Với người chưa đủ 18 tuổi, người ký đồng ý phẫu thuật, thủ thuật là cha mẹ — người đại diện theo pháp luật của con — hoặc người giám hộ nếu con đã có người giám hộ. Ông bà đang trông cháu, cô chú, thầy cô giáo đưa cháu vào viện không đương nhiên thay được cha mẹ. Bệnh viện sẽ liên lạc với cha mẹ để giải thích và ghi nhận ý kiến, kể cả qua điện thoại; nếu tình trạng nguy kịch mà không liên lạc được, quy định cấp cứu cho phép bệnh viện quyết định để cứu cháu.
Bài này dành cho những gia đình mà bố mẹ thường vắng nhà: đi làm ăn xa, làm ca đêm, ra nước ngoài lao động, hoặc đã ly hôn và mỗi người một nơi. Nội dung gồm: ai ký trong từng tình huống, ông bà và nhà trường làm được gì, con đã lớn có tiếng nói đến đâu, và nên chuẩn bị gì từ trước để ngày con phải nhập viện không thành ngày hỗn loạn.
Cha mẹ ký cho con: nguyên tắc và lý do
Theo Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Hôn nhân và gia đình 2014, cha mẹ là người đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên. Cả cha và mẹ đều có tư cách này ngang nhau, kể cả khi đã ly hôn, trừ khi một người bị toà án hạn chế quyền đối với con. Trong khám chữa bệnh, điều đó có nghĩa: những việc cần sự đồng ý như mổ, gây mê, nội soi có can thiệp, truyền máu sẽ được hỏi cha mẹ trước tiên.
Nếu cháu đang có người giám hộ hợp pháp, ví dụ ông bà đã đăng ký giám hộ ở uỷ ban nhân dân xã sau khi bố mẹ cháu mất, thì người giám hộ thay vị trí của cha mẹ. Khi đó ông bà mang theo trích lục đăng ký giám hộ là đủ để ký, không cần ai khác.
Điều nhiều người chưa để ý là ông bà nuôi cháu "trên thực tế" mà cha mẹ cháu vẫn còn sống, vẫn đầy đủ quyền, thì ông bà không phải là người giám hộ. Họ là người chăm sóc, rất quan trọng với bác sĩ vì nắm rõ bệnh sử của cháu, nhưng về giấy tờ thì chữ ký của cha mẹ vẫn đứng trước. Hiểu điều này không phải để coi nhẹ ông bà, mà để chuẩn bị đúng cách: làm sao cho bệnh viện liên lạc được cha mẹ thật nhanh.
Ai ký trong từng tình huống thường gặp
Bảng dưới tổng hợp các tình huống hay gặp ở khoa nhi và khoa ngoại. Thực hành cụ thể tuỳ từng bệnh viện; khi chưa chắc, hỏi thẳng nhân viên tiếp đón trước khi làm thủ tục.
| Tình huống | Người ký | Ông bà, người đưa đi làm được gì |
|---|---|---|
| Bố mẹ có mặt | Bố hoặc mẹ | Cung cấp bệnh sử, ở bên chăm sóc |
| Bố mẹ đi làm xa, ông bà đưa đi | Bố hoặc mẹ, xác nhận qua điện thoại hoặc gọi video, ký bổ sung sau | Kể diễn biến, đưa giấy tờ của cháu, làm thủ tục nhập viện |
| Học sinh đau ở trường, cô giáo đưa đi | Bố hoặc mẹ được nhà trường gọi tới | Thầy cô bàn giao cháu, ở lại cho tới khi gia đình đến |
| Cháu đã có người giám hộ đăng ký | Người giám hộ | Người giám hộ mang trích lục để chứng minh |
| Nguy kịch, không liên lạc được ai | Người có thẩm quyền của bệnh viện quyết định theo quy định cấp cứu | Tiếp tục gọi bố mẹ, ghi lại các cuộc gọi đã thử |
Lưu ý hàng thứ hai: nhiều bệnh viện chấp nhận ghi nhận ý kiến của bố mẹ từ xa trong khi chờ, có nhân viên y tế làm chứng. Vì vậy, điều quan trọng nhất với ông bà là có số điện thoại của bố mẹ cháu luôn gọi được và biết cách gọi video nếu bệnh viện đề nghị.
Giấy uỷ quyền cho ông bà khi bố mẹ đi xa: có dùng được không
Nhiều cha mẹ đi làm xa lập sẵn giấy uỷ quyền cho ông bà "được thay mặt chăm sóc, đưa con đi khám chữa bệnh và ký các giấy tờ liên quan". Giấy này có ích trong nhiều việc hành chính như đưa cháu đi tiêm, làm thủ tục nhập học, nhận kết quả xét nghiệm. Với quyết định phẫu thuật, thực hành giữa các bệnh viện không giống nhau: có nơi chấp nhận giấy uỷ quyền có chứng thực, có nơi vẫn yêu cầu liên lạc với cha mẹ để xác nhận ý kiến trực tiếp.
Lý do là quyết định đồng ý cho can thiệp vào cơ thể một đứa trẻ là việc gắn với quyền nhân thân, và bác sĩ muốn chắc chắn người có quyền cao nhất với đứa trẻ đã được giải thích. Giấy uỷ quyền vì vậy nên coi là công cụ hỗ trợ: nó giúp ông bà chứng minh được giao trông cháu, giúp bệnh viện có ngay tên và số điện thoại của bố mẹ, nhưng không nên coi là thứ thay hoàn toàn cuộc gọi cho bố mẹ.
Muốn biết bệnh viện gần nhà nhận giấy này ở mức nào, cách đơn giản là hỏi phòng kế hoạch tổng hợp hoặc phòng công tác xã hội của chính bệnh viện mà cháu hay khám. Cách lập giấy uỷ quyền cho đúng là một chủ đề riêng; ở đây chỉ cần nhớ ghi rõ phạm vi, thời hạn và thông tin liên lạc của cả hai bố mẹ.
Con đã lớn có được hỏi ý kiến không
Trẻ có quyền được bày tỏ ý kiến. Luật Trẻ em 2016 ghi nhận quyền của trẻ được bày tỏ ý kiến về những vấn đề liên quan đến mình. Trong bệnh viện, điều này thể hiện bằng việc bác sĩ giải thích cho cháu theo cách phù hợp với lứa tuổi và lắng nghe các em, nhất là với các em tuổi mười lăm, mười sáu trở lên.
Ý kiến của con không thay chữ ký của cha mẹ. Với người chưa thành niên, quyết định pháp lý về phẫu thuật vẫn thuộc về cha mẹ hoặc người giám hộ. Mức độ các em gần đủ 18 tuổi được tự quyết những việc gì theo pháp luật khám chữa bệnh hiện hành, bạn nên đối chiếu với bệnh viện, vì quy định chi tiết có thể khác nhau theo loại can thiệp.
Con sợ, con phản đối thì sao. Một thiếu niên sợ mổ là chuyện bình thường. Bác sĩ, điều dưỡng nhi thường có kinh nghiệm trò chuyện để các em hiểu. Cha mẹ ký đồng ý trong khi con chưa hiểu gì dễ khiến các em hoảng loạn, khó hợp tác sau mổ; dành thời gian giải thích là đầu tư cho quá trình hồi phục.
Chuyện riêng tư của tuổi mới lớn. Có những vấn đề sức khoẻ các em ngại nói trước mặt người lớn. Bác sĩ có thể trò chuyện riêng với các em trong giới hạn chuyên môn; cha mẹ nên tôn trọng khoảng riêng đó, miễn là quyết định cần chữ ký vẫn đi qua mình.
Cha mẹ ly hôn hoặc không thống nhất
Cha mẹ đã ly hôn vẫn đều là người đại diện theo pháp luật của con. Người trực tiếp nuôi con thường là người có mặt và ký. Người không trực tiếp nuôi vẫn có quyền được biết tình trạng sức khoẻ của con, và nên được báo tin khi con phải mổ, dù hai bên có giận nhau đến đâu.
Rắc rối xảy ra khi một bên đồng ý, một bên phản đối. Trong ca cấp cứu, bác sĩ không chờ cha mẹ thống nhất xong mới cứu cháu. Trong ca không gấp, bác sĩ thường giải thích cho cả hai, ghi nhận ý kiến, có thể hội chẩn và mời cả hai cùng nghe. Phần lớn bất đồng tan đi khi cả hai được nghe cùng một lời giải thích. Nếu vẫn bế tắc ở một quyết định quan trọng, không khẩn cấp, cha mẹ có thể nhờ hoà giải, hoặc hỏi luật sư về hướng yêu cầu toà án giải quyết.
Một lưu ý về sự công bằng giữa hai bên: người trực tiếp nuôi con không nên dùng việc con nằm viện để ngăn người kia thăm con, còn người không nuôi con không nên dùng việc từ chối ký như một cách gây áp lực trong chuyện cấp dưỡng hay quyền nuôi. Bác sĩ nhìn thấy những điều đó rất rõ, và nó không có lợi cho ai, nhất là cho đứa trẻ.
Viện phí và bảo hiểm y tế khi bố mẹ không có mặt
Ngoài chữ ký, chuyện thứ hai làm ông bà lúng túng là tiền. Khi cháu nhập viện để mổ, bệnh viện thường đề nghị tạm ứng một khoản. Ông bà có thể nộp hộ, nhưng nên giữ lại toàn bộ phiếu thu, hoá đơn và báo cho bố mẹ cháu biết ngay để thống nhất ai trả phần nào. Trong nhiều gia đình, chính những khoản tiền nộp hộ không ghi chép lại là nguồn cớ giận nhau sau này, nhất là khi bố mẹ đã ly hôn và mỗi người một ý.
Học sinh, sinh viên thường có bảo hiểm y tế qua nhà trường, trẻ dưới sáu tuổi có thẻ bảo hiểm y tế theo chính sách riêng. Hãy biết thẻ của cháu đang ở đâu, còn hạn không, và mang theo khi đưa cháu đi. Nếu quên thẻ, hỏi quầy bảo hiểm y tế của bệnh viện xem có thể tra bằng mã số hay giấy tờ khác, và hạn bổ sung là khi nào. Mức hưởng, giấy chuyển tuyến và các điều kiện cụ thể đối chiếu theo quy định hiện hành tại chính bệnh viện đó.
Nếu gia đình khó khăn, đừng để chuyện tiền làm chậm quyết định mổ cho cháu. Phòng công tác xã hội của nhiều bệnh viện nhi có kinh nghiệm kết nối hỗ trợ cho trẻ có hoàn cảnh khó khăn. Ông bà cứ hỏi thẳng, không có gì phải ngại.
Chuẩn bị trước cho những gia đình bố mẹ hay vắng nhà
Chỉ cần làm một lần, những việc sau giúp ông bà hoặc người trông cháu đỡ lúng túng khi cháu phải nhập viện:
- Một túi giấy tờ của cháu để ở chỗ ông bà biết: bản sao giấy khai sinh, thẻ bảo hiểm y tế (hoặc mã số), sổ tiêm chủng, giấy tờ khám bệnh gần nhất.
- Số điện thoại của cả bố và mẹ dán ở chỗ dễ thấy và lưu trong máy ông bà, kèm số của một người thân dự phòng.
- Giấy uỷ quyền cho người trông cháu được đưa đi khám, làm thủ tục, nhận kết quả, ghi rõ thời hạn.
- Ghi chú bệnh sử: dị ứng thuốc, bệnh mạn tính, lần mổ trước, thuốc đang dùng.
- Báo cho nhà trường số của bố mẹ và của ông bà, để cô giáo gọi đúng người khi cháu đau ở trường.
- Với cha mẹ ở nước ngoài: thống nhất trước giờ có thể nghe máy và một ứng dụng gọi video mà ông bà dùng được.
Nếu bố mẹ đi xa nhiều năm và việc liên lạc khó khăn thật sự, gia đình nên tìm hiểu xem trường hợp của mình có cần làm thủ tục giám hộ hay một hình thức uỷ quyền rộng hơn không; chuyên mục giám hộ cho trẻ của trang có bài riêng về việc này.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà đưa cháu đi mổ ruột thừa mà không gọi được bố mẹ thì sao?
Nếu bác sĩ đánh giá phải mổ ngay để tránh nguy hiểm, bệnh viện quyết định theo quy định cấp cứu và ghi vào hồ sơ. Nếu còn chờ được, bệnh viện sẽ tiếp tục gọi bố mẹ. Ông bà nên gọi liên tục, nhắn tin, nhờ người thân khác gọi giúp, và báo bác sĩ mọi cuộc gọi đã thử.
Anh trai 20 tuổi có ký thay bố mẹ cho em được không?
Anh chị ruột đã thành niên không đương nhiên là người đại diện của em khi bố mẹ còn sống và đầy đủ quyền. Anh có thể đưa em đi, làm thủ tục và liên lạc với bố mẹ để bố mẹ xác nhận. Trường hợp em đã có anh làm người giám hộ hợp pháp thì khác.
Con 17 tuổi tự đi khám, bác sĩ có gọi bố mẹ không?
Với khám thông thường, các em có thể được khám và tư vấn. Khi cần can thiệp đòi hỏi sự đồng ý, bác sĩ thường đề nghị có cha mẹ hoặc người giám hộ. Mức độ các em gần 18 tuổi tự quyết được tuỳ loại can thiệp theo quy định hiện hành, nên hỏi bệnh viện cụ thể.
Mẹ kế, bố dượng có ký giấy mổ cho con riêng của vợ hoặc chồng được không?
Mẹ kế, bố dượng không phải là người đại diện theo pháp luật của con riêng của vợ hoặc chồng, trừ khi đã nhận làm con nuôi hợp pháp. Họ có thể đưa cháu đi viện, nhưng bệnh viện sẽ cần ý kiến của cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ.
Nhà trường có được ký thay khi học sinh bị tai nạn ở trường không?
Thầy cô không có tư cách đại diện theo pháp luật cho học sinh. Nhà trường có trách nhiệm đưa học sinh đi cấp cứu, báo ngay cho gia đình và ở lại cho tới khi người nhà tới. Trong lúc đó, nếu nguy kịch, bệnh viện quyết định theo quy định cấp cứu.
Bố đã bị toà hạn chế quyền với con thì có ký được không?
Người bị toà án hạn chế quyền của cha mẹ đối với con thường không được thực hiện quyền đại diện trong phạm vi bị hạn chế, tuỳ nội dung quyết định của toà. Trong trường hợp đó, người mẹ hoặc người giám hộ là người ký. Hãy mang theo bản sao quyết định để bệnh viện đối chiếu.