Khi một trong hai vợ chồng cao tuổi bị toà tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, người còn lại, nếu đủ điều kiện, là người giám hộ đầu tiên theo Bộ luật Dân sự 2015 và cũng là người đại diện theo pháp luật của vợ hoặc chồng mình theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Nhưng phần tài sản của người bị lẫn trong khối tài sản chung vẫn là của người đó, nên việc bán, thế chấp nhà chung không thể do người khoẻ tự quyết như trước.
Đây là tình huống của rất nhiều gia đình: hai ông bà sống với nhau năm, sáu mươi năm, mọi giấy tờ đều chung, rồi ông đột quỵ hay lẫn dần, bà vừa chăm ông vừa phải lo những việc trước giờ ông làm. Các con thì ở xa, mỗi người một ý. Bài này viết cho người vợ hoặc người chồng còn khoẻ, và cho các con đang muốn giúp mà không biết giúp đến đâu là vừa.
Vợ hoặc chồng là người đứng đầu tiên
Trong thứ tự giám hộ đương nhiên cho người thành niên mất năng lực hành vi dân sự, Bộ luật Dân sự 2015 đặt vợ, chồng lên trước, rồi mới đến con. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cũng quy định vợ, chồng đại diện cho nhau khi một bên mất năng lực hành vi dân sự mà bên kia đủ điều kiện làm người giám hộ. Hai quy định gặp nhau ở cùng một điểm: người gần gũi nhất, cùng sống, cùng gánh tài sản, được đặt vào vai thay mặt.
Thứ tự này chỉ nhường chỗ khi người bị lẫn đã tự chọn trước một người giám hộ khác bằng văn bản công chứng hoặc chứng thực. Ngoài trường hợp đó, các con dù có lo nhiều đến đâu cũng không đứng trước người mẹ hay người cha còn đủ điều kiện.
Để vai trò này được các nơi như ngân hàng, công chứng, cơ quan bảo hiểm thừa nhận, vẫn cần hai giấy tờ: quyết định của toà tuyên bố tình trạng của người bị lẫn, và việc đăng ký giám hộ tại uỷ ban nhân dân cấp xã theo pháp luật hộ tịch. Có giấy đăng ký kết hôn chưa đủ để thay hai giấy tờ đó.
Khi người còn lại cũng đã yếu
Đủ điều kiện được xem theo thực tế. Người giám hộ phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và có điều kiện cần thiết để thực hiện nghĩa vụ. Bà tám mươi tuổi nhưng minh mẫn, đi lại được, vẫn có thể làm giám hộ cho ông. Bà cũng đang hay quên nhiều thì khác.
Không đủ điều kiện thì chuyển sang con. Nếu người vợ hoặc chồng còn lại không đủ điều kiện, thứ tự chuyển sang người con cả, rồi người con tiếp theo đủ điều kiện. Một người con có thể giám hộ cho cả cha lẫn mẹ.
Đủ điều kiện nhưng cần người giúp. Nhiều trường hợp người mẹ vẫn là giám hộ, nhưng việc đi lại ngân hàng, bệnh viện do các con làm. Lúc đó người mẹ có thể uỷ quyền cho con làm từng việc cụ thể trong phạm vi quyền của người giám hộ, miễn là người mẹ vẫn đủ minh mẫn để hiểu mình giao gì.
Đừng giữ vai cho có. Có gia đình để người mẹ đứng tên giám hộ cho đúng thứ tự, còn mọi quyết định thật do một người con làm mà không ai biết. Cách đó đặt người mẹ vào chỗ chịu trách nhiệm cho những việc mình không quyết. Nếu mẹ không còn đủ sức, nên nói thẳng và để người con phù hợp đứng ra.
Tài sản của hai ông bà: phần nào ai quyết
Bảng dưới phân theo loại tài sản và nguồn tiền thường gặp ở các cặp vợ chồng cao tuổi, giả định ông là người bị lẫn và bà là người giám hộ. Nguyên tắc chung: phần của ông vẫn là của ông, bà quản lý vì lợi ích của ông.
| Tài sản hoặc khoản tiền | Bà tự quyết được | Cần thêm điều kiện |
|---|---|---|
| Tiền chi tiêu hằng ngày cho cả nhà | Có, đây là nhu cầu thiết yếu của gia đình | Nên ghi chép khi dùng tiền đứng tên ông |
| Lương hưu, trợ cấp đứng tên ông | Chi cho chăm sóc, điều trị, sinh hoạt của ông | Thủ tục nhận theo quy định riêng của cơ quan chi trả |
| Sổ tiết kiệm đứng tên ông | Rút để chữa bệnh, chăm sóc ông khi có giấy tờ giám hộ | Khoản lớn cần ý kiến người giám sát |
| Nhà đất chung của hai ông bà | Quản lý, sửa chữa nhỏ | Bán, thế chấp, cho thuê dài hạn cần ý kiến người giám sát và phải vì lợi ích của ông |
| Tài sản riêng của ông | Quản lý như tài sản của mình | Giao dịch giá trị lớn cần người giám sát đồng ý |
| Tài sản riêng của bà | Toàn quyền như trước | Không liên quan đến giám hộ |
Điểm hay bị hiểu sai là nhà chung. Nhiều người nghĩ bà có một nửa nên bà bán được, hoặc vì là vợ chồng nên bà quyết cả. Thực tế phần của ông trong căn nhà là tài sản của người được giám hộ, và mọi giao dịch đụng đến phần đó đều phải qua cơ chế giám hộ.
Bán nhà chung khi một người đã lẫn
Khi bà là người giám hộ và muốn bán căn nhà chung, bà ở hai vị trí cùng lúc: chủ phần của mình và người đại diện cho phần của ông. Đây là tình huống mà công chứng viên sẽ xem rất kỹ. Họ thường yêu cầu quyết định của toà, giấy tờ giám hộ, ý kiến bằng văn bản của người giám sát việc giám hộ, và sẽ hỏi việc bán nhằm mục đích gì cho ông.
Bộ luật Dân sự 2015 cấm người giám hộ đem tài sản của người được giám hộ tặng cho người khác, và quy định các giao dịch giữa người giám hộ với người được giám hộ liên quan đến tài sản của người được giám hộ đều vô hiệu, trừ khi vì lợi ích của người được giám hộ và có sự đồng ý của người giám sát. Vì vậy những phương án như bà mua lại phần của ông, hay bán rồi chuyển tiền sang tên một người con, cần được cân nhắc rất kỹ.
Nếu lý do bán là để có tiền chăm sóc ông lâu dài, hoặc chuyển về ở cùng con cho tiện chăm, thì nên ghi rõ phương án sử dụng tiền, phần của ông sẽ được giữ thế nào. Chi tiết về việc bán nhà của cha mẹ đã lẫn được viết riêng trong chuyên mục này. Khi giá trị tài sản lớn hoặc các con chưa thống nhất, nên hỏi luật sư trước khi đặt cọc với bất kỳ ai.
Người vợ, chồng còn khoẻ nên chuẩn bị gì cho chính mình
Một nỗi lo ít người nói ra: nếu chính người khoẻ cũng ốm hoặc mất trước thì sao. Ví dụ giả định: bà Mai ở một phường của Huế, bảy mươi chín tuổi, đang làm giám hộ cho ông. Những việc bà có thể làm ngay khi còn minh mẫn:
- Lập văn bản chọn trước người giám hộ cho chính mình, có công chứng hoặc chứng thực, phòng khi bà cũng cần được giám hộ.
- Lập di chúc cho phần tài sản của bà, biết rằng ông vẫn là người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc theo quy định về thừa kế, và nghĩ trước ai sẽ quản lý phần ông được hưởng.
- Sắp xếp lại các tài khoản: tách bạch tiền của ông, tiền của bà, tiền chung; ghi lại số tài khoản, nơi mở.
- Gom giấy tờ nhà đất, giấy tờ giám hộ, quyết định của toà vào một chỗ, cho ít nhất hai người con biết.
- Họp các con, nói rõ ai sẽ thay bà làm giám hộ cho ông nếu bà không còn làm được, và ghi lại thành văn bản thoả thuận gia đình.
Chuyện thừa kế giữa hai ông bà và các con được viết kỹ ở site thừa kế cùng hệ. Ở đây chỉ nhắc rằng người bị lẫn vẫn được hưởng phần của mình, và phần đó lại cần một người giám hộ quản lý.
Nếu người giám hộ mất trước
Khi bà mất trước ông, vai trò giám hộ của bà chấm dứt. Người giám hộ kế tiếp được xác định lại: thường là người con cả đủ điều kiện, nếu ông chưa từng chọn trước người khác. Gia đình cần đăng ký lại việc giám hộ cho người mới, và người mới tiếp nhận tài sản của ông từ những gì bà đã quản lý.
Cùng lúc đó, phần di sản của bà được chia, và ông là một người thừa kế. Phần ông nhận được trở thành tài sản của người được giám hộ, do người giám hộ mới quản lý, chỉ dùng vì lợi ích của ông. Đây là lúc dễ xảy ra hiểu lầm nhất giữa các con, vì một người vừa lo tang cho mẹ, vừa đứng ra quản lý tài sản của bố. Một biên bản bàn giao rõ ràng và một người giám sát được cử ngay từ đầu sẽ giúp nhà bạn qua đoạn này êm hơn.
Các con giúp mà không lấn
Khi mẹ là giám hộ cho bố, các con thường muốn giúp, nhưng cũng dễ vô tình làm mẹ thấy mình bị gạt ra. Vài cách giúp đúng chỗ:
- Nhận làm người giám sát việc giám hộ, thay vì đứng ra quyết thay mẹ.
- Nhận từng việc cụ thể qua uỷ quyền của mẹ: đi ngân hàng, làm hồ sơ bảo hiểm, đưa bố đi tái khám.
- Góp tiền vào một tài khoản chung dành cho việc chăm bố, có sổ sách.
- Thay phiên trông bố để mẹ được nghỉ; người chăm sóc kiệt sức là rủi ro cho cả hai ông bà.
- Hỏi ý mẹ trước mọi quyết định lớn, kể cả khi các con đã bàn với nhau.
Người vợ hay người chồng chăm bạn đời bị lẫn thường mang một nỗi buồn riêng mà con cái khó thấy hết. Giúp đúng cách cũng là cách giữ cho cha mẹ còn được làm chủ những gì cha mẹ còn làm được.
Câu hỏi thường gặp
Chồng bị lẫn nặng, vợ có tự động được ký thay chồng không?
Không tự động. Vợ là người giám hộ đầu tiên theo thứ tự luật định nếu đủ điều kiện, nhưng cần quyết định của toà tuyên bố tình trạng của chồng và đăng ký giám hộ tại uỷ ban nhân dân cấp xã thì các nơi như ngân hàng, công chứng mới chấp nhận.
Nhà là tài sản chung, vợ có một nửa thì có tự bán được không?
Không. Phần của người chồng bị lẫn vẫn là tài sản của người được giám hộ. Bán nhà chung cần đi qua cơ chế giám hộ: có giấy tờ giám hộ, có ý kiến của người giám sát và phải vì lợi ích của người chồng. Nên hỏi luật sư khi giá trị lớn.
Mẹ đã tám mươi tuổi, các con có nên đứng ra làm giám hộ cho bố thay mẹ không?
Nếu mẹ còn minh mẫn và có điều kiện cần thiết, mẹ là người giám hộ trước các con. Các con có thể giúp mẹ bằng cách làm người giám sát, nhận uỷ quyền làm từng việc cụ thể. Nếu mẹ thực sự không còn đủ sức, gia đình nên trình bày với nơi đăng ký hoặc toà.
Lương hưu của bố bị lẫn có được dùng cho chi tiêu chung của cả nhà không?
Lương hưu là tiền của bố, trước hết dùng cho việc chăm sóc, điều trị và sinh hoạt của bố. Khi bố mẹ sống chung, chi tiêu sinh hoạt thiết yếu của gia đình có phần của bố nên thường được chấp nhận, nhưng nên ghi chép để các con cùng thấy.
Nếu mẹ là giám hộ của bố mà mẹ mất trước thì ai lo cho bố?
Vai trò giám hộ của mẹ chấm dứt, người giám hộ mới thường là người con cả đủ điều kiện, trừ khi bố đã chọn trước người khác. Gia đình cần đăng ký lại việc giám hộ, lập biên bản bàn giao tài sản của bố, và cử người giám sát.
Bố bị lẫn có còn được hưởng thừa kế khi mẹ mất không?
Có. Người mất năng lực vẫn là người thừa kế, và vợ hoặc chồng thuộc nhóm người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc theo quy định về thừa kế. Phần bố nhận được do người giám hộ của bố quản lý và chỉ dùng vì lợi ích của bố.