Sau khi quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự có hiệu lực, gia đình cần: xác định đúng người giám hộ theo thứ tự luật định, đăng ký giám hộ tại Uỷ ban nhân dân cấp xã, cử người giám sát việc giám hộ, lập danh mục tài sản, rồi mới làm việc với ngân hàng, cơ quan chi trả và các nơi khác. Thiếu một khâu, người giám hộ dễ bị từ chối ở quầy giao dịch hoặc vướng nghi ngờ từ chính người thân.
Bài này là danh sách việc theo thứ tự, mỗi việc nói ngắn gọn vì sao cần và làm thế nào ở mức nguyên tắc. Các thủ tục đăng ký giám hộ, quyền hạn với tài sản, ký thay ở bệnh viện, nhận lương hưu thay được trình bày kỹ ở những chuyên mục riêng của trang; ở đây bạn có bức tranh tổng thể để không bỏ sót.
Việc 1 và 2: kiểm tra hiệu lực và xin đủ bản sao
Quyết định chỉ có hiệu lực pháp luật khi đã hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị mà không có ai kháng cáo, kháng nghị, hoặc khi đã có quyết định phúc thẩm. Trước thời điểm đó, ngân hàng hay tổ chức hành nghề công chứng thường chưa chấp nhận. Hãy hỏi toà xác nhận quyết định đã có hiệu lực, và xin bản có ghi rõ điều này nếu toà cấp được.
Việc thứ hai là xin đủ bản sao. Mỗi cơ quan sau này có thể giữ lại một bản: ngân hàng, cơ quan bảo hiểm xã hội, tổ chức hành nghề công chứng, Uỷ ban nhân dân cấp xã khi đăng ký giám hộ. Bản sao trích lục từ toà có giá trị hơn bản chụp. Giữ bản chính ở nơi an toàn, chụp lại toàn bộ để xem trên điện thoại khi cần.
Đọc kỹ quyết định một lần, đối chiếu họ tên, ngày sinh, số giấy tờ tuỳ thân của người thân. Sai một chữ trong tên có thể khiến ngân hàng từ chối. Nếu thấy sai sót, đề nghị toà sửa chữa, bổ sung theo thủ tục trước khi đem đi dùng.
Việc 3: xác định đúng người giám hộ
Thứ tự luật định. Với người mất năng lực hành vi dân sự, Bộ luật Dân sự 2015 xác định người giám hộ đương nhiên: vợ hoặc chồng nếu đủ điều kiện; nếu không, con cả là người giám hộ, con cả không đủ điều kiện thì đến con tiếp theo; nếu người đó chưa có vợ, chồng, con hoặc có mà không ai đủ điều kiện, thì cha mẹ là người giám hộ.
Điều kiện của người giám hộ. Người giám hộ là cá nhân phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, có tư cách đạo đức tốt và điều kiện cần thiết để thực hiện quyền, nghĩa vụ giám hộ, không thuộc trường hợp bị luật loại trừ như đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc đang có án tích về một số tội nhất định. Người vợ 80 tuổi đang yếu có thể không đủ điều kiện thực tế; khi đó quyền giám hộ chuyển sang người kế tiếp.
Khi không có người giám hộ đương nhiên. Nếu không có ai trong thứ tự trên đủ điều kiện, Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ có trách nhiệm cử người giám hộ, hoặc toà chỉ định trong một số trường hợp luật quy định.
Người dự kiến không muốn nhận. Thứ tự luật định không ép buộc ai về tình cảm, nhưng nghĩa vụ giám hộ đương nhiên là nghĩa vụ pháp lý. Gia đình nên bàn bạc thẳng thắn, và nếu cần, hỏi người làm nghề luật về cách xử lý khi người đứng đầu thứ tự không thể hoặc không muốn đảm nhận.
Việc 4 đến 6: đăng ký giám hộ, cử người giám sát, lập danh mục tài sản
Ba việc này nên làm liền nhau, vì chúng bổ sung cho nhau và cùng được hỏi đến khi người giám hộ làm việc với tài sản.
- Đăng ký giám hộ tại Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ hoặc của người giám hộ, theo Luật Hộ tịch. Hồ sơ thường gồm tờ khai, quyết định của toà, giấy tờ chứng minh người đăng ký là người giám hộ đương nhiên. Nếu có nhiều người cùng thứ tự, như nhiều con, cần văn bản thoả thuận cử một người.
- Cử người giám sát việc giám hộ. Người thân thích của người được giám hộ thoả thuận cử một người giám sát, thường là một người con khác hoặc anh chị em. Người giám sát phải đồng ý. Nếu việc giám sát liên quan đến quản lý tài sản, việc cử người giám sát cũng phải đăng ký tại cơ quan đăng ký hộ tịch.
- Lập danh mục tài sản của người được giám hộ: nhà đất, tiền gửi, xe, cổ phần, đồ có giá trị, các khoản thu như lương hưu, tiền thuê nhà, kèm số giấy tờ. Người giám hộ và người giám sát cùng ký, mỗi người giữ một bản. Đây là điểm xuất phát cho mọi báo cáo thu chi về sau.
- Nếu tài sản của người được giám hộ đang do người khác nắm giữ, như sổ tiết kiệm ở nhà một người con, nên ghi rõ trong danh mục ai đang giữ gì và thống nhất cách bàn giao.
Danh mục tài sản ban đầu là thứ gia đình hay bỏ qua nhất, và cũng là thứ bị hỏi đến đầu tiên khi có tranh chấp. Làm nó ngay trong tháng đầu, khi mọi người còn nhớ rõ và chưa có khoản chi nào gây tranh cãi.
Việc 7: làm việc với ngân hàng, cơ quan chi trả và các nơi khác
Với quyết định có hiệu lực và giấy tờ đăng ký giám hộ, người giám hộ đến từng nơi đang quản lý tài sản hoặc chi trả cho người được giám hộ: ngân hàng nơi có tài khoản, sổ tiết kiệm; cơ quan bảo hiểm xã hội nếu người thân hưởng lương hưu, trợ cấp; công ty bảo hiểm nếu có hợp đồng; nơi đang thuê nhà của người thân. Mỗi nơi có quy trình riêng; hỏi trước giấy tờ cần mang để khỏi đi nhiều lần.
Một số nơi chưa quen với tư cách người giám hộ và vẫn đòi chữ ký của chủ tài khoản. Khi đó, bình tĩnh trình quyết định của toà và giấy đăng ký giám hộ, đề nghị được làm việc với bộ phận pháp chế hoặc cấp quản lý. Ghi lại tên người tiếp nhận, ngày làm việc, những gì được yêu cầu bổ sung.
Với tài sản có giá trị lớn như nhà đất, người giám hộ không nên vội bán hay thế chấp. Pháp luật đặt giới hạn rõ cho việc định đoạt tài sản của người được giám hộ: chỉ vì lợi ích của họ, và với tài sản có giá trị lớn thì phải có ý kiến của người giám sát. Trước giao dịch lớn, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề luật để làm đúng trình tự.
Việc 8: rà lại các giao dịch người thân đã ký trước đó
Trong giai đoạn bệnh tiến triển, nhiều người đã lỡ ký những giấy tờ bất lợi: hợp đồng vay, giấy bán xe, giấy tặng cho, cam kết bảo lãnh. Quyết định tuyên bố không tự động xoá các giao dịch xác lập trước đó. Người giám hộ nên gom và đọc lại tất cả giấy tờ tìm được trong nhà, sao kê tài khoản trong khoảng thời gian người thân bắt đầu có dấu hiệu bệnh.
Nếu có giao dịch đáng ngờ, có thể yêu cầu toà tuyên bố vô hiệu với lý do lúc xác lập người đó không nhận thức, làm chủ được hành vi. Đây là một vụ việc riêng, cần chứng cứ về tình trạng tại đúng thời điểm ký, và có thời hiệu yêu cầu theo Bộ luật Dân sự. Đừng để quá lâu; hỏi người làm nghề luật ngay khi phát hiện.
Ngược lại, giao dịch nhỏ phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày mà người thân tự làm sau quyết định thường vẫn được tôn trọng. Người giám hộ không cần lo về việc mẹ tự mua hộp bánh ở tiệm đầu ngõ; điều cần canh là những giao dịch có giá trị và hậu quả lâu dài.
Những sai lầm hay gặp trong năm đầu làm giám hộ
Trộn tiền của người được giám hộ với tiền nhà. Rút lương hưu của mẹ rồi bỏ chung vào ví gia đình, chi chợ chung, trả điện nước chung. Sau vài tháng, không ai còn tách được đâu là tiền của mẹ. Nên có một tài khoản hoặc một túi riêng, và ghi mọi khoản dùng cho mẹ.
Chi tiêu lớn mà không hỏi người giám sát. Sửa nhà, mua xe lăn điện, thuê người chăm sóc dài hạn đều là chi vì lợi ích của người được giám hộ, nhưng khoản lớn vẫn nên có ý kiến người giám sát bằng văn bản. Thiếu ý kiến đó, một khoản chi đúng cũng dễ thành chuyện để anh chị em nghi ngờ.
Vay mượn từ tài sản của người được giám hộ. Người giám hộ tạm lấy tiền tiết kiệm của bố để kinh doanh, định sau này trả lại. Đây là việc luật cấm: người giám hộ không được xác lập giao dịch giữa mình với người được giám hộ, trừ trường hợp vì lợi ích của người được giám hộ và có sự đồng ý của người giám sát.
Quên thông báo thay đổi cho các nơi đang chi trả. Đổi chỗ ở, đổi tài khoản nhận tiền mà không báo cơ quan bảo hiểm xã hội, ngân hàng, khiến khoản chi trả bị gián đoạn hoặc chuyển nhầm.
Không lưu giấy tờ về chăm sóc. Hoá đơn viện phí, tiền thuốc, tiền thuê người chăm là bằng chứng cho việc tiền đã dùng đúng mục đích. Giữ chúng trong một bìa riêng, theo tháng.
Một thói quen nên giữ suốt thời gian giám hộ
Giám hộ không phải việc làm một lần. Người giám hộ có nghĩa vụ quản lý tài sản của người được giám hộ như tài sản của mình, dùng nó vì lợi ích của họ, và chịu sự giám sát. Thói quen đơn giản nhất là một sổ thu chi, một tập biên lai, và một lần định kỳ ngồi lại với người giám sát cùng xem.
Khi người được giám hộ hồi phục, người giám hộ không còn đủ điều kiện, hay gia đình muốn thay người giám hộ, đều có thủ tục riêng. Khi người được giám hộ qua đời, việc giám hộ chấm dứt và tài sản được xử lý theo pháp luật thừa kế. Trong mọi trường hợp, sổ sách rõ ràng là thứ bảo vệ người giám hộ trước mọi nghi ngờ, và bảo vệ tình cảm gia đình sau những năm tháng vất vả.
Câu hỏi thường gặp
Quyết định của toà có ghi tên người giám hộ không?
Với tuyên bố mất năng lực, người giám hộ đương nhiên được xác định theo thứ tự trong Bộ luật Dân sự, nên quyết định thường không cần ghi tên. Với tình trạng có khó khăn trong nhận thức, toà chỉ định người giám hộ ngay trong quyết định.
Không đăng ký giám hộ ở xã thì người giám hộ đương nhiên có mất quyền không?
Luật yêu cầu người giám hộ đăng ký việc giám hộ. Người giám hộ đương nhiên không đăng ký vẫn phải thực hiện nghĩa vụ, nhưng khi làm việc với ngân hàng, công chứng thường bị hỏi giấy tờ đăng ký. Nên đăng ký sớm để thuận tiện.
Nhiều con thì ai làm giám hộ cho cha mẹ đã mất năng lực?
Nếu cha hoặc mẹ còn lại không đủ điều kiện, con cả là người giám hộ, rồi đến con tiếp theo nếu con cả không đủ điều kiện. Khi đăng ký có thể cần văn bản thoả thuận của các con; người giám sát thường là một người con khác.
Người giám sát việc giám hộ có quyền gì?
Người giám sát theo dõi, kiểm tra việc người giám hộ thực hiện nghĩa vụ, xem xét và có ý kiến bằng văn bản về giao dịch tài sản có giá trị lớn. Khi thấy sai phạm, họ có quyền yêu cầu thay đổi người giám hộ theo quy định.
Có phải báo cáo tài sản định kỳ cho cơ quan nào không?
Người giám hộ có nghĩa vụ quản lý và chịu sự giám sát; người giám sát có quyền yêu cầu thông tin. Cách báo cáo cụ thể nên đối chiếu quy định hiện hành và hỏi Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi đăng ký giám hộ.