Mọi khoản tiền trẻ được nhận — trợ cấp xã hội, trợ cấp tuất, tiền bồi thường thiệt hại, tiền thừa kế, tiền bảo hiểm mà trẻ là người thụ hưởng, tiền người khác quyên góp riêng cho trẻ — đều là tài sản của trẻ. Người giám hộ nhận thay, nên gửi vào tài khoản hoặc sổ tiết kiệm đứng tên trẻ, chi cho nhu cầu của trẻ, rút khoản lớn khi có lý do rõ ràng và có người giám sát việc giám hộ đồng ý.
Những khoản này thường đến vào lúc gia đình rối ren nhất: vừa mất người thân, đang lo hậu sự, đang thương lượng với bên gây tai nạn. Quyết định vội lúc đó, như để tiền trong tài khoản của người lớn "cho tiện", hay ký nhận bồi thường thấp để xong chuyện, có thể theo cháu nhiều năm. Bài này giúp người giám hộ đi qua giai đoạn đó với vài nguyên tắc chắc chắn.
Các nguồn tiền thường gặp và ai là chủ
Bảng dưới gom những khoản trẻ mất cha mẹ hay nhận được. Điều kiện hưởng từng khoản do văn bản chuyên ngành quy định và thay đổi theo thời kỳ; bảng chỉ nói về việc tiền thuộc về ai và cách giữ.
| Nguồn tiền | Thuộc về | Cách nhận thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Trợ cấp xã hội hằng tháng cho trẻ mồ côi | Trẻ | Qua tài khoản hoặc điểm chi trả do xã bố trí | Điều kiện và mức hỏi Ủy ban nhân dân xã |
| Trợ cấp tuất của bảo hiểm xã hội khi cha mẹ từng đóng | Trẻ là thân nhân được hưởng | Qua cơ quan bảo hiểm xã hội | Hồ sơ do thân nhân hoặc người giám hộ làm |
| Tiền bồi thường khi cha mẹ mất do tai nạn | Phần bồi thường cho tổn thất của trẻ thuộc về trẻ | Theo thoả thuận hoặc bản án | Người giám hộ đại diện thương lượng, ký nhận |
| Tiền thừa kế | Trẻ là người thừa kế | Sau khi khai nhận, phân chia di sản | Thủ tục khai nhận là việc của mảng thừa kế |
| Tiền bảo hiểm trẻ là người thụ hưởng | Trẻ | Theo hợp đồng bảo hiểm | Doanh nghiệp bảo hiểm thường yêu cầu giấy tờ người giám hộ |
| Tiền quyên góp ghi rõ cho trẻ | Trẻ | Từ trường, cơ quan, cộng đồng | Tiền phúng viếng chung của gia đình nên thống nhất phần dành cho trẻ |
Chỗ dễ nhập nhằng nhất là tiền bồi thường và tiền phúng viếng. Một vụ tai nạn có thể có nhiều khoản: chi phí mai táng do người lo mai táng bỏ ra, tổn thất tinh thần cho những người thân thích, khoản cấp dưỡng cho người mà người chết đang nuôi. Khoản cấp dưỡng cho trẻ và phần tổn thất tinh thần của trẻ là tiền của trẻ, không phải của người lo hậu sự. Gia đình nên ghi rõ trong biên bản thoả thuận khoản nào cho ai.
Giữ tiền ở đâu: năm nguyên tắc
Đứng tên trẻ. Tài khoản thanh toán hoặc sổ tiết kiệm mở cho trẻ, người giám hộ là người đại diện giao dịch. Tiền nằm trong tài khoản của người giám hộ, dù với ý tốt, là đã trộn lẫn với tài sản của người giám hộ, gặp khi người giám hộ có nợ, ly hôn hay qua đời thì rất khó tách.
An toàn trước, sinh lời sau. Tiền của trẻ là tiền để nuôi trẻ, không phải vốn để thử vận may. Gửi tiết kiệm ở tổ chức tín dụng được cấp phép là lựa chọn thông dụng. Các hình thức nhiều rủi ro như cho vay lấy lãi, chơi hụi, mua tài sản biến động mạnh không phù hợp với nghĩa vụ quản lý như tài sản của chính mình một cách cẩn trọng.
Chia kỳ hạn theo nhu cầu. Phần cần dùng trong năm để ở tài khoản thanh toán hoặc kỳ hạn ngắn; phần dành cho việc học sau này gửi kỳ hạn dài hơn. Tránh phải rút trước hạn mất lãi.
Không giữ tiền mặt lớn ở nhà. Mất trộm, cháy, mối mọt là những rủi ro thật. Tiền mặt cũng không để lại dấu vết thu chi, gây khó khi phải giải trình.
Giấy tờ để nơi người giám sát biết. Sổ tiết kiệm, thông tin tài khoản cất ở chỗ an toàn; người giám sát biết có những sổ nào ở ngân hàng nào, phòng khi người giám hộ gặp chuyện bất ngờ.
Khi thương lượng một khoản bồi thường lớn
Người giám hộ đại diện cho trẻ trong thương lượng với bên gây thiệt hại hoặc doanh nghiệp bảo hiểm. Vì đây là quyền lợi lớn và chỉ có một lần, nên đi từng bước.
- Xác định đủ các khoản trẻ có thể được hưởng, đặc biệt khoản cấp dưỡng đến khi trẻ đủ tuổi theo quy định.
- Không ký giấy nhận tiền ghi "đã nhận đủ, không khiếu nại gì thêm" khi chưa rõ tổng số; đọc kỹ từng câu.
- Bàn với người giám sát về mức thoả thuận; với khoản lớn, hỏi luật sư trước khi ký.
- Ghi rõ trong biên bản phần nào thuộc về trẻ, phần nào thuộc về người khác trong gia đình.
- Đề nghị chuyển phần của trẻ vào tài khoản đứng tên trẻ; nếu nhận tiền mặt thì nộp vào tài khoản ngay trong ngày, giữ biên lai.
- Ghi khoản thu vào sổ tài sản của trẻ, kèm bản sao biên bản thoả thuận hoặc bản án.
Thoả thuận bồi thường trong vụ tai nạn có người chết thường đi kèm với thủ tục tố tụng hình sự hoặc dân sự; quyền lợi và thời điểm thoả thuận ảnh hưởng nhau. Đây là việc nên có người làm nghề đồng hành; có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết các khoản cần đòi trước khi ngồi vào bàn thương lượng.
Rút tiền ra chi tiêu: nhẹ tay với khoản nhỏ, thận trọng với khoản lớn
Khoản trợ cấp hằng tháng thường dùng ngay cho sinh hoạt, học tập của trẻ; người giám hộ rút theo nhu cầu, ghi sổ. Với tiền bồi thường, tiền thừa kế gửi tiết kiệm, mỗi lần rút đáng kể nên trả lời được ba câu: rút để làm gì cho trẻ, tại sao không dùng được nguồn khác, sau khi rút còn lại bao nhiêu cho những năm tới.
Rút một khoản tiền gửi lớn là định đoạt tài sản có giá trị lớn của người được giám hộ, nên cần người giám sát biết và đồng ý. Nhiều ngân hàng khi làm việc với người giám hộ còn hỏi giấy tờ chứng minh tư cách, đôi khi hỏi mục đích; cụ thể mỗi nơi một khác. Chuẩn bị sẵn trích lục đăng ký giám hộ, giấy khai sinh của trẻ, căn cước của người giám hộ, văn bản của người giám sát.
Một quy ước gia đình dễ làm: đặt một mức, ví dụ giả định mười triệu đồng; rút dưới mức đó người giám hộ tự quyết và ghi sổ, rút trên mức đó báo người giám sát trước. Quy ước này không thay luật nhưng giúp mọi người hiểu nhau.
Khi nhiều người thân cùng muốn giữ tiền cho cháu
Tình huống thường gặp: cháu ở với ông bà nội, bên ngoại không yên tâm và muốn giữ sổ tiết kiệm; hoặc cô ruột là người giám hộ, chú ruột cho rằng mình biết quản tiền hơn. Về nguyên tắc, người quản lý tài sản là người giám hộ; người khác có thể là người giám sát nếu được cử. Tách việc nuôi cháu và giữ tiền cho hai người khác nhau không có căn cứ trong khung giám hộ, trừ khi thông qua cơ chế giám sát.
Cách hoá giải thường hiệu quả là để bên lo lắng làm người giám sát, có quyền xem sổ, biết số dư, ký đồng ý các khoản rút lớn. Bên nuôi cháu vẫn quản lý, bên kia kiểm tra. Đó chính là thiết kế mà luật đặt ra.
Nếu hai bên đã căng thẳng, nên nhờ hoà giải ở cơ sở hoặc một người có uy tín trong họ trước. Đẩy chuyện ra toà khi cháu đang còn nhỏ thường làm tổn thương cháu nhiều hơn là bảo vệ cháu.
Tiền thừa kế của cháu: sau khi khai nhận xong mới bắt đầu
Khi cha hoặc mẹ mất, cháu thường là người thừa kế ở hàng thứ nhất cùng với người còn lại và ông bà. Thủ tục khai nhận, phân chia di sản có người chưa thành niên là một mảng riêng với nhiều điểm kỹ thuật, nhất là khi người lớn trong nhà muốn "dồn" phần của cháu cho một người đứng tên. Bài này không đi vào thủ tục đó; điều cần nhớ ở góc giám hộ là phần của cháu phải được xác định rõ, bằng tiền hay bằng tài sản, và sau đó được quản lý như mọi tài sản khác của cháu.
Nếu di sản là tiền gửi ngân hàng, phần của cháu nên chuyển sang sổ đứng tên cháu ngay khi hoàn tất thủ tục, thay vì để chung trong tài khoản người đã mất hay chuyển hết cho người đứng ra khai nhận. Nếu di sản là nhà đất mà cháu được hưởng một phần, phần quyền đó cần thể hiện trên giấy tờ; thoả thuận miệng "sau này cho lại cháu" không bảo vệ được cháu nếu người đứng tên gặp chuyện.
Một sai lầm hay gặp là người giám hộ, với tư cách đại diện cho cháu, ký văn bản từ chối nhận di sản hoặc tặng lại phần của cháu cho người lớn khác. Như đã nói ở các bài trước, người giám hộ không được đem tài sản của người được giám hộ tặng cho người khác; việc từ chối nhận di sản thay cháu cũng là vùng nên hỏi luật sư trước khi làm.
Chuẩn bị cho ngày cháu tự cầm tiền của mình
Bắt đầu từ sớm. Từ khoảng mười lăm, mười sáu tuổi, cho cháu biết mình có những khoản gì, đang gửi ở đâu, mỗi năm đã chi những gì. Giấu kỹ đến ngày 18 tuổi rồi trao một lần dễ khiến cháu bối rối hoặc tiêu nhanh.
Giao dần quyền quyết định nhỏ. Cho cháu tự quản một khoản tiêu vặt hằng tháng từ tiền của mình, tự ghi sổ. Học quản tiền bằng số nhỏ ít rủi ro hơn bằng cả khoản bồi thường.
Bàn kế hoạch học tập cùng cháu. Khoản tiền dành cho đại học, học nghề nên được cháu biết trước để chủ động chọn đường; đó cũng là cách tôn trọng tài sản của cháu.
Có mặt người giám sát ngày bàn giao. Biên bản bàn giao có người giám sát chứng kiến khép lại trách nhiệm của người giám hộ một cách rõ ràng, giữ được tình cảm hai bên.
Câu hỏi thường gặp
Tiền trợ cấp của cháu có được chuyển vào tài khoản của bà ngoại đang nuôi cháu không?
Tuỳ cách chi trả của nơi trả trợ cấp; có nơi chi qua người đang trực tiếp nuôi dưỡng. Dù nhận qua đâu, đó vẫn là tiền của cháu. Nếu số tiền tích luỹ đáng kể, nên mở tài khoản hoặc sổ tiết kiệm riêng đứng tên cháu để chuyển phần dư sang.
Cháu chưa có căn cước thì có mở sổ tiết kiệm đứng tên cháu được không?
Nhiều ngân hàng có sản phẩm cho trẻ em, người đại diện theo pháp luật hoặc người giám hộ làm thủ tục bằng giấy khai sinh của trẻ và giấy tờ chứng minh tư cách. Điều kiện cụ thể mỗi ngân hàng khác nhau, nên hỏi trực tiếp.
Tiền phúng viếng trong đám tang cha mẹ cháu có phải là tiền của cháu không?
Tiền phúng viếng thường được hiểu là gửi cho tang quyến để lo hậu sự, không đương nhiên thuộc về riêng ai. Phần dư sau khi lo mai táng, gia đình nên bàn và thống nhất dành cho các con của người mất, ghi lại để sau này không có hiểu lầm.
Người giám hộ có được dùng tiền bồi thường của cháu sửa nhà mà cháu đang ở cùng không?
Nếu nhà đứng tên cháu thì sửa chữa là bảo quản tài sản của cháu. Nếu nhà của người giám hộ thì dùng tiền của cháu sửa là có lợi cho người giám hộ; chỉ chấp nhận được phần tương ứng nhu cầu ở của cháu, nên bàn với người giám sát và ghi rõ.
Đến 18 tuổi cháu có được tự rút hết tiền không?
Có. Từ khi đủ 18 tuổi và có năng lực hành vi đầy đủ, cháu là chủ tài khoản, tự quyết định. Người giám hộ nên chuẩn bị cho cháu từ trước về cách quản lý tiền, để khoản tiền không bị tiêu nhanh ngay sau ngày bàn giao.
Có ai kiểm tra người giám hộ dùng tiền trợ cấp của cháu đúng mục đích không?
Người giám sát việc giám hộ có quyền theo dõi, kiểm tra. Cán bộ phụ trách bảo vệ trẻ em ở xã có thể nắm tình hình trẻ thuộc diện hoàn cảnh đặc biệt. Khi thấy trẻ bị bỏ mặc hoặc tiền bị chiếm dụng, người thân có thể báo cơ quan có thẩm quyền về giám hộ hoặc gọi tổng đài bảo vệ trẻ em 111.