Cha hoặc mẹ đi chấp hành án không làm mất tư cách cha mẹ. Chỉ cần một người còn lại đủ điều kiện, người đó là người đại diện của con và không phát sinh giám hộ. Khi cả cha lẫn mẹ đều không có điều kiện chăm sóc con (cả hai cùng chấp hành án, hoặc một người chấp hành án và người kia đã mất hay bị hạn chế quyền), gia đình cần đề nghị cử người giám hộ cho trẻ.
Đây là những hoàn cảnh ít ai muốn nói ra, nên giấy tờ của trẻ thường bị bỏ ngỏ lâu nhất. Ông bà hay cô chú đón cháu về nuôi, nghĩ rằng "bố mẹ nó vẫn còn" nên không cần làm gì, cho tới khi cháu cần ký giấy nhập viện, làm hồ sơ học bổng, hay nhận một khoản tiền. Bài này tách từng trường hợp, viết theo hướng bảo vệ trẻ, không phán xét người lớn.
Một người đi tù, người kia ở nhà
Đây là trường hợp phổ biến nhất. Bố chấp hành án, mẹ ở nhà nuôi con, hoặc ngược lại. Về pháp lý, người còn lại là người đại diện theo pháp luật của con, tự ký mọi giấy tờ cho con như bình thường. Không cần, và cũng không thể, cử người giám hộ khi trẻ đang có một người cha hoặc mẹ đủ điều kiện.
Khó khăn thường nằm ở chỗ khác: một số giấy tờ của con trước đây cả cha lẫn mẹ cùng đứng tên hoặc cùng phải đồng ý, chẳng hạn một giao dịch lớn với tài sản của con. Khi một người đang chấp hành án, người kia vẫn có thể liên hệ với cơ sở giam giữ theo quy định để người đang chấp hành án ký văn bản cần thiết, hoặc tìm hiểu thủ tục phù hợp với từng việc. Trường hợp này nên hỏi trước nơi tiếp nhận hồ sơ để biết họ chấp nhận văn bản dạng nào.
Nếu người ở nhà không đủ sức nuôi con một mình và gửi con cho ông bà, ông bà là người chăm sóc thực tế, còn người cha hoặc mẹ ở nhà vẫn là người đại diện. Muốn ông bà ký thay ở trường, ở trạm y tế, người đó có thể uỷ quyền cho từng việc. Cách lập giấy uỷ quyền được bàn ở các trang chuyên về uỷ quyền; ở đây chỉ nhắc rằng uỷ quyền không biến ông bà thành người giám hộ.
Cả cha lẫn mẹ đều không có điều kiện
Bộ luật Dân sự 2015 xếp vào diện cần giám hộ những trẻ chưa thành niên mà cha mẹ đều không có điều kiện chăm sóc, giáo dục con và có yêu cầu người giám hộ. Cả hai cha mẹ cùng chấp hành án là ví dụ rõ nhất. Ngoài ra còn những tổ hợp như: mẹ đã mất, bố đang chấp hành án; bố bỏ đi biệt tích, mẹ đang chấp hành án.
Điểm cần chú ý: thứ tự giám hộ đương nhiên (anh chị ruột cả, rồi ông bà, rồi bác chú cô dì ruột) được luật dành cho trẻ không còn cha mẹ hoặc không xác định được cha mẹ. Với trẻ còn cha mẹ nhưng cha mẹ không có điều kiện, theo cách hiểu phổ biến, người giám hộ được UBND xã, phường nơi trẻ cư trú cử, dĩ nhiên ưu tiên người thân đang nuôi trẻ nếu họ đủ điều kiện và đồng ý. Cách áp dụng cụ thể có thể khác nhau giữa các nơi, nên hỏi trước bộ phận tư pháp – hộ tịch của xã.
Luật dùng cụm "có yêu cầu người giám hộ". Trên thực tế, yêu cầu có thể đến từ chính cha mẹ (gửi văn bản từ nơi chấp hành án), từ người thân đang nuôi trẻ, hoặc từ chính quyền khi phát hiện trẻ không có ai đại diện. Người đang nuôi trẻ nên chủ động đề nghị, kèm giấy tờ cho thấy hoàn cảnh của cha mẹ trẻ, thay vì chờ.
Các tổ hợp hay gặp và hướng xử lý
Bảng dưới gom những tình huống thường gặp. Đây là hướng tham khảo theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Hôn nhân và gia đình 2014; hồ sơ cụ thể đối chiếu nơi tiếp nhận.
| Tình trạng của cha mẹ | Ai đại diện cho trẻ | Có cần giám hộ không | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Một người chấp hành án, người kia ở nhà bình thường | Người ở nhà | Không | Người ở nhà uỷ quyền cho người thân nếu cần ký thay từng việc |
| Cả hai cùng chấp hành án | Chưa có ai trực tiếp | Có | Người thân đang nuôi trẻ đề nghị UBND xã cử người giám hộ |
| Một người đã mất, người kia chấp hành án | Chưa có ai trực tiếp | Có | Như trên; kèm giấy chứng tử và giấy tờ về việc chấp hành án |
| Một người bị toà hạn chế quyền với con, người kia bình thường | Người không bị hạn chế | Không | Người không bị hạn chế thực hiện quyền, nghĩa vụ với con |
| Cả hai bị toà hạn chế quyền, hoặc một người bị hạn chế và người kia không đủ điều kiện | Theo quyết định của toà và việc cử người giám hộ | Có | Đối chiếu quyết định của toà; đề nghị cử người giám hộ hoặc giao trẻ cho người, tổ chức phù hợp |
Với mọi trường hợp có yếu tố hình sự hoặc toà án, nên đọc kỹ bản án, quyết định đã có hiệu lực vì trong đó có thể đã ghi về việc trông nom con.
Khi cha mẹ còn bị toà hạn chế quyền với con: ai thay
Thường đi kèm bản án. Có những bản án hình sự mà cùng lúc toà quyết định hạn chế quyền của cha hoặc mẹ đối với con, nhất là khi tội phạm liên quan đến chính đứa trẻ. Căn cứ và thủ tục hạn chế quyền được bàn ở chuyên mục cha mẹ đại diện cho con của trang này; ở đây chỉ bàn ai lo cho trẻ sau đó.
Bị hạn chế những quyền gì. Trong thời gian bị hạn chế, người cha hoặc mẹ đó không được trông nom, chăm sóc, giáo dục con, không được quản lý tài sản riêng của con và không được đại diện cho con. Quyết định có thời hạn, ghi cụ thể trong quyết định của toà.
Nhưng nghĩa vụ cấp dưỡng vẫn còn. Bị hạn chế quyền không có nghĩa được miễn trách nhiệm. Người bị hạn chế vẫn phải cấp dưỡng cho con theo quy định.
Ai thay người bị hạn chế. Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, khi một bên cha hoặc mẹ bị hạn chế quyền, bên kia thực hiện quyền trông nom, chăm sóc, giáo dục, đại diện cho con. Khi cả hai cùng bị hạn chế, hoặc một bên bị hạn chế và bên kia không đủ điều kiện, trẻ được cử người giám hộ hoặc giao cho cá nhân, tổ chức phù hợp chăm sóc. Người thân đang nuôi trẻ nên chủ động đề nghị với UBND xã, phường.
Giấy tờ nên gom khi đề nghị cử người giám hộ
Danh mục chính thức do nơi tiếp nhận hướng dẫn theo văn bản hiện hành. Những giấy tờ dưới đây là thứ người thân thường phải chuẩn bị để chứng minh hoàn cảnh của trẻ, nên gom sớm vì có thứ phải xin từ nơi khác:
- Giấy khai sinh của trẻ, căn cước của người được đề nghị làm giám hộ.
- Giấy tờ thể hiện cha hoặc mẹ đang chấp hành án, chẳng hạn bản án hoặc giấy xác nhận của cơ sở giam giữ; hỏi nơi tiếp nhận xem cần loại nào.
- Giấy chứng tử nếu một trong hai cha mẹ đã mất; quyết định của toà nếu cha mẹ bị hạn chế quyền với con.
- Văn bản của cha mẹ (nếu có) đề nghị cử người giám hộ hoặc bày tỏ mong muốn giao con cho ai.
- Văn bản đồng ý của người được đề nghị làm giám hộ và, nếu có tài sản, danh sách tài sản của trẻ để ghi vào văn bản cử.
Có giấy tờ phải xin qua đường văn thư từ nơi chấp hành án, mất nhiều ngày. Gia đình nên bắt đầu sớm, song song với việc hỏi xã.
Khi cha mẹ trở về
Bộ luật Dân sự 2015 quy định giám hộ chấm dứt khi cha mẹ của người chưa thành niên đã có đủ điều kiện để thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình. Nghĩa là khi cha hoặc mẹ chấp hành xong án, trở về ổn định cuộc sống, hoặc thời hạn hạn chế quyền đã hết, họ có thể nhận lại vai trò đại diện cho con. Việc chấm dứt giám hộ cũng cần đăng ký tại nơi đã đăng ký giám hộ.
Đi kèm là chuyện bàn giao. Người giám hộ trong những năm qua cần thanh toán, bàn giao lại tài sản của trẻ, có sổ ghi chép thu chi để đối chiếu. Tiền trợ cấp, tiền học bổng, tiền bồi thường mà trẻ nhận trong thời gian này là của trẻ, không phải "trả công" cho người nuôi; người giám hộ chỉ được thanh toán các chi phí hợp lý đã bỏ ra cho việc giám hộ theo quy định.
Về mặt tình cảm, trẻ có thể đã gắn bó với ông bà, cô chú nhiều năm. Việc trở về nhà cha mẹ nên đi từ từ, có giai đoạn chuyển tiếp, có sự tham gia của người đã nuôi trẻ. Nguyện vọng của trẻ, nhất là trẻ lớn, cần được lắng nghe. Gia đình nào cảm thấy khó, có thể nhờ cán bộ văn hoá – xã hội của xã, phường hoặc người làm công tác xã hội hỗ trợ.
Giữ trẻ ra khỏi gánh nặng của người lớn
Trẻ có cha mẹ đang chấp hành án thường mang theo cảm giác xấu hổ, bị bàn tán ở trường. Người giám hộ, dù là ông bà hay họ hàng, có trách nhiệm giữ bí mật đời tư của trẻ: không kể hoàn cảnh của trẻ cho người không liên quan, đề nghị nhà trường giữ kín thông tin, không đăng ảnh hay câu chuyện của trẻ lên mạng xã hội. Luật Trẻ em 2016 bảo vệ quyền bí mật đời sống riêng tư của trẻ.
Nếu phát hiện trẻ bị bỏ mặc, không ai chăm sóc, hoặc bị đối xử tệ trong lúc cha mẹ vắng mặt, hãy báo cho UBND xã, phường hoặc gọi tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Với những trường hợp có tài sản cần quản lý, có bản án liên quan đến con, hoặc gia đình không thống nhất ai nuôi trẻ, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý để biết mình cần giấy tờ gì trước khi đề nghị cử người giám hộ.
Câu hỏi thường gặp
Bố đi tù, mẹ ở nhà thì ông bà nội có làm giám hộ cho cháu được không?
Không cần và thường không được, vì cháu còn mẹ là người đại diện theo pháp luật. Ông bà nội có thể chăm sóc cháu trên thực tế và được mẹ cháu uỷ quyền cho những việc cụ thể khi cần.
Cả bố và mẹ cùng chấp hành án thì ai lo giấy tờ cho con?
Trẻ thuộc diện cần giám hộ vì cha mẹ đều không có điều kiện chăm sóc. Người thân đang nuôi trẻ nên đề nghị UBND xã, phường nơi trẻ cư trú cử người giám hộ, sau đó đăng ký giám hộ để có giấy tờ ký thay.
Người bị toà hạn chế quyền với con có phải cấp dưỡng không?
Có. Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, người bị hạn chế quyền đối với con chưa thành niên vẫn phải thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng cho con.
Khi bố mẹ ra tù, người giám hộ có phải trả lại cháu ngay không?
Giám hộ chấm dứt khi cha mẹ đã có đủ điều kiện thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình. Việc chuyển trẻ về nên có giai đoạn chuyển tiếp, kèm bàn giao tài sản và đăng ký chấm dứt giám hộ.
Người giám hộ có được giữ tiền trợ cấp của cháu làm tiền công nuôi không?
Không. Tiền trợ cấp, tiền bồi thường của cháu là tài sản của cháu, dùng cho nhu cầu của cháu. Người giám hộ chỉ được thanh toán chi phí hợp lý cho việc giám hộ theo quy định.
Thấy trẻ hàng xóm có cha mẹ đi tù bị bỏ mặc thì báo ở đâu?
Báo cho UBND xã, phường nơi trẻ sống hoặc gọi tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Không cần chứng cứ đầy đủ mới được báo; cơ quan tiếp nhận sẽ xác minh.