Theo Bộ luật Dân sự 2015, khi trẻ chưa thành niên không còn cha mẹ, anh ruột cả hoặc chị ruột cả là người đầu tiên trong thứ tự giám hộ đương nhiên, nếu người đó đủ điều kiện làm giám hộ. Anh chị cả không đủ điều kiện thì đến anh chị kế tiếp, và gia đình được thoả thuận một người khác thay vì theo thứ tự mặc định.
Nhiều người bất ngờ khi biết điều này. Họ nghĩ ông bà mới là người đứng ra, còn mình chỉ là "anh chị trong nhà". Thực tế không ít người hai mươi mấy tuổi, vừa ra trường hoặc đang làm thuê ở thành phố, sau một biến cố trở thành chỗ dựa pháp lý của một đứa em mười tuổi. Bài này giúp người anh chị cả hiểu mình đứng ở đâu, đủ điều kiện chưa, có được nhường không, và nếu nhận thì phải gánh những gì.
Vì sao luật đặt anh chị cả lên trước ông bà
Thứ tự giám hộ đương nhiên cho trẻ không còn cha mẹ được Bộ luật Dân sự 2015 xếp như sau: anh ruột cả hoặc chị ruột cả; nếu người này không đủ điều kiện thì anh chị ruột tiếp theo; không có anh chị ruột hoặc không ai đủ điều kiện thì đến ông bà nội ngoại; sau đó mới đến bác, chú, cậu, cô, dì ruột. Lý do thường được giải thích là anh chị ruột trẻ hơn ông bà, sẽ ở bên em lâu dài, và cùng thế hệ nên gần gũi.
"Anh chị ruột" ở đây là anh chị cùng cha mẹ. Với anh chị cùng cha khác mẹ hoặc cùng mẹ khác cha, cách hiểu và áp dụng có chỗ chưa thống nhất; gặp trường hợp này nên hỏi trước UBND xã, phường nơi đăng ký hoặc hỏi người làm nghề, thay vì tự suy ra.
Cũng cần nhớ, thứ tự này chỉ áp dụng khi em không còn cả cha lẫn mẹ, hoặc không xác định được cha mẹ. Nếu bố mất nhưng mẹ còn, mẹ là người đại diện của em, người anh cả không phải người giám hộ dù đang nuôi em trên thực tế.
Người anh chị cả cũng không bị buộc phải nhận khi hoàn cảnh không cho phép. Luật viết thứ tự "trừ trường hợp có thoả thuận khác về người giám hộ", tức là gia đình có quyền chọn một người phù hợp hơn, miễn là được bàn bạc đàng hoàng và thể hiện bằng văn bản.
Tự soát: mình đã đủ điều kiện làm giám hộ chưa
Luật đặt ra các điều kiện chung cho mọi cá nhân làm giám hộ. Người anh chị cả có thể tự đối chiếu theo bảng dưới; cột cuối là cách hiểu thực tế, không phải quy định.
| Điều kiện theo luật | Câu hỏi tự đặt | Lưu ý thực tế |
|---|---|---|
| Có năng lực hành vi dân sự đầy đủ | Mình đã đủ mười tám tuổi chưa, có đang bị toà tuyên bố mất hay hạn chế năng lực hành vi không? | Anh chị mới mười sáu, mười bảy tuổi thì chưa thể là giám hộ; thứ tự chuyển sang người tiếp theo |
| Có tư cách đạo đức tốt | Mình có đang dính tệ nạn, nợ nần, sống thiếu ổn định không? | Đây là đánh giá thực tế của gia đình và nơi đăng ký, không có danh mục cứng |
| Có điều kiện cần thiết để thực hiện quyền, nghĩa vụ | Mình có chỗ ở, thu nhập, thời gian để chăm em không? | Đi làm xa, ở trọ chật, làm ca đêm triền miên là những điểm cần cân nhắc thật |
| Không đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc có án tích chưa xoá về các tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người khác | Mình có vướng vụ việc nào như vậy không? | Nếu có, luật loại trừ, thứ tự chuyển sang người kế tiếp |
| Không bị toà tuyên bố hạn chế quyền đối với con chưa thành niên | Mình đã có con và từng bị toà hạn chế quyền với con chưa? | Hiếm gặp, nhưng là điều kiện cứng |
Nếu thấy mình chưa đáp ứng được điều kiện thứ ba, đó không phải chuyện xấu hổ. Một người hai mươi hai tuổi đang thuê phòng mười mét vuông ở khu công nghiệp thì nói thật với gia đình là cách bảo vệ em tốt nhất.
Nhận hay nhường: những câu nên tự hỏi
Em đang sống ở đâu và muốn ở với ai? Nếu em đã quen trường, quen hàng xóm ở quê với ông bà, kéo em lên thành phố chỉ vì mình đứng tên giám hộ có khi lại làm em thiệt. Người giám hộ không bắt buộc phải sống chung một nhà với em, nhưng phải lo được việc chăm sóc, giáo dục. Với em từ đủ sáu tuổi, nguyện vọng của em cũng là điều người lớn nên lắng nghe.
Ai thực sự có thời gian đi họp phụ huynh, đưa em đi khám? Đứng tên giám hộ là nhận việc. Chữ ký trên giấy tờ không thay được việc có người ở bên khi em ốm.
Em có tài sản gì cần quản lý? Nếu bố mẹ để lại nhà đất, sổ tiết kiệm, tiền bảo hiểm, người giám hộ sẽ phải giữ và chi tiêu đúng cho em, ghi chép rõ ràng, có người giám sát. Người anh chị cả đang có gia đình riêng cần tách bạch tiền của em với tiền nhà mình ngay từ đầu.
Mình có sắp đi xa không? Đi lao động nước ngoài, đi học xa nhiều năm thì khó làm tròn vai trò. Nhường ngay từ đầu nhẹ nhàng hơn là đăng ký rồi lại phải làm thủ tục thay đổi người giám hộ.
Có thể chia vai không? Một cách nhiều nhà chọn là thoả thuận để ông bà đứng tên giám hộ (ông bà được cùng giám hộ cho cháu), còn anh chị cả làm người giám sát việc giám hộ. Như vậy người trẻ vẫn có tiếng nói với tài sản của em mà không phải gánh toàn bộ việc ký thay hằng ngày.
Nếu nhận: những việc người anh chị cả làm trong tháng đầu
Khi đã quyết định đứng ra, người anh chị cả có thể đi theo trình tự này để không bị động.
- Gom giấy tờ: giấy chứng tử của bố mẹ, giấy khai sinh của mình và của em (để chứng minh cùng cha mẹ), căn cước của mình.
- Nếu có anh chị lớn hơn mà không nhận, hoặc gia đình chọn khác thứ tự, lập văn bản thoả thuận có chữ ký những người liên quan.
- Nộp hồ sơ đăng ký giám hộ đương nhiên tại UBND xã, phường nơi em cư trú hoặc nơi mình cư trú; hỏi trước mẫu tờ khai và danh mục giấy tờ hiện hành.
- Cùng ông bà, cô chú bàn cử người giám sát việc giám hộ nếu em có tài sản, đăng ký cùng lúc.
- Báo với nhà trường và trạm y tế nơi em học, em khám về người liên hệ mới, để lại bản chụp trích lục.
- Lập một sổ ghi thu chi riêng cho em, mở tài khoản hoặc sổ tiết kiệm riêng đứng tên em cho các khoản tiền của em.
- Hỏi bộ phận văn hoá – xã hội của xã, phường về chế độ dành cho trẻ mồ côi và trợ cấp tuất (nếu bố mẹ có đóng bảo hiểm xã hội).
Thời hạn giải quyết và lệ phí của thủ tục đăng ký giám hộ theo văn bản hiện hành; hỏi trực tiếp nơi nộp hồ sơ.
Gánh nặng thật sự: không chỉ là chữ ký
Người anh chị cả thường gánh hai vai cùng lúc: vai người giám hộ trên giấy và vai anh chị trong đời. Hai vai này đôi khi kéo về hai phía. Là anh chị, mình muốn em vui, muốn chiều em; là người giám hộ, mình phải từ chối những khoản chi không cần thiết từ tiền của em, phải giữ để dành cho việc học sau này.
Với em từ mười lăm tuổi trở lên, luật cho các em tự xác lập nhiều giao dịch dân sự, trừ những giao dịch liên quan đến bất động sản, động sản phải đăng ký và một số giao dịch khác mà luật đòi phải có người đại diện đồng ý. Người giám hộ của em ở độ tuổi này nên đóng vai người cùng bàn bạc hơn là người quyết thay mọi chuyện.
Một chuyện tế nhị là khi người anh chị cả lập gia đình. Vợ hoặc chồng của người giám hộ không tự động có quyền gì với em hay tài sản của em. Nhưng sống chung một nhà, chuyện tiền nong dễ lẫn lộn. Tách sổ, tách tài khoản từ đầu và nói rõ với người bạn đời là cách giữ hoà khí lâu dài.
Nếu sau một thời gian người anh chị cả thấy không còn đủ điều kiện, chẳng hạn chuyển công tác xa hay sức khoẻ suy giảm, có thể làm thủ tục thay đổi người giám hộ. Việc thay đổi cũng đi qua bàn bạc trong gia đình và đăng ký lại ở xã, không phải "bỏ ngang".
Khi gia đình chưa đồng thuận
Có nhà, người anh cả muốn nhận nhưng ông bà ngoại không tin tưởng, cho rằng cháu còn trẻ quá. Có nhà ngược lại, chẳng ai muốn nhận, đùn qua đẩy lại. Trước khi nghĩ tới toà án, gia đình nên ngồi lại có mặt người lớn tuổi được cả hai bên nể, hoặc nhờ hoà giải viên ở thôn, tổ dân phố. Mục tiêu duy nhất của cuộc họp là em sẽ sống ở đâu, ai lo việc học, tiền của em được giữ thế nào.
Nếu những người giám hộ đương nhiên tranh chấp với nhau mà không tự thoả thuận được, Bộ luật Dân sự 2015 cho toà án chỉ định người giám hộ. Đó là việc dân sự, thường tốn thời gian và để lại vết rạn trong gia đình. Trong những tình huống có tài sản lớn hoặc quan hệ đã căng thẳng, người anh chị cả có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hiểu quyền và nghĩa vụ của mình trước khi bước vào cuộc nói chuyện với họ hàng. Chi tiết về tranh chấp giám hộ được bàn ở chuyên mục riêng của trang này.
Câu hỏi thường gặp
Chị cả mới mười bảy tuổi thì có làm giám hộ cho em được không?
Chưa được, vì người giám hộ phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, tức là từ đủ mười tám tuổi và không bị toà tuyên bố mất hoặc hạn chế năng lực. Lúc này thứ tự chuyển sang anh chị kế tiếp đủ điều kiện, hoặc ông bà.
Anh cả đi lao động nước ngoài thì ai làm giám hộ cho em?
Người đi xa nhiều năm thường khó đáp ứng điều kiện cần thiết để chăm sóc em. Gia đình có thể thoả thuận để anh chị kế tiếp hoặc ông bà đứng tên giám hộ, lập văn bản thoả thuận và nộp khi đăng ký ở xã.
Người giám hộ có bắt buộc phải sống cùng nhà với em không?
Luật không buộc phải sống chung, nhưng người giám hộ phải lo được việc chăm sóc, giáo dục, đại diện và quản lý tài sản cho em. Nếu ở xa đến mức không lo được, gia đình nên cân nhắc người khác hoặc chia vai giám sát.
Anh chị cả đã làm giám hộ rồi có được rút lại không?
Không thể tự bỏ ngang. Khi không còn đủ điều kiện hoặc có lý do chính đáng, có thể làm thủ tục thay đổi người giám hộ, gia đình thống nhất người thay và đăng ký thay đổi tại UBND xã, phường.
Vợ của anh cả có được ký thay cho em không?
Không. Vợ hoặc chồng của người giám hộ không tự động có quyền đại diện cho em. Chỉ người đã đăng ký làm giám hộ mới được ký thay trong phạm vi luật cho phép.
Em mười sáu tuổi không muốn sống với anh cả thì sao?
Người lớn nên lắng nghe nguyện vọng của em, vì luật yêu cầu xem xét nguyện vọng của trẻ từ đủ sáu tuổi khi cử người giám hộ. Gia đình có thể thoả thuận người khác hoặc để em ở với ông bà trong khi anh cả vẫn lo phần giấy tờ.