Bộ luật Dân sự 2015 có ba tình trạng mà toà án có thể tuyên bố đối với một người thành niên: mất năng lực hành vi dân sự (Điều 22), có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi (Điều 23), và hạn chế năng lực hành vi dân sự (Điều 24). Hai tình trạng đầu xuất phát từ bệnh tật về thể chất hoặc tinh thần và cần kết luận giám định pháp y tâm thần; tình trạng thứ ba dành cho người nghiện ma tuý, nghiện chất kích thích khác dẫn đến phá tán tài sản của gia đình.
Chọn sai loại yêu cầu thì toà có thể bác, hoặc gia đình nhận được một quyết định không giải quyết đúng việc mình cần. Bài này đặt ba tình trạng cạnh nhau theo những câu hỏi gia đình hay hỏi: ai được nộp đơn, có cần giám định không, ai thay mặt, người được tuyên bố còn tự làm được gì.
Bảng so sánh nhanh ba tình trạng
Bảng dưới tóm theo nội dung các Điều 22, 23, 24 Bộ luật Dân sự 2015 và các quy định về giám hộ, đại diện. Khi áp vào một hồ sơ cụ thể, bạn vẫn nên đối chiếu văn bản hiện hành.
| Tiêu chí | Mất năng lực hành vi dân sự | Có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi | Hạn chế năng lực hành vi dân sự |
|---|---|---|---|
| Nguyên nhân | Bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất hẳn khả năng nhận thức, làm chủ hành vi | Tình trạng thể chất hoặc tinh thần làm giảm khả năng, chưa đến mức mất | Nghiện ma tuý, chất kích thích khác dẫn đến phá tán tài sản của gia đình |
| Ai được yêu cầu | Người có quyền, lợi ích liên quan; cơ quan, tổ chức hữu quan | Chính người đó; người có quyền, lợi ích liên quan; cơ quan, tổ chức hữu quan | Người có quyền, lợi ích liên quan; cơ quan, tổ chức hữu quan |
| Giám định pháp y tâm thần | Bắt buộc làm căn cứ | Bắt buộc làm căn cứ | Luật không đặt giám định tâm thần làm điều kiện; cần chứng cứ về nghiện và phá tán tài sản |
| Ai thay mặt | Người giám hộ (có thứ tự giám hộ đương nhiên) | Người giám hộ do toà chỉ định, toà xác định quyền và nghĩa vụ | Người đại diện theo pháp luật do toà quyết định, cùng phạm vi đại diện |
| Người đó tự làm được gì | Giao dịch phải do người đại diện xác lập; giao dịch phục vụ sinh hoạt hằng ngày được ứng xử riêng | Tuỳ phạm vi toà giao cho người giám hộ | Giao dịch liên quan tài sản cần người đại diện đồng ý, trừ việc phục vụ sinh hoạt hằng ngày |
| Huỷ quyết định | Khi không còn căn cứ, theo yêu cầu | Khi không còn căn cứ, theo yêu cầu | Khi không còn căn cứ, theo yêu cầu |
Điểm dễ bỏ sót: chỉ tình trạng "có khó khăn trong nhận thức" mới cho phép chính người đó tự đứng ra yêu cầu toà. Đây là lối đi tôn trọng người bệnh còn đủ tỉnh táo để biết mình đang yếu dần.
Mất năng lực hành vi dân sự: khi người thân không còn hiểu mình đang làm gì
Đây là mức nặng nhất. Người được tuyên bố không còn nhận thức và làm chủ được hành vi của mình một cách ổn định, nên luật coi như họ không tự xác lập giao dịch được nữa. Mọi việc ký kết phải qua người đại diện theo pháp luật, chính là người giám hộ.
Khác với hai tình trạng còn lại, người mất năng lực hành vi dân sự có giám hộ đương nhiên theo thứ tự luật định: vợ hoặc chồng nếu đủ điều kiện; nếu không có hoặc không đủ điều kiện thì con cả, rồi đến con tiếp theo; nếu người đó chưa có vợ, chồng, con, hoặc có mà không ai đủ điều kiện, thì cha mẹ là người giám hộ. Không có ai trong số đó thì mới đến chuyện cử hoặc chỉ định người giám hộ.
Một chi tiết gia đình hay hỏi: người mất năng lực đi chợ mua bó rau, trả tiền xe ôm thì sao? Luật có ngoại lệ cho giao dịch nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu hằng ngày, nên những việc nhỏ như vậy không bị coi là vô hiệu chỉ vì người đó đã bị tuyên bố. Ranh giới nằm ở giá trị và tính chất: mua thức ăn khác hẳn với ký giấy vay hay bán xe.
Gia đình hay chọn mức này khi người thân ở giai đoạn muộn của bệnh sa sút trí tuệ, sau chấn thương sọ não nặng, hoặc bệnh tâm thần nặng kéo dài. Việc gắn tên bệnh với mức độ là phần của tổ chức giám định; gia đình chỉ nên mô tả thật những gì nhìn thấy hằng ngày, không tự kết luận.
Có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi: vùng ở giữa
Tình trạng này được đưa vào Bộ luật Dân sự 2015 để lấp khoảng trống giữa "đủ năng lực" và "mất năng lực". Nó dành cho người thành niên mà do thể chất hoặc tinh thần, không đủ khả năng nhận thức, làm chủ hành vi, nhưng chưa đến mức mất năng lực hành vi dân sự. Ví dụ giả định: một người cao tuổi sau đột quỵ còn trò chuyện được, còn tự quyết những việc đơn giản, nhưng không theo kịp một hợp đồng vay hay một giao dịch nhà đất.
Toà ra quyết định trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần, đồng thời chỉ định người giám hộ và xác định quyền, nghĩa vụ của người giám hộ. Nghĩa là phạm vi thay mặt do toà vẽ ra cho từng trường hợp, không cắt toàn bộ như mất năng lực. Gia đình nên nghĩ trước người giám hộ cần làm được những việc gì, để đề nghị trong đơn.
Một điểm nhân văn khác: người có năng lực hành vi đầy đủ có thể lựa chọn trước người giám hộ cho mình, bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực, phòng khi sau này rơi vào tình trạng cần giám hộ. Ngoài ra, khi chọn người giám hộ cho người có khó khăn trong nhận thức, luật đòi phải có sự đồng ý của chính họ nếu lúc đó họ còn thể hiện được ý chí.
Hạn chế năng lực hành vi dân sự: không phải vì bệnh, mà vì phá tán tài sản
Tình trạng thứ ba có gốc rễ khác hẳn. Người bị hạn chế năng lực không nhất thiết có bệnh tâm thần; họ nghiện ma tuý hoặc chất kích thích khác, và việc nghiện đó dẫn đến phá tán tài sản của gia đình: bán đồ đạc, cầm cố giấy tờ, vay nợ liên tục. Mục tiêu của toà là chặn đà mất tài sản, không phải chữa bệnh.
Sau khi tuyên bố, toà quyết định người đại diện theo pháp luật và phạm vi đại diện. Người bị hạn chế năng lực vẫn tự lo được việc sinh hoạt hằng ngày, nhưng giao dịch liên quan đến tài sản phải có sự đồng ý của người đại diện, trừ khi luật liên quan có quy định khác. Đây không phải giám hộ, nên người đại diện không có toàn bộ nghĩa vụ chăm sóc như người giám hộ.
Chứng cứ ở loại yêu cầu này nghiêng về hành vi: giấy tờ cai nghiện, xác nhận của cơ quan có thẩm quyền về tình trạng nghiện nếu có, giấy vay nợ, biên nhận cầm cố, lời khai của người thân, hàng xóm. Một người chỉ tiêu xài hoang phí, chơi bời mà không nghiện chất kích thích thì không thuộc diện này.
Ba câu hỏi giúp gia đình tự chọn đúng loại
Người thân còn hiểu một giao dịch đơn giản không? Nếu họ còn biết mình đang ký gì, đang bán gì, chỉ chậm và dễ bị dắt dắt, hướng đến tình trạng có khó khăn trong nhận thức. Nếu họ không còn nhận ra người thân, không hiểu khái niệm tiền, nhà, hướng đến mất năng lực. Kết luận cuối cùng vẫn thuộc về giám định.
Nguyên nhân là bệnh hay là nghiện? Nghiện ma tuý, chất kích thích và phá tán tài sản đi theo đường hạn chế năng lực. Bệnh tâm thần, sa sút trí tuệ, di chứng chấn thương đi theo hai đường còn lại. Có người vừa nghiện vừa có rối loạn tâm thần; khi đó nên hỏi người làm nghề luật trước khi soạn đơn.
Gia đình cần thay mặt ở phạm vi nào? Cần thay mặt toàn bộ giao dịch thì mất năng lực phù hợp hơn. Chỉ cần một người đi cùng ở các giao dịch lớn, còn lại để người thân tự quyết, thì tình trạng có khó khăn trong nhận thức tôn trọng họ hơn và toà cũng thường cân nhắc như vậy.
Ai sẽ là người thay mặt? Mất năng lực có thứ tự giám hộ đương nhiên. Hai tình trạng kia do toà chỉ định hoặc quyết định. Nếu gia đình có người phù hợp hơn người đứng đầu thứ tự luật định, hãy trình bày lý do trong hồ sơ và xin ý kiến người làm nghề luật.
Những nhầm lẫn hay gặp khi gia đình tự soạn đơn
Nhầm thứ nhất là ghi "mất năng lực" cho người thân chỉ yếu đi vì tuổi già, rồi bị tổ chức giám định kết luận chưa đến mức đó. Toà không tự đổi yêu cầu thay cho bạn, nên hồ sơ có thể phải làm lại. Khi chưa chắc, hỏi tổ chức giám định hoặc người làm nghề luật xem có thể trình bày yêu cầu theo hướng nào để toà xem xét phù hợp với kết luận.
Nhầm thứ hai là dùng đường hạn chế năng lực cho người thân mắc bệnh tâm thần có hành vi tiêu tiền bất thường. Hạn chế năng lực gắn với nghiện; hành vi tiêu tiền do bệnh thường thuộc hai đường còn lại. Nhầm thứ ba là nghĩ rằng sau quyết định, người nộp đơn tự động thành người thay mặt. Như đã nói, mỗi tình trạng có cách xác định người thay mặt riêng, và với mất năng lực thì theo thứ tự giám hộ đương nhiên.
Nhầm thứ tư, và nguy hiểm nhất: coi thủ tục này như cách để một người con giành quyền định đoạt tài sản trước các anh chị em. Toà có thể từ chối, và các thành viên khác có quyền phản đối, yêu cầu thay đổi người giám hộ. Một gia đình bàn bạc trước, thống nhất người giám sát việc giám hộ, thường đi nhanh và êm hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Người già bị lẫn nhẹ thì có nên xin tuyên bố mất năng lực ngay không?
Thường chưa nên. Lẫn nhẹ có thể chưa đến mức mất năng lực. Nếu người thân vẫn hiểu việc mình làm, uỷ quyền khi còn minh mẫn hoặc tình trạng có khó khăn trong nhận thức thường phù hợp hơn; giám định sẽ là căn cứ cuối cùng.
Người có khó khăn trong nhận thức có tự làm di chúc được không?
Đây là câu hỏi phức tạp, phụ thuộc vào phạm vi toà xác định và tình trạng thật lúc lập di chúc. Di chúc của người hạn chế khả năng nhận thức dễ bị tranh chấp sau này, nên cần người làm nghề luật và công chứng xem xét cụ thể.
Người bị hạn chế năng lực có đi làm, nhận lương được không?
Họ vẫn sinh hoạt bình thường và lo được nhu cầu hằng ngày. Với giao dịch liên quan tài sản, cần người đại diện đồng ý trong phạm vi toà quyết định. Việc nhận lương cụ thể nên đối chiếu nội dung quyết định và quy định hiện hành.
Có thể yêu cầu toà tuyên bố một lúc hai tình trạng không?
Mỗi người tại một thời điểm chỉ ở một tình trạng pháp lý. Gia đình có thể trình bày tình hình để toà xem xét, nhưng nên xác định yêu cầu chính rõ ràng trong đơn. Trường hợp vừa có bệnh vừa nghiện nên hỏi người làm nghề luật.
Giám hộ cho người có khó khăn trong nhận thức có phải đăng ký ở xã không?
Người giám hộ do toà chỉ định có quyết định của toà làm căn cứ. Việc đăng ký giám hộ theo pháp luật hộ tịch nên hỏi Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú để làm đúng hồ sơ hiện hành, vì cách áp dụng có thể khác nhau theo từng loại giám hộ.