Bộ luật Dân sự 2015 cho phép ông bà cùng giám hộ cho cháu: khi cháu không còn cha mẹ và không có anh chị ruột đủ điều kiện, ông bà nội và ông bà ngoại đều là người giám hộ đương nhiên, hoặc những người này thoả thuận cử một hoặc một số người trong số họ. Vì vậy chuyện cháu sống bên nội mà tài sản ở bên ngoại có thể sắp xếp bằng thoả thuận, không nhất thiết phải chọn một bên.
Tình huống này rất hay gặp. Bố mẹ cháu mất, cháu về ở với ông bà nội vì gần trường, gần họ hàng. Nhưng mẹ cháu trước đó được ông bà ngoại cho một mảnh đất, hoặc mẹ cháu có sổ tiết kiệm, có phần góp trong căn nhà bên ngoại. Bên ngoại lo tài sản của cháu bị lẫn vào việc nhà bên nội, bên nội lại ngại bên ngoại "can thiệp" vào việc nuôi dạy. Bài này gợi những cách chia vai mà luật cho phép, để cả hai bên cùng yên tâm.
Luật cho phép những cách sắp xếp nào
Nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự 2015 là một người chỉ có một người giám hộ. Luật chỉ có hai ngoại lệ: cha mẹ cùng giám hộ cho con, và ông bà cùng giám hộ cho cháu. Nhờ ngoại lệ thứ hai, cả bốn ông bà nội ngoại đều có thể cùng đứng tên giám hộ, hoặc hai ông bà bên này, hoặc một ông bên nội và một bà bên ngoại, tuỳ theo thoả thuận.
Cách thứ nhất là cùng giám hộ. Ưu điểm là không bên nào bị đứng ngoài, tài sản ở bên ngoại có người bên ngoại ký, việc học hằng ngày ở bên nội có người bên nội lo. Nhược điểm là khi cần quyết việc lớn, cần nhiều người cùng đồng ý, mà các cụ ở xa nhau thì đi lại vất vả.
Cách thứ hai là một bên đứng tên giám hộ, bên kia làm người giám sát việc giám hộ. Người giám sát do người thân thích của cháu thoả thuận cử, có quyền theo dõi việc chăm sóc, đòi người giám hộ báo cáo về tài sản, và đồng ý hay không với các giao dịch lớn như bán, cho thuê, thế chấp tài sản của cháu. Với gia đình mà mối lo chính của bên ngoại là tài sản, cách này thường gọn nhất.
Cách thứ ba là cử một người trẻ hơn trong số ông bà, ví dụ chỉ bà ngoại còn khoẻ đứng tên, các cụ còn lại tham gia giám sát hoặc chỉ hỗ trợ không chính thức. Dù chọn cách nào, cũng cần lập văn bản thoả thuận và nộp khi đăng ký giám hộ ở UBND xã, phường.
So sánh nhanh ba cách chia vai
Bảng dưới không phải quy định mà là cách nhìn thực tế để gia đình chọn. Mỗi nhà một hoàn cảnh; điều quan trọng là cả hai bên hiểu rõ mình nhận phần nào.
| Cách sắp xếp | Ai ký việc hằng ngày | Ai có tiếng nói với tài sản | Hợp với nhà nào |
|---|---|---|---|
| Ông bà hai bên cùng giám hộ | Người giám hộ đang sống cùng cháu | Các người giám hộ cùng bàn; giao dịch lớn cần người giám sát (nếu có) đồng ý | Hai bên ở gần nhau, quan hệ tốt, đều còn sức |
| Bên nội giám hộ, bên ngoại giám sát | Ông bà nội | Bên ngoại theo dõi, đồng ý hoặc không với giao dịch lớn | Cháu ở bên nội, tài sản chủ yếu đến từ bên ngoại |
| Bên ngoại giám hộ, bên nội giám sát | Ông bà ngoại | Bên nội theo dõi | Cháu ở bên ngoại hoặc bên ngoại có điều kiện hơn |
| Một người trong số ông bà đứng tên | Người đứng tên | Người giám sát do gia đình cử | Các cụ tuổi cao, chỉ một người còn đủ sức đi lại, ký tá |
Nếu sau này hoàn cảnh đổi, ví dụ ông bà nội yếu đi và cháu chuyển sang ở bên ngoại, gia đình có thể làm thủ tục thay đổi người giám hộ thay vì để giấy tờ một đằng, thực tế một nẻo.
Tài sản của cháu nằm bên ngoại: những điều cần rõ ngay
Tài sản của cháu là của cháu, không phải của bên nào. Phần mẹ cháu để lại, khi đã thuộc về cháu qua thừa kế, là tài sản của cháu dù nó nằm trên đất của ông bà ngoại hay trong ngân hàng ở tỉnh khác. Người giám hộ chỉ quản lý thay, không có quyền đem cho, đem bán tuỳ ý.
Phần nào thật sự là của cháu cần được xác định. Nhiều mảnh đất "cho con gái" chỉ là cho ở, chưa sang tên. Muốn biết phần nào là di sản của mẹ cháu, phần nào vẫn của ông bà ngoại, cần xem giấy tờ đất và khai nhận di sản theo đúng thủ tục. Việc chia thừa kế được bàn kỹ ở chuyên mục thừa kế; ở đây chỉ nhắc rằng chưa rõ ranh giới thì đừng vội bàn chuyện ai quản lý.
Giao dịch lớn cần có người giám sát đồng ý. Bán, cho thuê, thế chấp, đặt cọc tài sản có giá trị lớn của cháu phải được người giám sát việc giám hộ đồng ý. Đây là chốt chặn để bên nào cũng yên tâm phần của cháu không bị tiêu đi.
Ông bà ngoại sau này mất thì cháu có thể thừa kế thế vị. Khi mẹ cháu mất trước ông bà ngoại, theo nguyên tắc thừa kế thế vị, cháu có thể hưởng phần mà mẹ được hưởng nếu còn sống. Đây là chuyện tương lai, nhưng nên nói ra từ bây giờ để không ai bất ngờ.
Một buổi họp gia đình nên đi qua những gì
Thay vì để mỗi bên tự suy đoán, một buổi họp có mặt cả hai bên, có biên bản đơn giản, giải quyết được phần lớn mâu thuẫn trước khi nó kịp nảy sinh.
- Mở đầu bằng việc thống nhất mục tiêu: cháu được ở đâu, học ở đâu, ai đưa đón, ai lo lúc ốm.
- Liệt kê tài sản đứng tên hoặc dành cho cháu: sổ tiết kiệm, tiền bảo hiểm, tiền bồi thường, phần nhà đất (nếu đã rõ), đồ dùng có giá trị của bố mẹ cháu.
- Chọn một trong các cách chia vai ở bảng phía trên; nếu cùng giám hộ, ghi rõ ai giữ giấy tờ gốc, ai ký việc gì.
- Cử người giám sát việc giám hộ, nhất là khi có tài sản đáng kể.
- Thống nhất cách ghi chép thu chi và định kỳ (ví dụ mỗi năm một lần) đưa cho bên kia xem.
- Nếu cháu từ đủ sáu tuổi, hỏi cháu muốn ở với ai bằng lời lẽ phù hợp với tuổi, không ép cháu chọn phe.
- Lập văn bản thoả thuận có chữ ký các bên, mang đến UBND xã, phường để đăng ký giám hộ và đăng ký người giám sát.
Buổi họp không cần trang trọng. Có khi chỉ là bữa cơm giỗ đầu của bố mẹ cháu, các cụ ngồi lại với nhau. Điều cần là kết quả được viết ra giấy.
Khi hai bên khó nói chuyện với nhau
Không phải nhà nào cũng êm. Có nhà bên nội và bên ngoại vốn đã giận nhau từ thời bố mẹ cháu còn sống; có nhà bên ngoại nghi bên nội muốn giữ đất. Lúc ấy, nên nhờ một người cả hai bên cùng nể làm trung gian: một người chú trong họ, một hoà giải viên ở thôn, tổ dân phố. Hoà giải ở cơ sở không mất phí và giữ được thể diện cho các cụ.
Nếu những người giám hộ đương nhiên không thoả thuận được, toà án sẽ chỉ định người giám hộ theo yêu cầu. Toà xem xét lợi ích của cháu là chính: nơi cháu đang sống ổn định, quan hệ tình cảm, điều kiện chăm sóc, nguyện vọng của cháu. Tranh chấp kéo dài thường làm cháu tổn thương hơn bất kỳ mất mát tài sản nào. Với gia đình đang có dấu hiệu căng thẳng về đất đai, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hiểu rõ phần nào của cháu, phần nào của ông bà, trước khi ngồi vào bàn.
Cũng đừng quên, ông bà hai bên đều đã mất một người con. Nỗi đau đó đôi khi biến thành giành giật, như một cách níu giữ. Người trẻ trong nhà, các cô chú bác, có thể làm người nhắc nhẹ rằng điều cả hai bên muốn thật ra giống nhau: cháu lớn lên có đủ cả nội lẫn ngoại.
Những sai lầm hay gặp khi hai bên cùng lo cho cháu
Thoả thuận miệng rồi để đó. Các cụ nói với nhau trong đám giỗ, ai cũng gật, nhưng không ai viết ra và không ai ra xã đăng ký. Vài năm sau một cụ mất, người còn lại nhớ một kiểu, con cháu nhớ một kiểu. Văn bản thoả thuận dù đơn giản vẫn hơn mọi lời hứa.
Gửi tiền của cháu vào sổ đứng tên ông bà. Làm vậy cho tiện rút, nhưng về giấy tờ thì đó là tiền của ông bà, không phải của cháu. Khi ông bà mất, khoản tiền ấy thành di sản của ông bà, chia cho tất cả các con, phần của cháu bị pha loãng. Tiền của cháu nên nằm trong sổ hoặc tài khoản đứng tên cháu.
Một bên tự ý cho thuê, cho mượn đất của cháu. Bên ngoại thấy mảnh đất bỏ không nên cho người quen thuê trồng rau, thu tiền dùng chung. Dù số tiền nhỏ, đây vẫn là giao dịch với tài sản của cháu, cần đúng tư cách người giám hộ, và với tài sản giá trị lớn thì cần người giám sát đồng ý.
Quên báo cho bên kia khi cháu ốm nặng, chuyển trường. Không phải nghĩa vụ pháp lý nào cũng ghi thành chữ, nhưng im lặng là cách nhanh nhất làm mất lòng tin giữa hai bên. Một cuộc gọi báo tin tốn vài phút, giữ được hoà khí nhiều năm.
Giữ cho cháu cả hai bên
Một sắp xếp giấy tờ tốt chỉ là phần nổi. Phần chìm là cháu có được về bên ngoại dịp hè, dịp Tết, có được nghe kể về mẹ, về bố từ cả hai phía. Bên đang nuôi cháu nên chủ động mời bên kia, kể cả khi bên kia không giữ vai trò giám hộ hay giám sát nào.
Cũng nên tránh biến cháu thành người đưa tin giữa hai nhà. Những câu như "về hỏi bà ngoại xem tiền của con đâu" đặt lên vai đứa trẻ một gánh nặng nó không nên mang. Chuyện tài sản để người lớn nói với nhau, có giấy tờ, có người giám sát; còn với cháu, mỗi bên chỉ cần là nơi cháu được thương.
Khi cháu lớn dần, nhất là từ mười lăm tuổi, các em đã tự quyết được nhiều việc dân sự của mình theo luật. Các cụ nên dần đưa cháu vào những cuộc bàn bạc về tài sản của chính cháu, để đến năm mười tám tuổi cháu nhận lại mọi thứ mà không bỡ ngỡ, và hiểu những năm qua người lớn đã giữ gìn cho mình thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Bốn ông bà nội ngoại có cùng đứng tên giám hộ được không?
Được. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép ông bà cùng giám hộ cho cháu, hoặc ông bà thoả thuận cử một hoặc một số người trong số họ. Cần văn bản thoả thuận nộp kèm khi đăng ký giám hộ ở UBND xã, phường.
Ông bà ngoại không làm giám hộ thì có quyền gì với tài sản của cháu?
Nếu được gia đình cử làm người giám sát việc giám hộ, ông bà ngoại có quyền theo dõi, yêu cầu báo cáo và đồng ý hoặc không với các giao dịch lớn liên quan tài sản của cháu. Nếu không giữ vai trò nào, ông bà ngoại chỉ còn tiếng nói tình cảm.
Đất bố mẹ cho con gái mà chưa sang tên thì cháu có được hưởng không?
Còn tuỳ mảnh đất đã thực sự thuộc về mẹ cháu hay vẫn là của ông bà. Cần xem giấy tờ đất và các văn bản tặng cho đã lập. Trường hợp này nên hỏi người làm nghề về thừa kế trước khi bàn chuyện quản lý.
Cháu muốn chuyển sang sống với bên ngoại thì có phải đổi người giám hộ không?
Nếu bên ngoại đã cùng là người giám hộ thì không cần. Nếu chỉ bên nội đứng tên mà nay bên nội không còn trực tiếp chăm sóc được, gia đình nên làm thủ tục thay đổi người giám hộ để giấy tờ khớp thực tế.
Người giám sát việc giám hộ có phải đăng ký không?
Có. Người giám sát do người thân thích của cháu thoả thuận cử và việc cử này cũng được đăng ký tại cơ quan hộ tịch. Nên đăng ký cùng lúc với đăng ký giám hộ để đỡ đi lại.
Hai bên không thống nhất được thì ai quyết định người giám hộ?
Khi những người giám hộ đương nhiên tranh chấp, toà án có thẩm quyền chỉ định người giám hộ theo yêu cầu. Trước đó gia đình nên thử hoà giải ở cơ sở, vì tranh chấp kéo dài thường khiến cháu chịu thiệt nhất.