Hồ sơ yêu cầu toà tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự gồm đơn yêu cầu giải quyết việc dân sự, giấy tờ tuỳ thân của người yêu cầu và người bị yêu cầu, giấy tờ chứng minh quan hệ, tài liệu y khoa về bệnh, và đề nghị trưng cầu giám định pháp y tâm thần (hoặc kết luận giám định nếu đã có). Đơn nộp tại toà án có thẩm quyền nơi người bị yêu cầu cư trú, làm việc; sau cải cách tổ chức toà án năm 2025, nơi tiếp nhận sơ thẩm thường là toà án nhân dân khu vực.
Bài này không đưa ra một "mẫu đơn chuẩn" tự chế. Thay vào đó, bạn sẽ biết đơn phải nói được những gì, mỗi giấy tờ kèm theo để chứng minh điều gì, và vì sao hồ sơ hay bị yêu cầu bổ sung. Nhiều toà có biểu mẫu đơn yêu cầu giải quyết việc dân sự; hỏi bộ phận tiếp nhận để dùng đúng mẫu đang áp dụng.
Đơn yêu cầu phải nói được những gì
Bộ luật Tố tụng dân sự quy định nội dung chính của đơn yêu cầu giải quyết việc dân sự. Với yêu cầu tuyên bố mất năng lực, các mục dưới đây là phần xương sống, dù bạn dùng biểu mẫu nào.
- Ngày, tháng, năm làm đơn và tên toà án nhận đơn.
- Họ tên, địa chỉ, thông tin liên lạc của người yêu cầu; nếu là cơ quan, tổ chức thì tên và người đại diện.
- Họ tên, ngày sinh, nơi cư trú của người bị yêu cầu tuyên bố.
- Quan hệ giữa người yêu cầu và người bị yêu cầu, và quyền, lợi ích liên quan của người yêu cầu.
- Vấn đề cụ thể đề nghị toà giải quyết: tuyên bố người đó mất năng lực hành vi dân sự; nếu cần, đề nghị trưng cầu giám định pháp y tâm thần.
- Lý do, mục đích và căn cứ: mô tả tình trạng thực tế, quá trình bệnh, những việc pháp lý đang bị kẹt vì người đó không tự xác lập được.
- Họ tên, địa chỉ của những người có liên quan: vợ hoặc chồng, các con, cha mẹ của người bị yêu cầu.
- Danh mục tài liệu, chứng cứ kèm theo; chữ ký hoặc điểm chỉ của người yêu cầu.
Phần lý do nên viết bằng sự việc, không viết bằng cảm xúc. "Từ đầu năm, mẹ không còn nhận ra con cháu, hai lần đi lạc phải nhờ công an xã đưa về, không tự rút được lương hưu" thuyết phục hơn nhiều so với "mẹ đã lú lẫn hoàn toàn".
Giấy tờ kèm theo và mỗi thứ chứng minh điều gì
Mỗi giấy tờ trong hồ sơ trả lời một câu hỏi của toà. Hiểu câu hỏi đó giúp bạn biết khi thiếu một thứ thì có thể thay bằng gì.
| Giấy tờ | Chứng minh điều gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Giấy tờ tuỳ thân của người yêu cầu | Người nộp đơn là ai | Căn cước hoặc giấy tờ tương đương còn giá trị |
| Giấy tờ tuỳ thân của người bị yêu cầu | Đúng người cần tuyên bố | Nếu thất lạc, trình bày rõ và nộp giấy tờ khác có thông tin nhân thân |
| Giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn, trích lục hộ tịch | Quan hệ và quyền lợi liên quan | Bản sao có chứng thực hoặc bản sao kèm bản chính để đối chiếu, theo yêu cầu của toà |
| Xác nhận thông tin cư trú | Toà có thẩm quyền theo nơi cư trú | Thông tin cư trú hiện nay tra trên hệ thống định danh; hỏi toà cách thể hiện |
| Tài liệu y khoa: giấy ra viện, tóm tắt bệnh án, sổ khám | Có căn cứ ban đầu về bệnh | Không thay kết luận giám định, nhưng giúp toà quyết định trưng cầu |
| Kết luận giám định pháp y tâm thần, nếu đã có | Căn cứ chính theo luật | Nếu chưa có, ghi rõ đề nghị toà trưng cầu |
| Văn bản đồng ý làm giám hộ của người dự kiến | Có người sẵn sàng nhận trách nhiệm | Không bắt buộc với mọi trường hợp, nhưng giúp toà và gia đình rõ ràng |
| Ý kiến của các thành viên gia đình khác | Gia đình thống nhất hay có bất đồng | Không bắt buộc, nhưng giảm nguy cơ hồ sơ kéo dài |
Bản sao giấy tờ nên in rõ, đủ trang, sắp theo thứ tự trong danh mục. Toà có thể yêu cầu xuất trình bản chính khi đối chiếu, nên mang theo khi nộp.
Nộp ở toà nào sau cải cách năm 2025
Từ năm 2025, hệ thống toà án được tổ chức lại: không còn toà án nhân dân cấp huyện như trước đây; việc giải quyết sơ thẩm phần lớn chuyển về toà án nhân dân khu vực, mỗi toà phụ trách một địa bàn gồm nhiều xã, phường. Song song, đơn vị hành chính đã sắp xếp lại còn 34 tỉnh, thành phố, chính quyền địa phương hai cấp.
Với yêu cầu tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, nguyên tắc thẩm quyền theo lãnh thổ là toà nơi người bị yêu cầu cư trú, làm việc. Ví dụ giả định: người bị yêu cầu đang sống ở một phường của Thành phố Huế, thì gia đình tìm toà án nhân dân khu vực phụ trách phường đó. Danh sách địa bàn từng toà khu vực được công bố công khai; gọi hoặc đến bộ phận tiếp nhận để xác nhận trước khi nộp.
Có yếu tố nước ngoài, chẳng hạn người bị yêu cầu hoặc người có quyền lợi liên quan đang ở nước ngoài, thẩm quyền có thể khác. Trường hợp này nên hỏi người làm nghề luật trước, vì nộp sai toà sẽ bị chuyển hoặc trả đơn, mất thời gian.
Các cách nộp và việc sau khi nộp
Pháp luật tố tụng hiện hành cho phép nhiều cách gửi đơn. Cách nào thuận tiện tuỳ nơi bạn ở và toà nơi tiếp nhận.
- Nộp trực tiếp tại bộ phận tiếp nhận đơn của toà. Cách này giúp được hướng dẫn bổ sung ngay nếu thiếu giấy tờ.
- Gửi qua dịch vụ bưu chính, giữ biên lai gửi. Nên gửi bảo đảm và ghi rõ danh mục tài liệu trong phong bì.
- Gửi trực tuyến qua cổng thông tin điện tử của toà án nếu toà đó đã triển khai; kiểm tra yêu cầu về định dạng tài liệu và bản chính phải nộp sau.
- Chờ toà xem xét đơn. Nếu đơn chưa đủ nội dung hoặc thiếu tài liệu, toà sẽ yêu cầu sửa đổi, bổ sung trong một thời hạn.
- Khi đơn hợp lệ, toà thông báo việc nộp lệ phí giải quyết việc dân sự (nếu thuộc diện phải nộp). Mức lệ phí theo quy định hiện hành; nộp xong giữ biên lai và nộp lại cho toà.
- Toà thụ lý và thông báo cho người yêu cầu, người có quyền lợi liên quan. Từ đây hồ sơ bước vào giai đoạn chuẩn bị xét đơn, trong đó có trưng cầu giám định.
Giữ một bản sao toàn bộ hồ sơ đã nộp, đánh dấu ngày nộp. Khi toà gọi bổ sung, bạn trả lời nhanh hơn và không phải đoán toà đã có những gì.
Những lỗi làm hồ sơ bị yêu cầu bổ sung
Không chứng minh được quyền lợi liên quan. Người nộp đơn là cháu, là hàng xóm, là người chăm sóc thuê mà không chỉ ra được mình có quyền, lợi ích gì gắn với tình trạng của người bệnh. Thường người nộp nên là vợ, chồng, con, cha mẹ; người khác cần giải thích rõ.
Bỏ sót người có liên quan. Đơn chỉ ghi người nộp mà không ghi vợ, chồng hay các con khác của người bệnh. Toà cần biết họ để thông báo; bỏ sót có thể làm hồ sơ kéo dài và gây bất bình trong gia đình.
Ghi sai tình trạng yêu cầu. Yêu cầu tuyên bố mất năng lực trong khi mô tả cho thấy người thân chỉ hạn chế khả năng nhận thức, hoặc ngược lại. Nên đọc kỹ ba tình trạng luật quy định trước khi ghi.
Mô tả chung chung. Chỉ ghi "bị tâm thần", "lẫn lộn" mà không có sự việc, thời điểm, người chứng kiến. Toà khó đánh giá có cần trưng cầu giám định hay không.
Lẫn mục đích tài sản vào yêu cầu. Đơn viết dài về việc muốn bán nhà, chia đất, thậm chí kể tội anh chị em. Toà không giải quyết chuyện tài sản trong thủ tục này; nội dung đó làm đơn rối và dễ khiến người khác nghi ngờ động cơ.
Một bộ hồ sơ ví dụ giả định
Bà Lan, ví dụ giả định, sống ở một xã của tỉnh An Giang, muốn yêu cầu toà tuyên bố chồng là ông Phúc mất năng lực hành vi dân sự sau tai biến nặng. Hai con của ông bà đi làm ở Thành phố Hồ Chí Minh, đồng ý để mẹ đứng đơn. Ông có một sổ tiết kiệm riêng và đang hưởng lương hưu.
Bộ hồ sơ của bà gồm: đơn yêu cầu theo biểu mẫu của toà, trong đó ghi bà là vợ, hai con là người có liên quan kèm địa chỉ; bản sao căn cước của bà và ông; giấy chứng nhận kết hôn; giấy khai sinh của hai con; giấy ra viện và tóm tắt bệnh án sau tai biến; sổ khám ngoại trú sáu tháng gần nhất; bản tường trình các biểu hiện hằng ngày có chữ ký của bà và một người hàng xóm; văn bản của hai con đồng ý để mẹ làm người giám hộ; đề nghị toà trưng cầu giám định pháp y tâm thần.
Bà nộp trực tiếp tại toà án nhân dân khu vực phụ trách xã mình, sau khi gọi hỏi trước. Bộ phận tiếp nhận đề nghị bổ sung xác nhận thông tin cư trú của ông, bà bổ sung trong tuần. Hồ sơ gọn vì gia đình đã thống nhất từ đầu, và phần lý do chỉ kể sự việc, không nhắc gì đến chuyện chia tài sản.
Khi nào nên nhờ người làm nghề luật soạn hồ sơ
Nếu gia đình đồng thuận, người bệnh không có tài sản phức tạp, và bạn đọc kỹ hướng dẫn của toà, việc tự soạn đơn là hoàn toàn làm được. Chi phí chính khi đó là lệ phí, chi phí giám định, đi lại và sao chụp giấy tờ.
Nên nhờ người làm nghề luật khi gia đình có bất đồng, khi có yếu tố nước ngoài, khi người bệnh đang là một bên trong vụ kiện khác cần người đại diện gấp, hoặc khi gia đình muốn kết hợp với yêu cầu huỷ những giao dịch người bệnh đã ký trước đó. Những việc này đòi hỏi tính toán thứ tự, thời điểm và chứng cứ mà một lá đơn tự soạn dễ bỏ sót.
Bạn cũng có thể dùng mục hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để kiểm tra bản nháp lá đơn của mình: đã đủ các mục chưa, phần lý do có rõ sự việc không. Nhưng chữ ký trên đơn là của bạn, và bạn chịu trách nhiệm về tính trung thực của những gì đã khai với toà.
Câu hỏi thường gặp
Có mẫu đơn yêu cầu tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự thống nhất không?
Có biểu mẫu đơn yêu cầu giải quyết việc dân sự dùng chung trong ngành toà án theo hướng dẫn hiện hành. Hỏi bộ phận tiếp nhận của toà để lấy mẫu đang áp dụng, rồi điền nội dung theo hoàn cảnh của gia đình bạn.
Người bị yêu cầu đã bị mất giấy tờ tuỳ thân thì có nộp đơn được không?
Vẫn có thể nộp, nhưng nên trình bày rõ trong đơn và nộp các giấy tờ khác có thông tin nhân thân như giấy khai sinh, thông tin trên hệ thống định danh. Song song, có thể hỏi công an xã về việc làm lại giấy tờ cho người thân.
Có phải nộp lệ phí khi yêu cầu tuyên bố mất năng lực không?
Việc dân sự nói chung có lệ phí theo quy định về án phí, lệ phí toà án; một số đối tượng được miễn, giảm. Mức cụ thể nên hỏi toà khi nộp đơn, vì quy định có thể thay đổi theo thời gian.
Con ở xa có nộp đơn ở toà nơi mình sống được không?
Thường không. Toà có thẩm quyền là toà nơi người bị yêu cầu cư trú, làm việc. Con ở xa có thể nộp qua bưu chính hoặc trực tuyến nếu toà đó hỗ trợ, và nên có người thân tại chỗ phối hợp đưa người bệnh đi giám định.
Nhiều anh chị em có thể cùng đứng tên một đơn không?
Có thể cùng làm đơn yêu cầu nếu đều có quyền lợi liên quan. Cách này thể hiện sự đồng thuận của gia đình, giúp toà bớt phải xác minh và giảm nguy cơ tranh chấp sau khi có quyết định.