Theo Điều 71 Bộ luật Dân sự 2015, người có quyền, lợi ích liên quan có thể yêu cầu toà tuyên bố một người là đã chết trong bốn trường hợp: đã bị tuyên bố mất tích mà sau 3 năm kể từ khi quyết định có hiệu lực vẫn không có tin xác thực là còn sống; biệt tích trong chiến tranh sau 5 năm kể từ khi chiến tranh kết thúc; bị tai nạn, thảm hoạ, thiên tai mà sau 2 năm kể từ khi sự kiện chấm dứt vẫn không có tin; hoặc biệt tích 5 năm liền trở lên.
Quyết định này nặng nề hơn mọi bước trước: quan hệ hôn nhân, gia đình và tài sản của người đó được giải quyết như với người đã chết, di sản được chia theo pháp luật thừa kế. Bài này đi qua điều kiện, cách toà xác định ngày chết, và những thứ thay đổi trong giấy tờ gia đình sau quyết định.
Bốn trường hợp và mốc thời gian
Mốc thời gian trong bảng theo Bộ luật Dân sự 2015. Với trường hợp biệt tích 5 năm, cách tính mốc giống như khi tuyên bố mất tích: từ ngày có tin tức cuối cùng.
| Trường hợp | Mốc tính | Thời gian tối thiểu | Chứng cứ thường cần |
|---|---|---|---|
| Đã bị tuyên bố mất tích | Từ ngày quyết định tuyên bố mất tích có hiệu lực | 3 năm | Quyết định tuyên bố mất tích, xác nhận vẫn không có tin |
| Biệt tích trong chiến tranh | Từ ngày chiến tranh kết thúc | 5 năm | Giấy tờ về việc tham gia, đơn vị, nơi biệt tích |
| Tai nạn, thảm hoạ, thiên tai | Từ ngày sự kiện chấm dứt | 2 năm | Xác nhận của chính quyền, cơ quan cứu hộ, chủ phương tiện về sự kiện và việc tìm kiếm |
| Biệt tích liền nhiều năm | Từ ngày có tin tức cuối cùng | 5 năm | Chứng cứ về tin cuối cùng và việc tìm kiếm |
Trường hợp tai nạn, thiên tai có thêm cụm "trừ trường hợp pháp luật có quy định khác", nghĩa là có thể có văn bản riêng cho một số sự kiện. Gia đình nên hỏi toà hoặc chính quyền nơi xảy ra sự kiện.
Bốn trường hợp này độc lập: một người biệt tích 5 năm liền có thể được tuyên bố đã chết mà không cần qua quyết định tuyên bố mất tích trước.
Khác gì với khai tử thông thường
Khai tử là đăng ký một cái chết đã được xác nhận: có giấy báo tử của bệnh viện, của cơ quan có thẩm quyền, hoặc có người chứng kiến. Việc này làm ở UBND cấp xã, không qua toà. Tuyên bố chết là khi không có bằng chứng trực tiếp về cái chết, chỉ có sự vắng bóng kéo dài, và toà dựa trên thời gian, hoàn cảnh để kết luận.
Hệ quả là một quyết định tuyên bố chết có thể bị huỷ nếu người đó trở về. Khai tử thông thường thì gần như không đặt ra chuyện này. Vì vậy với các vụ tai nạn mà đã tìm thấy và xác định được thi thể, gia đình nên đi đường khai tử, không cần xin toà tuyên bố.
Có một khoảng giữa hay gặp: tàu đắm, nhiều người cùng gặp nạn, một số được tìm thấy, một số không. Với người không được tìm thấy, khai tử thông thường không có căn cứ; gia đình phải chờ đủ 2 năm từ khi sự kiện chấm dứt để xin tuyên bố chết, hoặc theo hướng dẫn riêng nếu có.
Trong cả hai trường hợp, quyết định của toà hoặc giấy khai tử đều được ghi vào hệ thống hộ tịch, và từ đó làm căn cứ cho thừa kế, chế độ tử tuất, giấy tờ cho con.
Hồ sơ yêu cầu gồm những gì
Đơn yêu cầu tuyên bố một người đã chết là đơn yêu cầu giải quyết việc dân sự. Phần cần làm kỹ là chứng minh trường hợp áp dụng và mốc thời gian.
- Thông tin người yêu cầu, giấy tờ chứng minh quan hệ hoặc lợi ích liên quan.
- Thông tin người bị yêu cầu tuyên bố đã chết: họ tên, năm sinh, nơi cư trú cuối cùng.
- Trường hợp áp dụng trong bốn trường hợp của Điều 71 và mốc thời gian cụ thể.
- Quyết định tuyên bố mất tích trước đó (nếu thuộc trường hợp thứ nhất).
- Xác nhận về sự kiện tai nạn, thiên tai, thông tin cứu hộ, tìm kiếm (nếu thuộc trường hợp thứ ba).
- Chứng cứ về việc tìm kiếm và về tin tức cuối cùng (nếu thuộc trường hợp biệt tích 5 năm).
- Đề nghị ngày chết mà gia đình cho là hợp lý, kèm lý do, để toà tham khảo.
Nộp tại toà án nơi người đó cư trú cuối cùng, sau sắp xếp năm 2025 là toà án nhân dân khu vực phụ trách địa bàn. Toà sẽ thông báo tìm kiếm theo luật tố tụng trước khi mở phiên họp. Lệ phí, chi phí thông báo và thời hạn hãy hỏi toà theo quy định hiện hành.
Toà giải quyết yêu cầu theo trình tự nào
Đây là nguyên lý của thủ tục việc dân sự về tuyên bố một người là đã chết. Thời hạn từng bước và hình thức đăng thông báo theo luật tố tụng hiện hành, bạn hỏi bộ phận tiếp nhận của toà khi nộp.
- Nộp đơn kèm chứng cứ. Toà kiểm tra, yêu cầu bổ sung nếu thiếu, ví dụ chưa có xác nhận về sự kiện thiên tai hay quyết định tuyên bố mất tích.
- Nộp lệ phí theo thông báo; toà thụ lý.
- Toà ra quyết định thông báo tìm kiếm thông tin về người bị yêu cầu tuyên bố đã chết, đăng trên phương tiện thông tin đại chúng.
- Trong thời hạn thông báo, ai có tin tức về người đó có thể báo cho toà. Gia đình cũng phải báo nếu nhận được tin.
- Hết thời hạn thông báo, toà mở phiên họp giải quyết việc dân sự, có Viện kiểm sát tham gia; có thể triệu tập người làm chứng.
- Toà ra quyết định chấp nhận hoặc không chấp nhận yêu cầu. Nếu chấp nhận, quyết định ghi rõ ngày chết được xác định.
- Quyết định có hiệu lực được gửi UBND cấp xã để ghi chú hộ tịch; gia đình xin trích lục để dùng cho các thủ tục tiếp theo.
Nếu đã có quyết định tuyên bố mất tích trước đó, nhiều chứng cứ có thể dùng lại; vẫn nên bổ sung chứng cứ về việc tiếp tục tìm kiếm trong 3 năm sau quyết định đó.
Ngày chết do toà xác định và vì sao quan trọng
Khoản 2 Điều 71 giao cho toà căn cứ vào từng trường hợp để xác định ngày chết của người bị tuyên bố đã chết. Ngày này không nhất thiết là ngày toà ra quyết định. Với tai nạn, thiên tai, ngày chết có thể được xác định gần với ngày xảy ra sự kiện; với biệt tích lâu năm, toà cân nhắc theo chứng cứ.
Ngày chết quyết định thời điểm mở thừa kế. Ai còn sống vào ngày đó mới là người thừa kế. Ví dụ giả định: cha bị tuyên bố đã chết, ngày chết được xác định năm 2021, còn bà nội mất năm 2023. Bà nội còn sống vào ngày mở thừa kế nên là người thừa kế ở hàng thứ nhất của cha; phần bà được hưởng sau đó lại thành di sản của bà. Nếu ngày chết được xác định sau năm 2023, kết quả chia sẽ khác.
Ngày chết còn ảnh hưởng tới các chế độ tính theo thời điểm, như một số chế độ bảo hiểm, hoặc quan hệ tài sản vợ chồng. Vì vậy gia đình nên trình bày rõ với toà các mốc thực tế, kèm chứng cứ, thay vì để toà tự ước.
Nếu trong gia đình có người không đồng ý với cách xác định ngày chết, nên bàn trước và trình bày quan điểm tại phiên họp, vì sau khi quyết định có hiệu lực, việc thay đổi rất khó.
Hệ quả sau khi quyết định có hiệu lực
Quan hệ hôn nhân chấm dứt như với người đã chết. Người vợ hoặc chồng ở lại có thể kết hôn với người khác mà không cần làm thủ tục ly hôn.
Di sản chia theo pháp luật thừa kế. Theo di chúc nếu có, không có thì theo pháp luật. Chia thế nào, thủ tục khai nhận ra sao là phần riêng của luật thừa kế, gia đình nên tìm hiểu kỹ trước khi họp chia.
Hộ tịch được ghi chú. Quyết định được gửi cho UBND cấp xã nơi người đó cư trú cuối cùng để ghi chú. Trích lục là giấy tờ dùng khi làm thừa kế, sang tên, làm giấy tờ cho con.
Dữ liệu cư trú được điều chỉnh. Quyết định tuyên bố chết là căn cứ để xoá đăng ký thường trú của người đó theo pháp luật cư trú.
Thân nhân xem xét chế độ tử tuất. Nếu người đó có quá trình đóng bảo hiểm xã hội hoặc đang hưởng lương hưu, thân nhân có thể được xem xét chế độ như với người đã chết. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội điều kiện và hồ sơ hiện hành.
Con chưa thành niên cần người đại diện. Nếu người còn lại đã mất hoặc không đủ điều kiện, con cần người giám hộ theo luật; xem phần giám hộ cho trẻ khi cha mẹ không còn.
Những điều không nên làm
Không nên xin tuyên bố chết chỉ để chia tài sản sớm khi vẫn có người trong nhà biết người kia đang sống ở đâu đó. Bộ luật Dân sự quy định người thừa kế biết người bị tuyên bố chết còn sống mà cố tình giấu giếm nhằm hưởng thừa kế thì phải hoàn trả toàn bộ tài sản đã nhận, kể cả hoa lợi, lợi tức, và bồi thường nếu gây thiệt hại.
Không nên giấu những tin tức nhận được trong quá trình toà thông báo tìm kiếm. Một tin nhắn, một người quen báo gặp, dù chưa chắc chắn, vẫn nên trình bày để toà đánh giá. Quyết định dựa trên thông tin bị giấu có thể bị xem xét lại.
Không nên coi quyết định là dấu chấm hết về mặt tình cảm. Nhiều gia đình vẫn giữ hy vọng; quyết định của toà là một công cụ pháp lý để cuộc sống của người ở lại tiếp tục được, không phải một lời phán xét.
Khi gia đình bất đồng về chuyện có nên xin tuyên bố hay không, nên dành thời gian hoà giải nội bộ trước, vì quyết định này ảnh hưởng tới nhiều người: vợ hoặc chồng, con, cha mẹ, anh chị em.
Câu hỏi thường gặp
Tuyên bố mất tích rồi phải chờ bao lâu mới xin tuyên bố đã chết được?
Nếu đi theo trường hợp này, phải sau 3 năm kể từ ngày quyết định tuyên bố mất tích có hiệu lực pháp luật mà vẫn không có tin tức xác thực là còn sống. Ngoài ra còn các trường hợp khác có mốc riêng.
Người thân mất trong lũ quét nhưng không tìm thấy thi thể thì làm sao?
Nếu không có căn cứ khai tử thông thường, gia đình có thể yêu cầu toà tuyên bố đã chết sau 2 năm kể từ khi thiên tai chấm dứt mà không có tin xác thực. Nên xin xác nhận của chính quyền và lực lượng tìm kiếm về sự kiện.
Ai được nộp đơn yêu cầu tuyên bố một người là đã chết?
Người có quyền, lợi ích liên quan: vợ, chồng, con, cha mẹ, người thừa kế, chủ nợ, người đồng sở hữu tài sản. Người yêu cầu cần chứng minh quan hệ hoặc lợi ích của mình với người bị yêu cầu.
Sau khi toà tuyên bố chết, có cần làm giấy khai tử nữa không?
Quyết định của toà được gửi đến UBND cấp xã để ghi chú vào sổ hộ tịch. Gia đình liên hệ UBND cấp xã để biết việc ghi chú đã xong chưa và xin trích lục dùng cho thủ tục thừa kế và các việc khác.
Người bị tuyên bố chết trở về thì sao?
Toà huỷ quyết định theo yêu cầu. Quan hệ nhân thân được khôi phục, trừ hôn nhân đã ly hôn hoặc người vợ, chồng đã kết hôn với người khác. Người trở về có quyền yêu cầu người đã nhận thừa kế trả lại tài sản hiện còn.
Toà có thể từ chối tuyên bố chết không?
Có, nếu không đủ điều kiện về thời gian, chứng cứ tìm kiếm chưa đầy đủ, hoặc trong thời gian thông báo có tin tức về người đó. Gia đình có thể bổ sung và nộp lại khi đủ điều kiện.