Khi cha hoặc mẹ bị toà tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, người giám hộ được xác định theo thứ tự: trước hết là người mà cha mẹ đã tự chọn bằng văn bản công chứng hoặc chứng thực khi còn minh mẫn; nếu không có thì vợ hoặc chồng là người giám hộ; nếu vợ, chồng không còn hoặc không đủ điều kiện thì người con cả, rồi lần lượt đến người con tiếp theo đủ điều kiện. Không có ai thì uỷ ban nhân dân cấp xã cử, có tranh chấp thì toà chỉ định.
Thứ tự này nghe đơn giản nhưng đời thật thì lắm ngoại lệ: mẹ cũng đã ngoài tám mươi, con cả đang làm việc ở nước ngoài, con thứ ba là người chăm cha hằng ngày. Bài này đi qua từng tình huống, dựa trên các quy định về giám hộ trong Bộ luật Dân sự 2015, để gia đình hiểu luật đặt ai đứng trước và vì sao, rồi mới bàn đến chuyện sắp xếp trong nhà.
Trước hết: cha mẹ đã tự chọn ai chưa
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép một người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ chọn trước người giám hộ cho chính mình. Khi người đó rơi vào tình trạng cần được giám hộ, người được chọn sẽ là người giám hộ nếu đồng ý. Việc chọn phải lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Đây là lớp ưu tiên đứng trên cả thứ tự giám hộ đương nhiên.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên khi cha mẹ đã lẫn là lục lại giấy tờ: cha mẹ có từng ký một văn bản như vậy ở văn phòng công chứng hay ở uỷ ban xã, phường không. Văn bản này ít phổ biến ở Việt Nam, nhiều gia đình chưa từng nghe đến, nhưng ở những nhà cha mẹ có tài sản hoặc có nhiều con, nó ngày càng được lập cùng lúc với di chúc và giấy uỷ quyền.
Nếu có văn bản, người được chọn cần xác nhận đồng ý. Nếu người được chọn từ chối, hoặc không còn đủ điều kiện làm giám hộ, gia đình quay về thứ tự giám hộ đương nhiên ở phần dưới. Nếu cha mẹ chưa từng chọn ai, cũng không sao; phần lớn gia đình Việt đi theo thứ tự luật định.
Thứ tự người giám hộ đương nhiên khi cha hoặc mẹ mất năng lực
Bảng dưới tóm tắt nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015 cho người thành niên mất năng lực hành vi dân sự, áp vào hoàn cảnh cha mẹ cao tuổi. Thứ tự này chỉ áp dụng khi không có người được cha mẹ chọn trước.
| Hoàn cảnh | Người giám hộ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bố mất năng lực, mẹ còn và đủ điều kiện | Mẹ | Vợ, chồng là người giám hộ của nhau trước tiên |
| Mẹ mất năng lực, bố còn và đủ điều kiện | Bố | Tương tự chiều ngược lại |
| Cả bố và mẹ cùng mất năng lực | Người con cả | Một người con có thể giám hộ cho cả hai |
| Một người mất năng lực, người kia không đủ điều kiện (cũng già yếu, bệnh nặng) | Người con cả | Điều kiện được xem theo thực tế, không chỉ theo tuổi |
| Con cả không đủ điều kiện | Người con tiếp theo đủ điều kiện | Đi lần lượt theo thứ tự các con |
| Không có ai trong số trên | Người do uỷ ban nhân dân cấp xã cử | Người được cử phải đồng ý |
| Gia đình tranh chấp về người giám hộ | Người do toà chỉ định | Toà xem xét lợi ích của người được giám hộ |
Với người có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi, tức là chưa đến mức mất năng lực, toà chỉ định người giám hộ ngay trong quyết định tuyên bố và nêu rõ quyền, nghĩa vụ của người đó. Gia đình nên đề xuất người phù hợp trong đơn, kèm sự đồng ý của người được đề xuất.
Điều kiện để một người làm giám hộ
Có năng lực hành vi dân sự đầy đủ. Người giám hộ phải là người thành niên, tự mình nhận thức và làm chủ được hành vi. Một người mẹ cũng đang có dấu hiệu sa sút trí nhớ thì khó đáp ứng điều kiện này, kể cả khi bà vẫn rất muốn chăm chồng.
Có tư cách đạo đức tốt và điều kiện cần thiết. Luật đòi hỏi người giám hộ có điều kiện cần thiết để thực hiện quyền và nghĩa vụ. Điều kiện ở đây gồm sức khoẻ, thời gian, khả năng quản lý tài sản. Đây là tiêu chí mở, được xem theo hoàn cảnh từng nhà.
Không vướng vào những trường hợp bị loại. Không phải người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc đã bị kết án mà chưa được xoá án tích về tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người khác. Không phải người bị toà tuyên bố hạn chế quyền đối với con chưa thành niên.
Đồng ý làm giám hộ khi là người được chọn, được cử. Với người được cha mẹ chọn trước hoặc được cử, sự đồng ý là bắt buộc. Với người giám hộ đương nhiên, luật đặt nghĩa vụ trực tiếp; người giám hộ đương nhiên mà không đăng ký vẫn phải thực hiện nghĩa vụ của người giám hộ.
Con cả là ai khi gia đình có con riêng, con nuôi
Con cả được hiểu là người con lớn tuổi nhất của người cần giám hộ. Con nuôi đã được đăng ký hợp pháp có quyền và nghĩa vụ như con đẻ, nên nếu con nuôi lớn tuổi nhất thì con nuôi là con cả. Ngược lại, con riêng của mẹ không phải là con của bố về mặt pháp lý, trừ khi đã có quan hệ nuôi dưỡng được đăng ký; nên khi bố mất năng lực, thứ tự xét là trong số các con của bố.
Có gia đình quen gọi con trai đầu là trưởng nam và mặc định người đó lo việc lớn, dù trên đó còn chị gái. Pháp luật không phân biệt con trai hay con gái; người lớn tuổi nhất là con cả. Ở nhiều vùng, nhất là các tỉnh phía Bắc, điểm này dễ thành chuyện khó nói trong họ, nên tốt nhất là cả nhà biết rõ quy định từ trước.
Khi có nghi ngờ về thứ tự, ví dụ con sinh cùng năm nhưng giấy khai sinh ghi khác, hoặc có người con đã thất lạc giấy tờ, hãy chuẩn bị bản sao trích lục khai sinh của từng người. Nơi đăng ký giám hộ và toà đều cần những giấy tờ này để xác định quan hệ.
Con cả ở xa, ở nước ngoài, hoặc đang gánh việc khác
Ví dụ giả định: ông Tư ở một xã của Đồng Tháp mất năng lực sau lần đột quỵ thứ hai, vợ đã mất. Con cả làm việc ở nước ngoài, con thứ hai ở TP Hồ Chí Minh, con út sống cùng nhà và chăm ông hằng ngày. Theo thứ tự đương nhiên, con cả đứng đầu. Câu hỏi là con cả có đủ điều kiện cần thiết để thực hiện nghĩa vụ không, khi người giám hộ phải chăm sóc, bảo đảm việc điều trị, đại diện trong giao dịch và quản lý tài sản của ông.
Luật không ghi rằng ở xa là không đủ điều kiện. Nhưng điều kiện cần thiết là tiêu chí được xem theo thực tế. Một người ở nước ngoài nhiều năm, không về được, khó đứng ra ký tại ngân hàng hay công chứng, thì việc xem họ có đủ điều kiện hay không là câu hỏi mà cơ quan đăng ký hoặc toà sẽ cân nhắc. Gia đình nên hỏi trước nơi đăng ký giám hộ xem họ cần giấy tờ gì để xác định thứ tự trong trường hợp này.
Con đường êm nhất vẫn là thống nhất trong nhà, ghi thành văn bản, và nếu có tranh chấp thì để toà chỉ định trên cơ sở lợi ích của ông Tư. Trong mọi trường hợp, người con ở xa vẫn có thể giữ vai trò quan trọng: làm người giám sát việc giám hộ, góp tiền, theo dõi sổ sách từ xa.
Giấy tờ để chứng minh đúng người, đúng thứ tự
Bộ luật Dân sự 2015 quy định một người chỉ có thể có một người giám hộ, trừ trường hợp cha mẹ cùng giám hộ cho con hoặc ông bà cùng giám hộ cho cháu, nên anh chị em không thể cùng đứng tên giám hộ cho cha mẹ. Khi đăng ký, nơi tiếp nhận cần thấy vì sao người đứng ra là đúng người theo thứ tự. Những giấy tờ hay được hỏi đến:
- Quyết định của toà tuyên bố tình trạng của cha hoặc mẹ, đã có hiệu lực.
- Giấy tờ nhân thân của người được giám hộ và của người giám hộ.
- Giấy chứng nhận kết hôn hoặc trích lục kết hôn, khi vợ hoặc chồng làm giám hộ.
- Trích lục khai tử của vợ hoặc chồng nếu người đó đã mất, để giải thích vì sao thứ tự chuyển sang các con.
- Trích lục khai sinh của các con, để xác định ai là con cả và quan hệ với cha mẹ.
- Giấy tờ cho thấy người đứng trước không đủ điều kiện, ví dụ hồ sơ sức khoẻ của người mẹ, nếu thứ tự phải bỏ qua người đó; nơi tiếp nhận sẽ hướng dẫn cụ thể.
- Văn bản cha mẹ chọn trước người giám hộ, nếu có, kèm sự đồng ý của người được chọn.
Danh mục chính xác theo quy định hộ tịch hiện hành và có thể khác nhau theo từng ca; hãy hỏi uỷ ban nhân dân cấp xã trước khi nộp. Những lý do hồ sơ hay bị trả lại được viết ở chuyên mục thủ tục giám hộ của site.
Khi người giám hộ không còn làm được
Người giám hộ có thể ốm, có thể chuyển đi xa, có thể không còn đủ điều kiện. Khi đó cần đăng ký thay đổi người giám hộ theo quy định, và người kế tiếp được xác định lại theo đúng thứ tự hoặc theo thoả thuận, quyết định mới. Người giám hộ cũ phải chuyển giao giám hộ cho người thay thế, có biên bản ghi rõ tình trạng tài sản và những việc đang dở dang.
Cũng nên nghĩ trước cho tình huống chính người giám hộ gặp chuyện đột ngột. Một người con năm mươi lăm tuổi chăm bố tám mươi lăm tuổi hoàn toàn có thể ốm nặng trước bố. Gia đình nên thống nhất sẵn ai là người tạm lo việc trong lúc chờ đăng ký thay đổi, và người giám hộ nên để sổ sách, giấy tờ ở chỗ mà người đó biết. Khoảng trống vài tuần không ai đứng tên là lúc cha mẹ dễ bị thiệt nhất.
Thủ tục đăng ký thay đổi, chấm dứt giám hộ được viết riêng ở chuyên mục thủ tục giám hộ của site. Còn khi người giám hộ làm sai, như tiêu tiền của cha mẹ hay bỏ mặc cha mẹ, thì việc yêu cầu thay đổi người giám hộ thuộc chuyên mục tranh chấp và lạm dụng giám hộ.
Câu hỏi thường gặp
Bố mất năng lực, mẹ vẫn khoẻ, các con có làm giám hộ thay mẹ được không?
Theo thứ tự giám hộ đương nhiên, mẹ là người giám hộ của bố nếu mẹ đủ điều kiện, trừ khi bố đã chọn trước người khác bằng văn bản công chứng hoặc chứng thực. Các con có thể hỗ trợ mẹ, làm người giám sát, nhưng không đứng trước mẹ.
Mẹ đã tám mươi lăm tuổi, có được coi là không đủ điều kiện làm giám hộ cho bố không?
Tuổi cao không tự động làm mất điều kiện. Điều cần xem là mẹ có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và có điều kiện cần thiết để chăm sóc, quản lý tài sản hay không. Nếu mẹ cũng yếu nhiều, gia đình nên trình bày thực tế với nơi đăng ký hoặc toà.
Con gái lớn hơn con trai thì ai là con cả để làm giám hộ?
Pháp luật không phân biệt con trai hay con gái. Người con lớn tuổi nhất là con cả. Nếu người đó đủ điều kiện thì là người giám hộ đương nhiên khi vợ hoặc chồng của người được giám hộ không còn hoặc không đủ điều kiện.
Ba anh em có thể cùng đứng tên giám hộ cho mẹ không?
Không. Bộ luật Dân sự 2015 quy định một người chỉ có một người giám hộ, trừ trường hợp cha mẹ cùng giám hộ cho con hoặc ông bà cùng giám hộ cho cháu. Các anh em khác có thể làm người giám sát, chia việc chăm sóc và cùng theo dõi sổ sách.
Con cả đi làm ở nước ngoài thì có bắt buộc phải làm giám hộ cho bố không?
Con cả là người giám hộ đương nhiên nếu đủ điều kiện, và điều kiện được xem theo thực tế. Nếu con cả không thể thực hiện nghĩa vụ, gia đình nên trình bày với nơi đăng ký giám hộ; nếu có tranh chấp, toà sẽ chỉ định người giám hộ dựa trên lợi ích của bố.
Cha mẹ chưa từng chọn người giám hộ, nay đã lẫn thì còn chọn được không?
Văn bản chọn trước người giám hộ chỉ lập được khi người đó còn năng lực hành vi dân sự đầy đủ. Nếu cha mẹ đã lẫn nặng thì không lập được nữa, gia đình đi theo thứ tự giám hộ đương nhiên hoặc đề nghị toà chỉ định.