng: phần hay gây tranh cãi
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định vợ chồng chịu trách nhiệm liên đới với những giao dịch do một bên thực hiện nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình, và những nghĩa vụ chung khác theo luật. Vì vậy khi người chồng biệt tích để lại một khoản vay, câu hỏi đầu tiên với người vợ là: khoản vay đó dùng vào việc gì.
Nếu vay để mua lương thực, chữa bệnh cho con, sửa nhà đang ở, đóng học phí, thì nhiều khả năng là nợ chung. Nếu vay để làm ăn riêng mà vợ không biết, không được hưởng lợi, thì có cơ sở để cho rằng đó là nợ riêng. Ranh giới thực tế không phải lúc nào cũng rõ, và gánh nặng chứng minh thường rơi vào cả hai phía.
Ví dụ giả định: người chồng vay một khoản lớn của người quen để góp vốn mua xe tải chạy thuê, rồi biệt tích. Chủ nợ tìm đến người vợ. Người vợ không ký giấy vay, không biết việc góp vốn, chiếc xe không về gia đình. Đây là tình huống người vợ có thể từ chối trả bằng tài sản riêng, nhưng phần tài sản chung của hai vợ chồng thì vẫn có thể bị xem xét.
Trong mọi trường hợp, người vợ hoặc chồng ở lại không nên ký bất kỳ giấy nhận nợ, cam kết trả thay nào khi đang bị ép. Ký rồi là biến nợ riêng của người kia thành nghĩa vụ của chính mình.
Chủ nợ được làm gì, không được làm gì
Chủ nợ cũng là người có quyền, lợi ích hợp pháp; luật cho họ các con đường để đòi, nhưng phải đúng cách.
- Được yêu cầu toà thông báo tìm kiếm người vắng mặt và áp dụng biện pháp quản lý tài sản, khi đủ điều kiện, để có người trả nợ đến hạn từ tài sản của con nợ.
- Được khởi kiện đòi nợ; với người vắng mặt, toà có cách thức tố tụng riêng để xử lý.
- Được yêu cầu người bảo lãnh trả thay, xử lý tài sản thế chấp theo hợp đồng và pháp luật.
- Được yêu cầu người thừa kế thanh toán trong phạm vi di sản sau khi người kia bị tuyên bố đã chết.
- Không được đe doạ, khủng bố tinh thần, bôi nhọ, đến nhà gây rối, đăng ảnh gia đình lên mạng để ép trả.
- Không được tự ý lấy tài sản của gia đình con nợ, dù là tài sản của chính con nợ.
- Không được ép người thân không có nghĩa vụ ký giấy nhận nợ.
Nếu bị đòi nợ bằng đe doạ, quấy rối, hãy ghi âm, chụp ảnh, giữ tin nhắn và trình báo công an cấp xã. Hành vi đòi nợ trái pháp luật có thể bị xử lý, kể cả về hình sự trong trường hợp nghiêm trọng.
Khi bị đòi khoản nợ của người vắng mặt: gia đình làm gì
Thứ tự dưới đây giúp gia đình vừa không né tránh trách nhiệm thật, vừa không gánh thay những gì không phải của mình.
- Đề nghị chủ nợ cho xem giấy tờ: hợp đồng vay, giấy nhận tiền, ai ký, ngày nào, số tiền, lãi suất, mục đích vay. Chụp lại.
- Xác định loại nợ: riêng, chung, có bảo lãnh, có thế chấp. Ghi lại lý do gia đình cho là thuộc loại đó.
- Trả lời bằng văn bản ngắn gọn: thông tin người vay đang biệt tích, gia đình đang làm thủ tục gì, và quan điểm của gia đình về khoản nợ.
- Nếu nợ có thật và đến hạn, xin toà thông báo tìm kiếm người vắng mặt và giao quản lý tài sản; sau đó đề nghị toà cho trích tài sản để trả.
- Với khoản vay ngân hàng, hỏi về bảo hiểm khoản vay nếu người vay có mua, và về chính sách cơ cấu lại kỳ hạn trong tình huống rủi ro.
- Không ký giấy nhận nợ thay, không giao giấy tờ tài sản cho chủ nợ giữ.
- Giữ toàn bộ thư từ, tin nhắn với chủ nợ.
Nếu chủ nợ khởi kiện, toà sẽ gửi giấy tờ. Đừng bỏ qua; tham gia để trình bày quan điểm và chứng cứ.
Sau khi tuyên bố chết: nợ đi theo di sản
Khi người vắng mặt bị tuyên bố đã chết, tài sản của họ trở thành di sản và các nghĩa vụ tài sản của họ cũng được thanh toán từ di sản đó. Bộ luật Dân sự 2015 quy định người thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại.
Nói cụ thể: nếu di sản là một căn nhà và một khoản nợ, khoản nợ được thanh toán trước khi chia phần còn lại. Nếu nợ lớn hơn di sản, người thừa kế không phải bù phần thiếu bằng tài sản của mình. Người thừa kế cũng có quyền từ chối nhận di sản theo đúng thủ tục, nhưng nếu việc từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của chính người thừa kế với chủ nợ của họ thì không được pháp luật chấp nhận.
Ngày chết do toà xác định có ý nghĩa ở đây: các nghĩa vụ phát sinh trước ngày đó là nghĩa vụ của người đã chết; giao dịch người quản lý tài sản làm sau đó phải được xem xét theo thời điểm.
Phần chia di sản, thứ tự thanh toán các khoản và thủ tục khai nhận thuộc về luật thừa kế; gia đình nên tìm hiểu riêng phần này trước khi họp chia.
Chiều ngược lại: người khác nợ người vắng mặt
Người biệt tích có khi là chủ nợ: cho người quen vay tiền, bán hàng chưa thu tiền, cho thuê nhà chưa nhận đủ. Khoản phải thu đó là tài sản của họ và cũng cần được giữ gìn như mọi tài sản khác.
Người được toà giao quản lý tài sản có thể nhận các khoản trả nợ, ghi nhận đầy đủ và giữ nguyên số tiền cho người vắng mặt. Nếu con nợ không chịu trả với lý do người cho vay không có mặt, người quản lý nên đối chiếu quyết định của toà xem phạm vi quản lý có bao gồm việc đòi nợ, khởi kiện hay không; nếu chưa rõ, đề nghị toà làm rõ.
Một rủi ro hay bị bỏ qua là thời hiệu. Quyền khởi kiện đòi nợ có thời hiệu theo luật, và luật dân sự có quy định riêng về trường hợp người có quyền khởi kiện chưa có người đại diện. Đừng mặc định rằng khoản nợ cứ để đó chờ người kia về là an toàn; nên hỏi luật sư về thời hạn cụ thể với từng khoản.
Gia đình cũng nên tìm trong giấy tờ, tin nhắn, sổ sách của người vắng mặt để lập danh sách những ai đang nợ họ. Danh sách này còn quan trọng hơn khi người đó bị tuyên bố đã chết, vì khoản phải thu là một phần di sản cần chia.
Khi nào cần hỏi người làm nghề
Phần lớn các khoản nợ nhỏ, rõ ràng, gia đình có thể tự xử lý theo các bước trên. Nhưng có những trường hợp nên hỏi ngay: khoản nợ lớn so với tài sản gia đình; khoản vay có tài sản thế chấp là nhà đang ở; chủ nợ là tổ chức tín dụng đã khởi kiện; có dấu hiệu khoản vay được lập khống hoặc giả chữ ký; hoặc gia đình đang bị đòi nợ bằng đe doạ.
Trong những tình huống đó, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng ban đầu về loại nợ và cách trả lời chủ nợ, rồi nhờ luật sư trực tiếp nếu phải ra toà.
Ở chiều ngược lại, nếu bạn là chủ nợ và con nợ biệt tích, hãy đi đúng đường: yêu cầu toà, khởi kiện, xử lý bảo lãnh, thế chấp. Ép người thân con nợ trả thay không những không có căn cứ mà còn có thể khiến bạn từ người có quyền trở thành người vi phạm.
Cả hai phía đều nên nhớ: mục tiêu là khoản nợ được giải quyết công bằng, trong khi một gia đình đang trải qua mất mát. Một cuộc nói chuyện có người làm chứng, thoả thuận lộ trình trả từ tài sản của người vắng mặt, thường đem lại kết quả nhanh hơn nhiều năm kiện tụng.
Câu hỏi thường gặp
Chồng mất tích để lại nợ, vợ có phải trả không?
Nếu là nợ riêng của chồng, vợ không phải trả bằng tài sản riêng của mình; nợ được trả từ tài sản của chồng qua người quản lý. Nếu là nợ chung, như cùng ký vay hoặc vay cho nhu cầu thiết yếu của gia đình, vợ có thể phải cùng chịu trách nhiệm.
Cha mất tích, chủ nợ đòi con trả thì sao?
Con không ký vay, không bảo lãnh thì không có nghĩa vụ trả nợ riêng của cha. Chỉ khi cha bị tuyên bố đã chết, con là người thừa kế mới phải thực hiện nghĩa vụ trong phạm vi di sản cha để lại.
Lãi của khoản vay có tiếp tục tính trong thời gian người vay biệt tích không?
Về nguyên tắc, nghĩa vụ trả lãi theo hợp đồng vẫn tiếp tục. Gia đình nên báo sớm cho bên cho vay về tình trạng biệt tích và đề nghị cơ cấu lại, đồng thời làm thủ tục để có người quản lý tài sản trả nợ.
Chủ nợ đến nhà đe doạ, quay phim đăng lên mạng thì làm gì?
Ghi âm, chụp ảnh, giữ tin nhắn, trình báo công an cấp xã. Đòi nợ bằng đe doạ, làm nhục, quấy rối là trái pháp luật và có thể bị xử lý. Không ký bất cứ giấy nhận nợ nào khi đang bị ép.
Ngân hàng có được xử lý nhà thế chấp khi người vay mất tích không?
Hợp đồng thế chấp vẫn có hiệu lực. Khi khoản vay quá hạn, bên nhận thế chấp có quyền xử lý tài sản theo hợp đồng và pháp luật. Gia đình nên chủ động làm việc với ngân hàng sớm để tìm phương án.
Có thể từ chối nhận di sản để khỏi trả nợ của người bị tuyên bố đã chết không?
Người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản theo đúng thủ tục. Tuy vậy, kể cả khi nhận, người thừa kế chỉ trả nợ trong phạm vi di sản. Từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của chính người thừa kế với người khác thì không được chấp nhận.