Người có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi là người thành niên, do tình trạng thể chất hoặc tinh thần, không đủ khả năng nhận thức và làm chủ hành vi nhưng chưa đến mức mất năng lực hành vi dân sự (Điều 23 Bộ luật Dân sự 2015). Toà án tuyên bố tình trạng này theo yêu cầu của chính người đó, của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc cơ quan, tổ chức hữu quan, trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần; trong cùng quyết định, toà chỉ định người giám hộ và xác định quyền, nghĩa vụ của người giám hộ.
Đây là lối đi ít người biết nhưng hợp với rất nhiều gia đình có cha mẹ già sau đột quỵ, người mắc bệnh mạn tính ảnh hưởng trí nhớ, hay người trẻ có khuyết tật trí tuệ mức nhẹ. Nó cho phép có người hỗ trợ ở những việc lớn mà không lấy đi toàn bộ quyền tự quyết của người được giúp.
Vì sao luật cần một tình trạng ở giữa
Trước khi Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực, gia đình chỉ có hai lựa chọn: coi người thân là đủ năng lực, hoặc xin toà tuyên bố họ mất năng lực. Rất nhiều người rơi vào khoảng giữa: họ vẫn trò chuyện, vẫn có ý muốn rõ ràng về chuyện ăn ở, ai chăm mình, nhưng không theo kịp một hợp đồng nhiều trang hay một cuộc mặc cả giá đất.
Ép họ vào ô "mất năng lực" là tước của họ cả những quyền họ vẫn dùng được. Để họ ở ô "đủ năng lực" thì họ dễ bị người khác dẫn dắt ký những giấy tờ bất lợi, còn gia đình lại không có tư cách nào để can thiệp. Tình trạng có khó khăn trong nhận thức được thiết kế để toà cắt may phạm vi hỗ trợ theo đúng người, đúng việc.
Nói cách khác, câu hỏi trung tâm không còn là "người này còn năng lực hay không", mà là "người này cần ai đỡ ở những việc gì". Gia đình làm hồ sơ tốt là gia đình trả lời được câu hỏi thứ hai thật cụ thể.
Những hoàn cảnh hay hợp với tình trạng này
Danh sách dưới chỉ để bạn nhận diện, không phải kết luận y khoa. Mức độ thật do tổ chức giám định pháp y tâm thần đánh giá.
- Cha mẹ già sau đột quỵ, nói chậm, nhớ trước quên sau, nhưng vẫn nhận ra người thân và có ý kiến về sinh hoạt của mình.
- Người mắc bệnh sa sút trí tuệ ở giai đoạn sớm, còn tự lo việc cá nhân nhưng đã có lần bị người ngoài dụ ký giấy tờ.
- Người trẻ có khuyết tật trí tuệ mức nhẹ hoặc trung bình, đi làm được việc giản đơn, nhưng không tự quản lý được khoản tiền lớn.
- Người có bệnh tâm thần đã ổn định nhờ điều trị, nhưng có những giai đoạn tái phát làm giảm khả năng phán đoán.
- Người sau chấn thương sọ não đang phục hồi, cần một người đi cùng khi làm việc với ngân hàng, bảo hiểm.
Điểm chung của các hoàn cảnh trên: người được giúp vẫn còn một phần ý chí rõ ràng, và gia đình muốn tôn trọng phần đó.
Chính người đó tự yêu cầu toà: quyền ít gặp nhưng đáng dùng
Trong ba tình trạng toà có thể tuyên bố đối với người thành niên, chỉ có tình trạng này cho phép chính người được tuyên bố đứng ra làm đơn. Ví dụ giả định: bà Hạnh ở Nghệ An, 70 tuổi, biết mình bắt đầu quên nhiều sau một đợt bệnh, lo bị kẻ gian lợi dụng, nên tự đề nghị toà tuyên bố và đề xuất con gái làm người giám hộ cho các giao dịch tài sản.
Khi người đó tự yêu cầu, hồ sơ có sức thuyết phục cao hơn và cũng ít nguy cơ bị nghi ngờ rằng gia đình muốn chiếm quyền. Gia đình chỉ nên giúp chuẩn bị giấy tờ, đưa đi giám định, còn ý chí trong đơn nên là của chính người đó, được trình bày bằng lời của họ.
Ngoài con đường này, Bộ luật Dân sự 2015 còn cho phép một người có năng lực hành vi đầy đủ lựa chọn trước người giám hộ cho mình, bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Khi họ rơi vào tình trạng cần giám hộ, người được chọn sẽ làm giám hộ nếu đồng ý. Gia đình có cha mẹ đang khoẻ nhưng có tiền sử bệnh trong họ hàng nên biết lựa chọn này, vì nó phải làm lúc còn minh mẫn.
Đề xuất phạm vi giám hộ trong đơn: một cách sắp xếp
Vì toà xác định quyền, nghĩa vụ của người giám hộ cho từng trường hợp, đơn càng nói rõ việc cần hỗ trợ thì quyết định càng dùng được. Bảng dưới là ví dụ giả định về cách gia đình liệt kê, để bạn chỉnh theo hoàn cảnh của mình.
| Nhóm việc | Người được giúp tự làm | Người giám hộ hỗ trợ hoặc thay mặt | Ghi chú khi đề xuất |
|---|---|---|---|
| Sinh hoạt, ăn ở, chọn người chăm sóc | Tự quyết | Hỗ trợ khi được hỏi | Tôn trọng ý muốn của người được giúp |
| Chi tiêu hằng ngày, khoản nhỏ | Tự làm | Không can thiệp | Có thể nêu mức giới hạn hợp lý theo hoàn cảnh |
| Rút tiền gửi, nhận lương hưu, trợ cấp | Cùng làm | Đi cùng, ký cùng hoặc thay mặt | Nêu rõ tài khoản, khoản chi trả nào |
| Mua bán, thế chấp, cho thuê nhà đất | Có ý kiến | Thay mặt xác lập, có ý kiến người giám sát | Việc giá trị lớn, nên ghi cụ thể |
| Khám chữa bệnh, đồng ý thủ thuật | Tự quyết khi còn hiểu | Hỗ trợ trao đổi với bác sĩ | Theo quy định về khám bệnh, chữa bệnh |
| Tham gia vụ kiện, tranh chấp | Trình bày ý kiến | Đại diện tham gia tố tụng | Nêu nếu đang có việc cụ thể |
Toà không buộc phải chấp nhận nguyên đề xuất của gia đình. Nhưng một bảng như vậy cho thấy gia đình đã nghĩ kỹ, và giúp người làm chứng, người giám định hiểu bạn đang xin điều gì.
Trình tự làm hồ sơ, nhìn từ phía gia đình
Trình tự tố tụng chung giống các yêu cầu tuyên bố khác (xem bài riêng về toà giải quyết việc dân sự). Phần dưới tập trung vào những bước đặc thù của tình trạng có khó khăn trong nhận thức.
- Nói chuyện thẳng với người thân về việc sắp làm, nếu họ còn hiểu được. Ghi lại ý muốn của họ: muốn ai giúp, giúp việc gì, việc gì muốn tự quyết.
- Thống nhất trong gia đình người được đề xuất làm giám hộ và, nếu được, một người khác làm người giám sát việc giám hộ.
- Gom hồ sơ bệnh án, giấy ra viện, đơn thuốc, kết quả khám chuyên khoa thần kinh hoặc tâm thần gần nhất.
- Soạn đơn yêu cầu, ghi rõ tên tình trạng muốn toà tuyên bố, người đề xuất làm giám hộ và phạm vi đề xuất. Kèm văn bản đồng ý của người được đề xuất.
- Nộp đơn tại toà án có thẩm quyền nơi người được yêu cầu cư trú, làm việc; sau cải cách tổ chức toà án năm 2025 thường là toà án nhân dân khu vực, nên hỏi lại bộ phận tiếp nhận.
- Phối hợp với toà và tổ chức giám định để người thân đi giám định pháp y tâm thần.
- Dự phiên họp; nếu người thân còn thể hiện được ý chí, để họ tự nói với toà về người giám hộ mình muốn.
Giữ phần tự quyết cho người được giúp: thói quen hằng ngày của người giám hộ
Hỏi trước, làm sau. Kể cả việc nằm trong phạm vi được giao, hãy nói với người được giúp mình sắp làm gì và vì sao. Một câu hỏi "bố có muốn rút khoản này để sửa mái nhà không" giữ cho họ cảm giác vẫn là chủ đời mình, và cũng là bằng chứng sau này rằng người giám hộ đã tôn trọng ý chí của họ.
Ghi chép mọi khoản thu chi lớn. Một cuốn sổ đơn giản ghi ngày, số tiền, việc gì, ai biết, kèm biên lai. Khi anh chị em hỏi, khi toà hay người giám sát việc giám hộ cần xem, cuốn sổ trả lời thay bạn.
Không làm thay những việc họ vẫn tự làm được. Phạm vi toà giao là giới hạn trên, không phải danh sách việc phải làm. Nếu người thân vẫn tự đi chợ, tự cầm tiền tiêu vặt, tự chọn quần áo, cứ để họ tự làm. Làm thay quá mức khiến khả năng còn lại của họ suy giảm nhanh hơn.
Minh bạch với những người thân khác. Báo định kỳ cho anh chị em, cho người giám sát việc giám hộ về các quyết định lớn. Nhiều tranh chấp giám hộ bắt đầu không phải vì người giám hộ làm sai, mà vì người khác không được biết.
Theo dõi thay đổi sức khoẻ. Ghi lại những lần người thân tỉnh táo hơn hoặc sa sút hơn rõ rệt. Đó là căn cứ để quyết định có nên yêu cầu toà điều chỉnh tình trạng sau này hay không.
Sau khi có quyết định: sống chung với nó thế nào
Quyết định tuyên bố là giấy tờ mà người giám hộ mang theo khi làm việc với ngân hàng, công chứng, cơ quan bảo hiểm xã hội. Hãy giữ bản chính cẩn thận, xin thêm bản sao từ toà khi cần, và đọc kỹ phần quyền, nghĩa vụ để không làm quá phạm vi được giao. Nhiều nơi tiếp nhận chưa quen với tình trạng này; người giám hộ nên chỉ đúng phần quyết định có liên quan khi giải thích.
Tình trạng sức khoẻ thay đổi thì quyết định cũng có thể phải thay đổi. Nếu người thân hồi phục, có thể yêu cầu toà huỷ. Nếu bệnh nặng lên đến mức không còn nhận thức, gia đình có thể phải yêu cầu toà tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, kèm giám định mới. Theo dõi định kỳ với bác sĩ giúp gia đình biết lúc nào cần làm việc đó.
Nếu trong gia đình phát sinh bất đồng về cách người giám hộ dùng tiền hay quyết định việc lớn, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề luật gần nhà để biết các bước yêu cầu thay đổi người giám hộ, thay vì để mâu thuẫn kéo dài làm thiệt chính người được giám hộ.
Câu hỏi thường gặp
Người có khó khăn trong nhận thức có bị coi là mất năng lực không?
Không. Họ vẫn là người có năng lực, chỉ cần người giám hộ hỗ trợ trong phạm vi toà xác định. Ngoài phạm vi đó, họ tự quyết như mọi người thành niên khác, nên quyết định này nhẹ hơn và tôn trọng họ hơn.
Có cần giám định pháp y tâm thần cho tình trạng này không?
Có. Luật quy định toà ra quyết định trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần. Giấy khám của bệnh viện là chứng cứ ban đầu tốt, nhưng không thay được kết luận giám định trong thủ tục này.
Có tự động có người giám hộ đương nhiên như người mất năng lực không?
Không. Người giám hộ do toà chỉ định trong quyết định. Vì vậy gia đình nên đề xuất người phù hợp ngay trong đơn, kèm văn bản đồng ý của người đó và ý kiến của chính người được giám hộ nếu họ còn thể hiện được.
Văn bản lựa chọn người giám hộ trước có phải công chứng không?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, việc lựa chọn người giám hộ cho mình phải lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Văn bản này chỉ làm được khi người lập còn năng lực hành vi đầy đủ, nên nên làm sớm.
Người được giúp không đồng ý với người giám hộ toà chỉ định thì sao?
Nếu tại thời điểm toà xem xét họ còn thể hiện được ý chí, ý kiến của họ phải được tính đến. Sau khi có quyết định, có thể yêu cầu toà thay đổi người giám hộ khi có lý do chính đáng; nên hỏi người làm nghề luật về hồ sơ.
Đã có quyết định này rồi, ngân hàng vẫn đòi người thân tự ký thì làm sao?
Mang quyết định của toà, giấy tờ tuỳ thân của người giám hộ, và chỉ ra phần quyền được giao. Nếu nhân viên chưa rõ, đề nghị chuyển lên bộ phận pháp chế của ngân hàng. Nơi tiếp nhận ít gặp tình trạng này nên đôi khi cần giải thích thêm.