Cha dượng, mẹ kế, hàng xóm hay bạn thân của bố mẹ trẻ, dù đã nuôi trẻ mồ côi nhiều năm, không nằm trong vòng giám hộ đương nhiên của Bộ luật Dân sự 2015 (anh chị ruột, ông bà, bác chú cậu cô dì ruột). Muốn có tư cách thay mặt trẻ, họ cần được UBND xã, phường cử làm người giám hộ khi trẻ không có người giám hộ đương nhiên đủ điều kiện, hoặc được toà chỉ định khi có tranh chấp, hoặc với cha dượng, mẹ kế thì có thêm con đường nhận con riêng làm con nuôi.
Đời thật không đi theo thứ tự trong luật. Một đứa trẻ có thể lớn lên trong vòng tay người mẹ kế từ năm ba tuổi, rồi bố mất; một đứa khác được người hàng xóm cưu mang sau vụ tai nạn của bố mẹ, trong khi họ hàng ruột ở tận đâu không ai rõ. Người nuôi trẻ thương trẻ như con, nhưng khi trẻ cần làm hộ chiếu, cần ký giấy nhập viện hay nhận một khoản tiền, câu hỏi "anh chị là gì của cháu" lại trở thành bức tường. Bài này đi qua từng hoàn cảnh, chỉ ra con đường hợp pháp và những điều người nuôi trẻ cần lường trước.
Vì sao người đang nuôi trẻ lại không có tư cách
Bộ luật Dân sự 2015 xác định người giám hộ đương nhiên cho trẻ không còn cha mẹ theo quan hệ huyết thống: anh chị ruột, ông bà nội ngoại, bác chú cậu cô dì ruột. Việc nuôi dưỡng trên thực tế, dù dài bao nhiêu năm, không tự biến người nuôi thành người giám hộ. Cha dượng, mẹ kế không có quan hệ huyết thống với con riêng của vợ hoặc chồng; với luật giám hộ, họ đứng ngoài vòng đương nhiên.
Điều này không có nghĩa luật coi nhẹ công nuôi dưỡng. Luật chỉ đòi tư cách thay mặt trẻ phải được xác lập qua một thủ tục, để có người chịu trách nhiệm rõ ràng và để bảo vệ trẻ khỏi những người tự xưng. Khi thủ tục đã xong, người nuôi trẻ có đầy đủ quyền và nghĩa vụ của người giám hộ, không kém gì ông bà hay cô chú ruột.
Cũng cần nói rõ: nếu trẻ còn cha hoặc mẹ ruột, ví dụ mẹ mất nhưng bố ruột ở nơi khác vẫn còn, thì người cha ruột đó là đại diện theo pháp luật của trẻ. Mẹ kế hay cha dượng đang nuôi trẻ lúc ấy không thể làm giám hộ; nếu cần, họ chỉ có thể được người cha hoặc mẹ ruột uỷ quyền cho từng việc.
Hoàn cảnh nào, con đường nào
Bảng dưới gom những hoàn cảnh hay gặp. Đây là hướng tham khảo theo nguyên lý; trình tự và hồ sơ cụ thể được bàn ở chuyên mục thủ tục giám hộ của trang này.
| Người đang nuôi trẻ | Tình trạng họ hàng ruột của trẻ | Con đường thường phù hợp | Điều cần lường trước |
|---|---|---|---|
| Mẹ kế hoặc cha dượng, cha mẹ ruột của trẻ đều đã mất | Không có ai đủ điều kiện hoặc không ai nhận | Đề nghị UBND xã, phường cử làm người giám hộ; hoặc nhận con riêng làm con nuôi | Hai con đường có hệ quả rất khác về quan hệ và thừa kế |
| Mẹ kế hoặc cha dượng, trẻ còn ông bà hay cô chú ruột đủ điều kiện | Có người giám hộ đương nhiên | Bàn với họ hàng ruột; nếu họ ủng hộ, hỏi nơi đăng ký cách thể hiện; có tranh chấp thì toà chỉ định | Lợi ích của trẻ và nơi trẻ đang sống ổn định là điều được cân nhắc nhiều |
| Hàng xóm, bạn thân của bố mẹ trẻ | Họ hàng ruột ở xa, mất liên lạc | Báo xã để xác minh, tìm họ hàng; nếu không có ai, đề nghị được cử | Xã có thể cần thời gian tìm người thân trước khi cử |
| Thầy cô, người làm công tác xã hội quen hoàn cảnh trẻ | Không có ai | Đề nghị được cử, hoặc phối hợp để trẻ được chăm sóc thay thế | Cân nhắc kỹ khả năng gánh vác lâu dài |
| Mẹ kế hoặc cha dượng, bố hoặc mẹ ruột của trẻ còn sống | Không liên quan | Không phát sinh giám hộ; xin người cha hoặc mẹ ruột uỷ quyền từng việc | Người cha hoặc mẹ ruột vẫn có quyền đón trẻ về |
Với trẻ từ đủ sáu tuổi, nguyện vọng của trẻ phải được xem xét khi cử người giám hộ. Một đứa trẻ đã gắn bó với mẹ kế nhiều năm thường nói rất rõ mình muốn ở với ai.
Mẹ kế nuôi con chồng: một ví dụ giả định
Chị H. lấy anh T. khi con riêng của anh mới ba tuổi; mẹ ruột của bé đã mất từ trước. Năm năm sau anh T. mất trong một tai nạn. Bé tám tuổi, gọi chị H. là mẹ, chưa từng sống với ai khác. Ông bà nội đã mất, bà ngoại tuổi cao ở tỉnh khác, một người cậu ruột làm ăn ở nước ngoài.
Về luật, bé thuộc diện cần giám hộ. Bà ngoại và người cậu là những người trong vòng giám hộ đương nhiên. Nếu bà ngoại không đủ sức và người cậu ở xa, cả hai đều không đủ điều kiện cần thiết để trực tiếp chăm sóc bé, thì UBND xã nơi bé cư trú có cơ sở để cử chị H. làm người giám hộ, với sự đồng ý của chị và sau khi xem xét nguyện vọng của bé. Nếu bà ngoại muốn đón bé về trong khi chị H. muốn giữ, đó là tranh chấp, và toà án sẽ chỉ định người giám hộ dựa trên lợi ích của bé.
Chị H. cũng có thể chọn nhận bé làm con nuôi. Luật Nuôi con nuôi 2010 có quy định riêng, mềm hơn về điều kiện, cho cha dượng, mẹ kế nhận con riêng của vợ hoặc chồng; bé từ đủ chín tuổi thì phải đồng ý, và người giám hộ (nếu đã có) cũng phải đồng ý. Khi đó chị H. trở thành mẹ nuôi của bé về pháp lý. Sự khác nhau giữa hai con đường được so sánh ở một bài riêng trong chuyên mục này.
Những gì người đang nuôi trẻ nên giữ lại
Khi xã cân nhắc cử người giám hộ, hoặc khi toà phải chỉ định vì có tranh chấp, câu hỏi trung tâm là điều gì tốt nhất cho trẻ. Người đang nuôi trẻ nên giữ những thứ cho thấy mình đã và đang chăm sóc trẻ thế nào:
- Giấy tờ thể hiện trẻ sống cùng mình: thông tin cư trú, giấy tờ nhập học ghi người liên hệ là mình.
- Hoá đơn học phí, viện phí, biên lai mua bảo hiểm y tế cho trẻ mà mình đã đóng.
- Xác nhận hoặc ý kiến của nhà trường, của trưởng thôn, tổ dân phố về việc mình nuôi dưỡng trẻ (nếu nơi tiếp nhận yêu cầu).
- Văn bản, tin nhắn, thư của bố mẹ trẻ lúc còn sống thể hiện mong muốn gửi gắm trẻ cho mình, nếu có.
- Ảnh, giấy khen, sổ liên lạc, những thứ cho thấy quá trình trẻ lớn lên bên mình.
Không cần làm "hồ sơ" cầu kỳ. Điều quan trọng là những thứ này có thật và được giữ cẩn thận, vì đến lúc cần thì không thể làm lại.
Khi họ hàng ruột xuất hiện
Họ có vị trí ưu tiên theo luật. Nếu sau một thời gian, một người trong vòng giám hộ đương nhiên xuất hiện và đủ điều kiện, họ có vị trí mà luật đã xác định. Người đang nuôi trẻ không nên coi đó là sự "tranh giành" ngay từ đầu.
Nhưng lợi ích của trẻ vẫn là thước đo. Khi có tranh chấp, toà án chỉ định người giám hộ có cân nhắc nơi trẻ đang sống ổn định, quan hệ tình cảm, nguyện vọng của trẻ và điều kiện chăm sóc. Một đứa trẻ đã gắn bó nhiều năm với người nuôi không phải món đồ để chuyển giao.
Hoà giải trước. Nhiều gia đình tìm được cách: họ hàng ruột đứng tên hoặc làm người giám sát, người đang nuôi tiếp tục chăm sóc hằng ngày, hoặc ngược lại. Hoà giải viên ở thôn, tổ dân phố có thể giúp hai bên ngồi lại.
Giữ cửa cho cả hai phía. Dù ai đứng tên giám hộ, trẻ vẫn cần cả người đã nuôi mình lẫn họ hàng ruột. Thoả thuận về việc thăm nom, về những dịp lễ Tết trẻ về bên nào, nói ra từ đầu và viết lại thành biên bản họp gia đình, giúp tránh cảnh trẻ bị cắt đứt đột ngột với một bên. Pháp luật không ép buộc chi tiết này, nhưng nó thường quyết định trẻ có lớn lên yên ổn hay không.
Khi nào cần luật sư. Có tài sản lớn của trẻ, có nghi ngờ về động cơ của một bên, hay hai bên đã căng thẳng thì nên hỏi luật sư. Có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hiểu vị trí của mình trước khi nói chuyện với họ hàng của trẻ.
Đừng để trẻ ở giữa khoảng trống
Sai lầm phổ biến nhất của người nuôi trẻ không phải họ hàng ruột là cứ để vậy, vì ngại thủ tục, vì sợ làm thủ tục sẽ "khơi" ra chuyện với họ hàng. Nhưng càng để lâu, những việc cần người đại diện càng nhiều: hồ sơ học bổng, bảo hiểm, giấy tờ đi lại, tiền thừa kế của trẻ. Đến lúc gấp mới làm thì vừa vội vừa dễ phát sinh mâu thuẫn.
Người phát hiện một đứa trẻ mồ côi đang sống mà không có ai đại diện hợp pháp, kể cả khi trẻ đang được một người tốt bụng nuôi, nên báo cho UBND xã, phường để chính quyền xác minh và hướng dẫn. Báo không phải để giành trẻ khỏi người đang nuôi, mà để trẻ có một tư cách pháp lý rõ ràng, được hưởng các chế độ dành cho trẻ mồ côi và được bảo vệ khi có chuyện. Trường hợp trẻ bị bỏ mặc hoặc bị đối xử tệ, gọi tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Câu hỏi thường gặp
Mẹ kế nuôi con chồng nhiều năm có tự động là người giám hộ khi chồng mất không?
Không. Mẹ kế không thuộc vòng giám hộ đương nhiên của Bộ luật Dân sự 2015. Muốn thay mặt trẻ, người mẹ kế cần được UBND xã cử làm người giám hộ, được toà chỉ định khi có tranh chấp, hoặc nhận con riêng của chồng làm con nuôi.
Cha dượng nhận con riêng của vợ làm con nuôi có khó không?
Luật Nuôi con nuôi 2010 có quy định mềm hơn cho cha dượng, mẹ kế nhận con riêng của vợ hoặc chồng, không áp dụng một số điều kiện như chênh lệch tuổi. Trẻ từ đủ chín tuổi phải đồng ý, và người giám hộ (nếu có) cũng phải đồng ý.
Hàng xóm đang nuôi trẻ mồ côi có bị bắt giao trẻ cho họ hàng không?
Nếu có người trong vòng giám hộ đương nhiên đủ điều kiện, họ có vị trí theo luật. Khi có tranh chấp, toà án chỉ định người giám hộ dựa trên lợi ích của trẻ, có xem xét nơi trẻ đang sống ổn định và nguyện vọng của trẻ.
Mẹ kế có làm giám hộ được khi bố ruột của trẻ vẫn còn sống ở nơi khác không?
Không. Khi trẻ còn bố ruột đủ điều kiện, người bố là đại diện theo pháp luật và không phát sinh giám hộ. Mẹ kế chỉ có thể được bố ruột của trẻ uỷ quyền cho từng việc cụ thể.
Người không phải họ hàng muốn làm giám hộ thì cần điều kiện gì?
Như mọi người giám hộ: năng lực hành vi dân sự đầy đủ, tư cách đạo đức tốt, có điều kiện cần thiết để chăm sóc trẻ, không có án tích chưa xoá về các tội cố ý xâm phạm người khác, không bị toà hạn chế quyền với con, và phải đồng ý nhận.
Có nên báo xã khi đang nuôi trẻ mồ côi mà chưa có giấy tờ gì không?
Nên. Báo để trẻ có người đại diện hợp pháp, được hưởng chế độ dành cho trẻ mồ côi và được bảo vệ khi có chuyện. Việc báo không có nghĩa là trẻ sẽ bị đưa khỏi người đang nuôi.