Khi vợ hoặc chồng đã bị toà án tuyên bố mất tích bằng một quyết định có hiệu lực, người còn lại có quyền yêu cầu ly hôn và toà giải quyết cho ly hôn theo pháp luật hôn nhân và gia đình. Người yêu cầu không phải chứng minh mâu thuẫn, bạo lực hay "đời sống chung không thể kéo dài" như ly hôn đơn phương thông thường; căn cứ chính là quyết định tuyên bố mất tích.
Điều này có nghĩa là quyết định tuyên bố mất tích phải có trước. Nếu người kia chỉ bỏ đi mà vẫn có tin, hoặc chưa được toà tuyên bố, thì việc ly hôn đi theo đường khác. Bài này dành cho trường hợp thứ nhất, đi qua giấy tờ, con chung, tài sản chung và tình huống người kia trở về.
Vì sao phải có quyết định tuyên bố mất tích trước
Một cuộc ly hôn cần hai bên, hoặc ít nhất toà phải có cách đưa bên kia vào thủ tục. Với người biệt tích, không ai nhận được giấy triệu tập, không ai trình bày ý kiến. Quyết định tuyên bố mất tích giải quyết đúng chỗ này: toà đã xác nhận, sau khi tìm kiếm theo thủ tục, rằng không có tin tức xác thực về người đó.
Bộ luật Dân sự 2015 (khoản 2 Điều 68) và Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cùng quy định: vợ hoặc chồng của người bị tuyên bố mất tích yêu cầu ly hôn thì toà giải quyết cho ly hôn. Toà không phải cân nhắc có nên cho ly hôn hay không, phần còn lại là con và tài sản.
Nếu chưa có quyết định, bạn vẫn có thể nộp đơn ly hôn đơn phương, nhưng toà sẽ phải xử lý chuyện không triệu tập được người kia theo thủ tục tố tụng, và sẽ đòi chứng minh căn cứ ly hôn. Trường hợp người kia cố tình giấu địa chỉ, toà có hướng giải quyết riêng; trường hợp thật sự biệt tích không tin tức, con đường chắc chắn hơn thường là xin tuyên bố mất tích trước.
Ví dụ giả định: chị M. có chồng đi biển rồi không về, mới được 1 năm. Chị chưa đủ điều kiện xin tuyên bố mất tích. Trong thời gian này chị có thể xin toà thông báo tìm kiếm người vắng mặt để quản lý tài sản; chuyện ly hôn để khi đủ mốc.
Trình tự từ quyết định tuyên bố đến bản án ly hôn
Trình tự dưới đây là nguyên lý; toà nơi bạn nộp sẽ hướng dẫn mẫu đơn, lệ phí, án phí và cách thức cụ thể theo luật tố tụng hiện hành.
- Kiểm tra quyết định tuyên bố mất tích đã có hiệu lực pháp luật, và đã được ghi chú tại UBND cấp xã. Xin bản sao quyết định và trích lục ghi chú.
- Chuẩn bị đơn yêu cầu ly hôn, nêu rõ căn cứ là người kia đã bị tuyên bố mất tích, kèm số và ngày của quyết định.
- Nêu trong đơn yêu cầu về con chung: ai nuôi, cấp dưỡng thế nào; và về tài sản chung, nợ chung nếu muốn toà giải quyết luôn.
- Nộp đơn tại toà án có thẩm quyền; sau sắp xếp năm 2025 là toà án nhân dân khu vực. Hỏi toà trước xem nộp ở toà nơi người mất tích cư trú cuối cùng hay nơi khác.
- Nộp tạm ứng án phí hoặc lệ phí theo thông báo của toà.
- Toà thụ lý, xác minh, có thể lấy ý kiến của người đang quản lý tài sản của người mất tích và của con đủ tuổi theo luật.
- Toà xét xử hoặc giải quyết, ra bản án hoặc quyết định cho ly hôn kèm phần con chung, tài sản.
- Sau khi bản án, quyết định có hiệu lực, liên hệ UBND cấp xã để ghi chú việc ly hôn vào sổ hộ tịch nếu cần.
Toàn bộ quá trình nên giữ một bộ bản sao đầy đủ. Những giấy tờ này còn dùng khi đăng ký kết hôn lần sau, làm giấy tờ cho con hoặc chia tài sản.
Giấy tờ thường cần
Mỗi toà có thể yêu cầu thêm tuỳ hồ sơ, nhưng bộ cơ bản gồm:
- Đơn yêu cầu ly hôn theo mẫu toà hướng dẫn.
- Bản sao quyết định tuyên bố mất tích có hiệu lực và trích lục ghi chú hộ tịch nếu đã có.
- Bản chính giấy chứng nhận kết hôn; nếu mất, xin bản sao trích lục từ sổ đăng ký kết hôn tại nơi đã đăng ký.
- Căn cước của người yêu cầu.
- Giấy khai sinh của các con chung.
- Giấy tờ về tài sản chung: giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đăng ký xe, sổ tiết kiệm, hợp đồng vay chung.
- Quyết định giao quản lý tài sản trước đó, nếu có.
Điểm nên lưu ý: nếu tài sản chung có giá trị lớn, liệt kê càng rõ càng tốt. Toà chỉ giải quyết những gì được yêu cầu và có chứng cứ; bỏ sót thì phải làm thêm một vụ khác về sau.
Con chung: ai nuôi, ai đại diện
Khi người kia đã biệt tích nhiều năm, thực tế con chung vẫn đang sống với người ở lại. Toà thường giao con cho người yêu cầu ly hôn trực tiếp nuôi, với con từ đủ 7 tuổi thì xem xét nguyện vọng của con theo luật hôn nhân và gia đình. Người trực tiếp nuôi tiếp tục là người đại diện theo pháp luật cho con khi làm giấy tờ.
Về cấp dưỡng, nghĩa vụ của người cha hoặc mẹ không trực tiếp nuôi vẫn tồn tại về nguyên tắc. Người mất tích không thể tự trả, nhưng nếu có tài sản, việc trích cấp dưỡng từ tài sản đó đã được luật về quản lý tài sản của người vắng mặt cho phép theo quyết định của toà. Bạn có thể nêu yêu cầu này trong đơn để toà cân nhắc.
Chuyện con là phần nhạy cảm nhất với gia đình bên kia. Ông bà nội hoặc ngoại của cháu có thể lo sẽ mất liên lạc với cháu sau ly hôn. Một lời giải thích từ trước, kèm cam kết tạo điều kiện cho ông bà gặp cháu, thường làm mọi việc êm hơn nhiều so với để họ biết qua giấy triệu tập.
Nếu con thuộc diện được xem xét trợ giúp xã hội vì cha hoặc mẹ mất tích, hãy hỏi UBND cấp xã xem việc ly hôn có ảnh hưởng gì không trước khi nộp đơn, để không bị gián đoạn.
Tài sản chung và tài sản của người mất tích sau ly hôn
Ly hôn kéo theo chia tài sản chung theo luật hôn nhân và gia đình. Phần của người mất tích không vào tay người ở lại, mà chuyển sang người quản lý khác theo Bộ luật Dân sự.
| Loại tài sản | Sau khi ly hôn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Phần tài sản chung chia cho người yêu cầu ly hôn | Thuộc sở hữu riêng của người yêu cầu | Có thể làm thủ tục sang tên theo bản án |
| Phần tài sản chung chia cho người mất tích | Giao cho con thành niên hoặc cha, mẹ của người mất tích quản lý | Không có thì giao người thân thích; không có nữa thì toà chỉ định |
| Tài sản riêng của người mất tích | Cũng chuyển cho người quản lý mới như trên | Người ở lại thôi quản lý |
| Nợ chung | Toà giải quyết theo yêu cầu và chứng cứ | Chủ nợ có thể được đưa vào vụ việc |
Nhiều người bất ngờ ở dòng thứ hai: sau ly hôn, người vợ hay chồng ở lại không còn quản lý phần tài sản của người mất tích nữa. Nếu căn nhà đang ở là tài sản chung, cách chia và ai được ở cần được nêu rõ trong yêu cầu, để tránh tình cảnh ở chung nhà với phần tài sản do bố mẹ chồng hay vợ quản lý.
Khi người mất tích trở về
Quyết định cho ly hôn vẫn giữ nguyên. Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ: dù người bị tuyên bố mất tích trở về hoặc có tin xác thực còn sống, quyết định cho ly hôn vẫn có hiệu lực pháp luật. Hai người muốn sống lại với nhau thì phải đăng ký kết hôn lại.
Tài sản được trả lại cho người trở về. Người trở về nhận lại tài sản từ người quản lý sau khi thanh toán chi phí quản lý. Phần đã chia cho người vợ hay chồng ở lại theo bản án ly hôn không bị đảo lại chỉ vì người kia về.
Quan hệ với con vẫn còn. Người trở về vẫn là cha hoặc mẹ của con, có quyền thăm nom và nghĩa vụ cấp dưỡng. Thay đổi người trực tiếp nuôi, nếu có, phải qua thủ tục riêng.
Nếu người ở lại đã kết hôn với người khác. Hôn nhân mới được xác lập sau bản án ly hôn có hiệu lực là hợp pháp. Người trở về không có quyền gì với cuộc hôn nhân đó.
Trước khi nộp đơn: những điều nên cân nhắc
Ly hôn với người mất tích về pháp lý thì rõ, nhưng về gia đình thì không đơn giản. Có người chọn không ly hôn dù đã đủ điều kiện, vì con, vì bên nội, hoặc vì vẫn chờ. Quyết định tuyên bố mất tích không đặt ra thời hạn nào buộc phải ly hôn, nên bạn không cần vội.
Có ba lý do thực tế khiến nhiều người chọn làm: muốn kết hôn lại; cần định đoạt tài sản đứng tên chung mà không làm được; hoặc muốn tách rõ nợ nần của người kia khỏi mình. Nếu không có lý do nào trong số đó, việc giữ nguyên hiện trạng cũng là một lựa chọn hợp lý.
Nếu gia đình hai bên có tranh chấp về nhà đất, về con, hoặc người mất tích có khoản nợ lớn với người ngoài, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc một luật sư hôn nhân gia đình trước khi viết đơn, để yêu cầu về con và tài sản được nêu đủ ngay từ đầu.
Cuối cùng, hãy trung thực trong mọi lời khai. Nếu trong thời gian chờ bạn nhận được tin người kia còn sống ở đâu đó, cần báo cho toà. Bản án dựa trên thông tin sai có thể bị xem xét lại, kéo theo nhiều rắc rối hơn những gì bạn muốn tránh.
Câu hỏi thường gặp
Chồng bỏ đi biệt tích 3 năm nhưng chưa có quyết định tuyên bố mất tích thì có ly hôn được không?
Có thể nộp đơn ly hôn đơn phương, nhưng toà phải xử lý việc không triệu tập được người kia và bạn phải chứng minh căn cứ ly hôn. Thường nhanh và chắc hơn là xin tuyên bố mất tích trước, rồi ly hôn theo diện này.
Ly hôn với người bị tuyên bố mất tích có cần hoà giải không?
Không thể hoà giải với người không có mặt. Toà sẽ làm các thủ tục tố tụng cần thiết theo luật, nhưng việc hoà giải đoàn tụ giữa hai vợ chồng không đặt ra như trong vụ ly hôn thông thường.
Sau khi ly hôn, người ở lại có được bán căn nhà chung không?
Câu hỏi này nên đặt lại là: bản án chia nhà thế nào. Phần chia cho bạn thì bạn có quyền định đoạt theo bản án. Phần chia cho người mất tích do người quản lý giữ, bạn không tự bán được.
Người mất tích có con riêng thì con đó có liên quan đến việc ly hôn không?
Con riêng không phải con chung nên không thuộc phần giải quyết về nuôi con trong vụ ly hôn. Tuy vậy, con riêng đã thành niên có thể là người được giao quản lý phần tài sản của người mất tích sau ly hôn.
Người trở về có đòi hủy bản án ly hôn được không?
Bộ luật Dân sự 2015 quy định quyết định cho ly hôn vẫn có hiệu lực dù người bị tuyên bố mất tích trở về. Nếu hai người muốn quay lại, họ đăng ký kết hôn lại như một cuộc hôn nhân mới.
Có thể xin ly hôn và xin tuyên bố mất tích trong cùng một đơn không?
Hai việc có tính chất khác nhau và quyết định tuyên bố mất tích phải có hiệu lực trước. Cách làm phổ biến là đi hai bước. Hỏi toà khu vực nơi nộp để được hướng dẫn cụ thể theo thực tiễn hiện hành.