Trước 18 tuổi, cha mẹ là người đại diện theo pháp luật của con. Từ ngày con đủ 18 tuổi, con là người thành niên và được pháp luật coi là có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, kể cả khi con có khuyết tật trí tuệ, trừ khi toà án tuyên bố con mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi. Muốn tiếp tục thay mặt con một cách hợp pháp ở những việc con không tự làm được, cha mẹ thường cần một trong hai quyết định đó.
Nhiều gia đình chỉ phát hiện điều này khi ra ngân hàng rút tiền trong tài khoản của con, hay khi cơ quan chi trả hỏi giấy tờ, và được báo rằng con đã thành niên nên phải tự ký. Bài này giúp cha mẹ chuẩn bị từ trước sinh nhật thứ 18 của con, chọn đúng hướng theo khả năng thật của con, và nghĩ xa hơn đến lúc chính mình già đi.
Mốc 18 tuổi thay đổi điều gì về mặt pháp lý
Khi con chưa thành niên, phần lớn giao dịch của con do cha mẹ xác lập hoặc đồng ý, theo mức tuổi mà Bộ luật Dân sự quy định. Cha mẹ ký giấy tờ, mở sổ, nhận các khoản chi trả thay con mà không cần chứng minh gì thêm ngoài quan hệ cha mẹ – con.
Ngày con đủ 18 tuổi, tư cách đại diện đó chấm dứt theo luật. Pháp luật không tự xét con có khuyết tật hay không; một người thành niên mặc nhiên được coi là có năng lực đầy đủ. Từ đây, về giấy tờ, con tự ký, tự mở tài khoản, tự nhận tiền. Với con khuyết tật trí tuệ mức nặng, điều này có thể dẫn đến hai rủi ro: các khoản tiền của con bị kẹt vì con không tự giao dịch được, hoặc con bị người khác dụ ký những giấy tờ bất lợi mà cha mẹ không có tư cách can thiệp.
Giấy xác nhận khuyết tật, dù ghi mức độ đặc biệt nặng, không thay được quyết định của toà về năng lực hành vi. Hai loại giấy tờ trả lời hai câu hỏi khác nhau: một bên phục vụ chính sách hỗ trợ người khuyết tật, một bên xác định ai được ký thay trong giao dịch dân sự.
Ba hướng đi theo khả năng thật của con
Không phải con khuyết tật trí tuệ nào cũng cần cùng một quyết định. Bảng dưới gợi ý cách cha mẹ suy nghĩ; mức độ thật do tổ chức giám định pháp y tâm thần đánh giá.
| Khả năng của con | Hướng thường phù hợp | Ai thay mặt | Con còn tự quyết những gì |
|---|---|---|---|
| Không hiểu khái niệm tiền, giấy tờ, cần người chăm sóc gần như mọi việc | Yêu cầu toà tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự | Cha mẹ là người giám hộ đương nhiên nếu con chưa có vợ, chồng, con | Giao dịch nhỏ phục vụ sinh hoạt hằng ngày |
| Tự lo sinh hoạt, đi làm việc giản đơn, nhưng không tự quản lý được khoản tiền lớn | Yêu cầu toà tuyên bố có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi | Người giám hộ do toà chỉ định, thường là cha hoặc mẹ | Mọi việc ngoài phạm vi toà giao cho người giám hộ |
| Hiểu được giao dịch đơn giản, có thể học cách tự quản lý với sự hỗ trợ | Có thể chưa cần quyết định của toà | Con tự ký; cha mẹ hỗ trợ không chính thức, có thể được con uỷ quyền | Toàn bộ, như mọi người thành niên |
Hướng thứ ba tôn trọng quyền tự quyết của con nhất, nhưng chỉ an toàn khi con thật sự hiểu khi ký một văn bản uỷ quyền. Nếu cha mẹ không chắc, hỏi ý kiến bác sĩ đang theo dõi con và người làm nghề luật trước khi chọn.
Lộ trình chuẩn bị từ năm con 17 tuổi
Thủ tục ở toà thường làm khi con đã đủ 18 tuổi, vì trước đó cha mẹ vẫn là người đại diện theo pháp luật. Nhưng phần chuẩn bị nên bắt đầu sớm hơn để không có khoảng trống.
- Rà toàn bộ tài sản, tài khoản, sổ tiết kiệm, bảo hiểm, các khoản chi trả đứng tên con, ghi lại nơi quản lý và điều kiện giao dịch.
- Gom hồ sơ y khoa, hồ sơ can thiệp, giáo dục đặc biệt, giấy xác nhận khuyết tật qua các năm; đây là chứng cứ quý cho giám định.
- Trao đổi với bác sĩ đang theo dõi con về khả năng nhận thức của con, để định hướng nên yêu cầu tuyên bố tình trạng nào.
- Nói chuyện với con, ở mức con hiểu được, về việc sẽ có người giúp con ở những việc lớn. Nếu con còn thể hiện được ý muốn, ý muốn đó nên được ghi lại.
- Bàn với các thành viên gia đình, đặc biệt anh chị em của con, về người giám hộ hiện tại và người có thể tiếp nối sau này.
- Khi con đủ 18 tuổi, nộp đơn yêu cầu toà tuyên bố, đề nghị trưng cầu giám định pháp y tâm thần, rồi đăng ký giám hộ tại Uỷ ban nhân dân cấp xã sau khi có quyết định.
Trong thời gian chờ toà giải quyết, nếu có khoản chi trả bị kẹt, hãy trình bày với cơ quan chi trả rằng gia đình đang làm thủ tục và hỏi hướng xử lý tạm thời theo quy định của họ.
Một ví dụ giả định: gia đình chị Thảo
Chị Thảo, ví dụ giả định, ở Gia Lai, có con trai mắc khuyết tật trí tuệ mức nặng, tháng sau tròn 18 tuổi. Con có một sổ tiết kiệm do ông bà gửi từ nhỏ và đang hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng. Con nói được vài câu ngắn, thích vẽ, nhưng không hiểu tiền và giấy tờ.
Chị gom hồ sơ khám, hồ sơ trường chuyên biệt, giấy xác nhận khuyết tật, hỏi trước ngân hàng và Uỷ ban nhân dân cấp xã về giấy tờ cần sau khi con đủ tuổi. Khi con vừa 18 tuổi, chị nộp đơn yêu cầu toà tuyên bố con mất năng lực hành vi dân sự, đề nghị trưng cầu giám định. Sau khi có quyết định, chị là người giám hộ đương nhiên, đăng ký giám hộ ở xã, nhờ em gái mình làm người giám sát. Chị cũng bắt đầu bàn với con gái lớn về việc ai sẽ lo cho em sau này.
Các khoản chi trả và chính sách hỗ trợ: cần lưu ý gì
Con khuyết tật thường có những khoản như trợ cấp xã hội hằng tháng theo chính sách đối với người khuyết tật, các khoản hỗ trợ khác ở địa phương, tiền gửi, tiền bảo hiểm do cha mẹ mua cho con. Trước 18 tuổi, cha mẹ nhận thay. Sau 18 tuổi, cơ quan chi trả có thể đòi người nhận là chính người khuyết tật hoặc người có tư cách đại diện hợp pháp.
Mỗi loại chi trả có quy định riêng về người nhận thay, và quy định này có thể thay đổi theo thời gian. Cha mẹ nên hỏi trực tiếp Uỷ ban nhân dân cấp xã, nơi quản lý chế độ trợ cấp xã hội, và từng ngân hàng, công ty bảo hiểm đang giữ tài sản của con, về giấy tờ họ cần sau khi con đủ 18 tuổi. Hỏi bằng văn bản và lưu câu trả lời giúp tránh hiểu lầm.
Chính sách trợ cấp và việc xác định mức độ khuyết tật thuộc thủ tục riêng, được trình bày ở chuyên mục về làm giấy tờ, nhận chế độ thay người thân. Ở đây chỉ cần nhớ: quyết định về năng lực hành vi của toà giúp cha mẹ có tư cách rõ ràng khi làm mọi thủ tục đó.
Nghĩ đến lúc cha mẹ già đi
Câu hỏi khiến nhiều cha mẹ có con khuyết tật mất ngủ không phải là thủ tục năm con 18 tuổi, mà là chuyện ai sẽ ở bên con khi mình không còn. Về pháp lý, với người mất năng lực hành vi dân sự chưa có vợ, chồng, con, cha mẹ là người giám hộ đương nhiên. Khi cha mẹ không còn hoặc không đủ điều kiện, luật không tự động giao cho anh chị em; nếu không có người giám hộ đương nhiên, Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi con cư trú có trách nhiệm cử người giám hộ, và người được cử phải đồng ý.
Vì vậy, cha mẹ nên chuẩn bị từ sớm: bàn với anh chị em của con hoặc người thân tin cậy xem ai sẵn lòng nhận việc giám hộ sau này; ghi lại đầy đủ thông tin chăm sóc con, từ thói quen, thuốc men, đến những người con tin tưởng; sắp xếp tài sản để lại cho con thông qua di chúc hoặc cách thức phù hợp, theo tư vấn của người làm nghề luật về thừa kế.
Đây là phần có nhiều lựa chọn và nhiều rủi ro nhất, nhất là khi tài sản đáng kể và gia đình đông người. Cha mẹ có thể kể hoàn cảnh và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết những câu hỏi cần đặt ra, trước khi ngồi với một luật sư hay công chứng viên để làm giấy tờ thật.
Giữ quyền và phẩm giá của con trong suốt quá trình
Con là người được bảo vệ, không phải đối tượng bị xử lý. Thủ tục tuyên bố là để có người hợp pháp đỡ con ở những việc con không tự làm được. Cách nói chuyện với con, với toà, với người giám định nên giữ tinh thần đó.
Chọn mức thấp nhất đủ để bảo vệ. Nếu tình trạng có khó khăn trong nhận thức đủ để bảo vệ con, đừng chọn mất năng lực chỉ vì thủ tục quen hơn. Con giữ được càng nhiều quyền tự quyết, con càng có cơ hội học cách tự lập.
Lắng nghe ý muốn của con. Kể cả con chỉ diễn đạt được bằng vài từ, ý muốn về nơi ở, người chăm sóc, công việc của con là thông tin quan trọng cho toà và cho người giám hộ.
Rà lại định kỳ. Khả năng của con có thể tiến bộ nhờ giáo dục, can thiệp, việc làm. Nếu con tự lập hơn nhiều, gia đình có thể cân nhắc yêu cầu toà huỷ hoặc điều chỉnh quyết định.
Không dùng tư cách giám hộ để quyết những việc thuộc về đời riêng của con theo ý cha mẹ. Người giám hộ thay mặt trong giao dịch dân sự vì lợi ích của con, không phải để quyết thay mọi lựa chọn sống của con.
Câu hỏi thường gặp
Con đã có giấy xác nhận khuyết tật đặc biệt nặng, có cần thêm quyết định của toà không?
Có, nếu cha mẹ cần thay mặt con trong giao dịch dân sự sau khi con đủ 18 tuổi. Giấy xác nhận khuyết tật phục vụ chính sách hỗ trợ; tư cách giám hộ, người đại diện theo pháp luật cho người thành niên đến từ quyết định của toà.
Có thể nộp đơn yêu cầu tuyên bố khi con chưa đủ 18 tuổi không?
Trước 18 tuổi, cha mẹ đã là người đại diện theo pháp luật nên thường chưa cần. Nhiều gia đình chuẩn bị hồ sơ từ trước và nộp khi con vừa đủ 18 tuổi. Nếu muốn làm sớm hơn, hỏi toà về khả năng thụ lý.
Cả cha và mẹ có cùng làm giám hộ cho con được không?
Theo thứ tự giám hộ đương nhiên, cha mẹ là người giám hộ của con thành niên mất năng lực khi con chưa có vợ, chồng, con. Cách cha mẹ cùng thực hiện việc giám hộ và đăng ký nên hỏi Uỷ ban nhân dân cấp xã khi làm thủ tục.
Con khuyết tật trí tuệ mức nhẹ có tự đi làm và ký hợp đồng lao động được không?
Nếu con không bị toà tuyên bố mất năng lực hay có khó khăn trong nhận thức, con là người thành niên đủ năng lực và tự ký được. Cha mẹ nên đọc cùng con các giấy tờ, giải thích điều khoản để con hiểu trước khi ký.
Khi cha mẹ mất, anh chị em có tự động làm giám hộ cho con khuyết tật không?
Không tự động. Nếu không có người giám hộ đương nhiên theo luật, Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi người được giám hộ cư trú cử người giám hộ, với sự đồng ý của người được cử. Vì vậy nên bàn trước trong gia đình.
Tài sản cha mẹ để lại cho con khuyết tật sẽ do ai quản lý?
Tài sản thuộc về con, và người giám hộ quản lý vì lợi ích của con theo quy định về giám hộ. Cách để lại tài sản cho an toàn, như di chúc, nên hỏi người làm nghề luật về thừa kế để chọn phương án hợp hoàn cảnh.