Trẻ mồ côi không có người thân chăm sóc có thể được tiếp nhận vào cơ sở trợ giúp xã hội (quen gọi là cơ sở bảo trợ xã hội). Bộ luật Dân sự 2015 cho phép pháp nhân có đủ điều kiện làm người giám hộ, nên trong thời gian trẻ ở cơ sở, việc đại diện cho trẻ thường do cơ sở đảm nhận theo quy định hiện hành. Người thân muốn đón trẻ về có thể đề nghị nhận chăm sóc thay thế, làm người giám hộ hoặc nhận trẻ làm con nuôi.
Có những đứa trẻ đi vào cơ sở bảo trợ không phải vì không còn ai thương, mà vì lúc biến cố xảy ra, người thân ở xa không kịp biết, hoặc chưa đủ điều kiện, hoặc không biết bắt đầu từ đâu. Vài năm sau, một người cô, người cậu ổn định hơn, muốn đón cháu về. Bài này giúp người thân hiểu trẻ đang ở trong khung pháp lý nào và các bước có thể đi, theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015, Luật Trẻ em 2016 và Luật Nuôi con nuôi 2010.
Chăm sóc trong gia đình được ưu tiên hơn cơ sở
Luật Trẻ em 2016 đưa ra khái niệm chăm sóc thay thế: việc tổ chức, gia đình, cá nhân chăm sóc trẻ khi trẻ bị mất môi trường gia đình hoặc không thể sống cùng cha mẹ. Các hình thức gồm: người thân thích nhận chăm sóc, gia đình không phải người thân thích nhận chăm sóc, nhận con nuôi, và chăm sóc tại cơ sở trợ giúp xã hội.
Tinh thần chung của pháp luật về trẻ em là ưu tiên để trẻ lớn lên trong môi trường gia đình, trước hết là gia đình người thân. Chăm sóc ở cơ sở trợ giúp xã hội được coi là giải pháp khi chưa tìm được gia đình phù hợp, hoặc khi trẻ cần sự chăm sóc mà gia đình không đáp ứng được. Vì vậy người thân muốn đón trẻ về đang đi đúng hướng mà luật khuyến khích, chứ không phải đang "xin" điều gì trái quy định.
Việc quản lý nhà nước về trẻ em và bảo trợ xã hội đã có thay đổi về cơ quan đầu mối sau đợt sắp xếp bộ máy năm 2025, trước đây thuộc ngành lao động – thương binh và xã hội. Khi bắt đầu, cách nhanh nhất là hỏi trực tiếp cơ sở đang nuôi trẻ và bộ phận văn hoá – xã hội của UBND xã, phường nơi mình cư trú để biết đầu mối hiện hành.
Trong thời gian trẻ ở cơ sở, ai đại diện cho trẻ
Pháp nhân có thể là người giám hộ. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép pháp nhân có năng lực pháp luật dân sự phù hợp với việc giám hộ và có điều kiện cần thiết làm người giám hộ. Cơ sở trợ giúp xã hội nuôi dưỡng trẻ thường đảm nhận vai trò này theo quy định hiện hành.
Cơ sở lo giấy tờ, học tập, y tế cho trẻ. Trong thời gian trẻ ở đó, các việc như đi học, khám chữa bệnh, làm giấy tờ cá nhân thường do cơ sở thực hiện hoặc ký thay. Người thân muốn biết tình hình của trẻ có thể liên hệ cơ sở để được trao đổi trong phạm vi quy định.
Tài sản của trẻ vẫn là của trẻ. Nếu trẻ có tài sản thừa kế từ cha mẹ, phần đó cần được xác định và giữ gìn. Người thân biết về tài sản của trẻ nên báo cho cơ sở và chính quyền để tài sản không bị bỏ trống hay bị người khác chiếm giữ.
Thông tin của trẻ được bảo vệ. Luật Trẻ em 2016 bảo vệ bí mật đời sống riêng tư của trẻ. Cơ sở có thể yêu cầu người thân chứng minh quan hệ trước khi cung cấp thông tin; đó là để bảo vệ trẻ, không phải làm khó.
Ba con đường đón trẻ về
Bảng so sánh ba hình thức người thân thường cân nhắc. Hồ sơ cụ thể, thẩm quyền quyết định và thời hạn đối chiếu văn bản hiện hành; nên hỏi trước cơ sở và UBND xã, phường.
| Con đường | Quan hệ với trẻ sau đó | Hợp với ai | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Nhận chăm sóc thay thế (người thân thích) | Người thân nuôi dưỡng, chăm sóc trẻ trong gia đình mình | Người thân muốn nuôi trẻ nhưng chưa sẵn sàng thay đổi quan hệ pháp lý | Thường kèm việc xác định ai đại diện pháp lý cho trẻ |
| Làm người giám hộ | Đại diện, chăm sóc, quản lý tài sản thay trẻ đến khi trẻ đủ mười tám tuổi | Ông bà, anh chị, cô chú cậu dì đủ điều kiện | Ông bà, anh chị ruột, bác chú cậu cô dì ruột là giám hộ đương nhiên theo thứ tự luật định |
| Nhận trẻ làm con nuôi | Cha mẹ và con, lâu dài | Cô, cậu, dì, chú, bác ruột hoặc gia đình muốn gắn bó như cha mẹ con | Ông bà, anh chị em ruột không được nhận; trẻ từ đủ chín tuổi phải đồng ý |
Với nhiều gia đình, con đường phổ biến là đăng ký làm người giám hộ, vì phù hợp với quan hệ họ hàng sẵn có và không đòi thay đổi quan hệ cha mẹ – con.
Các bước người thân thường đi
Trình tự dưới đây là gợi ý theo kinh nghiệm thực tế, không phải quy trình chính thức. Mỗi cơ sở và địa phương có thể có hướng dẫn riêng.
- Liên hệ cơ sở đang nuôi trẻ, giới thiệu mình là ai, mang theo giấy tờ chứng minh quan hệ với trẻ (giấy khai sinh của mình và của cha hoặc mẹ trẻ, các giấy tờ hộ tịch liên quan).
- Xin được thăm trẻ trước, nhiều lần nếu có thể. Trẻ cần thời gian làm quen, nhất là khi đã xa người thân lâu.
- Trao đổi với cơ sở và UBND xã, phường về con đường phù hợp: nhận chăm sóc thay thế, làm giám hộ hay nhận con nuôi.
- Chuẩn bị điều kiện thực tế: chỗ ở, trường học gần nhà, khả năng chăm lo y tế; cơ quan có thẩm quyền thường đánh giá điều kiện của gia đình nhận.
- Lắng nghe nguyện vọng của trẻ. Với việc cử người giám hộ, luật yêu cầu xem xét nguyện vọng của trẻ từ đủ sáu tuổi; với nhận con nuôi, trẻ từ đủ chín tuổi phải đồng ý.
- Hoàn tất thủ tục theo hướng dẫn (đăng ký giám hộ, đăng ký nuôi con nuôi hoặc thủ tục chăm sóc thay thế), nhận bàn giao trẻ, giấy tờ cá nhân và thông tin về tài sản của trẻ (nếu có).
- Giữ liên lạc với cơ sở trong thời gian đầu. Nhân viên ở đó hiểu thói quen, sức khoẻ, tính cách của trẻ hơn ai hết.
Không nên đón trẻ về một cách tự phát mà chưa có thủ tục. Thiếu giấy tờ, gia đình sẽ gặp khó khi cho trẻ đi học, khám bệnh, và trẻ có thể rơi vào tình trạng không có người đại diện hợp pháp.
Khi người thân chưa đủ điều kiện đón về
Không phải ai cũng có thể đón trẻ về ngay. Có người đang ở trọ, thu nhập bấp bênh, có người tuổi đã cao. Điều đó không có nghĩa phải cắt đứt với trẻ. Người thân vẫn có thể thăm trẻ định kỳ theo quy định của cơ sở, gửi thư, gọi điện, đón trẻ về nhà dịp lễ Tết nếu cơ sở cho phép.
Sự hiện diện đều đặn của người thân giúp trẻ giữ được cảm giác mình có gốc gác, có một gia đình ở đâu đó. Khi điều kiện khá hơn, việc đón trẻ về cũng thuận lợi hơn vì trẻ đã quen, cơ sở đã biết người thân là ai.
Nếu người thân phát hiện trẻ ở cơ sở có dấu hiệu bị đối xử không đúng, có thể phản ánh với ban giám đốc cơ sở, với chính quyền địa phương, hoặc gọi tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Những thông tin như vậy được tiếp nhận và xác minh theo quy định.
Chuẩn bị cho trẻ khi chuyển về gia đình
Thủ tục xong mới là bắt đầu. Trẻ chuyển từ cơ sở về một gia đình, dù là gia đình người thân, vẫn là một thay đổi lớn. Những việc nhỏ sau giúp quãng chuyển tiếp nhẹ nhàng hơn:
- Hỏi cơ sở về thói quen sinh hoạt, món ăn, giờ ngủ, những điều làm trẻ sợ hay làm trẻ yên lòng, và cố giữ một phần nếp quen trong những tuần đầu.
- Nhận đầy đủ giấy tờ cá nhân, sổ tiêm chủng, hồ sơ học tập, thẻ bảo hiểm y tế; hỏi thủ tục chuyển trường nếu trẻ phải đổi trường.
- Chuẩn bị cho trẻ một góc riêng, dù nhỏ, để trẻ có chỗ cất đồ của mình.
- Nói với các con trong nhà về em mới đến, để tránh ganh tị hay những câu nói vô tình làm trẻ tổn thương.
- Nếu trẻ muốn, cho trẻ giữ liên lạc với bạn bè, cô bảo mẫu ở cơ sở một thời gian; cắt đứt đột ngột đôi khi làm trẻ hụt hẫng.
Nếu trẻ có biểu hiện khó thích nghi kéo dài như mất ngủ, thu mình, gia đình nên tìm đến người làm công tác xã hội hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để được hỗ trợ.
Khi nào nên hỏi người làm nghề
Phần lớn người thân đi theo hướng dẫn của cơ sở và xã là đủ. Nên hỏi luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý khi trẻ có tài sản thừa kế cần xác định, khi có nhiều người thân cùng muốn đón trẻ, khi người thân ở tỉnh khác hoặc ở nước ngoài, hay khi muốn nhận trẻ làm con nuôi mà trẻ có yếu tố nước ngoài.
Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí theo quy định; điều kiện cụ thể đối chiếu văn bản hiện hành. Câu hỏi về giấy tờ trước khi đến cơ sở có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, để buổi gặp đầu tiên không bị mất công vì thiếu giấy.
Cũng cần tỉnh táo với những lời mời "làm hồ sơ nhanh" nhận trẻ từ cơ sở kèm khoản phí. Thủ tục giám hộ, chăm sóc thay thế, nhận con nuôi đều đi qua cơ quan nhà nước và cơ sở trợ giúp xã hội; người thân nên làm việc trực tiếp với các nơi này.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ở cơ sở bảo trợ xã hội thì ai là người giám hộ?
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép pháp nhân đủ điều kiện làm người giám hộ. Trong thời gian trẻ được cơ sở trợ giúp xã hội nuôi dưỡng, việc đại diện cho trẻ thường do cơ sở đảm nhận theo quy định hiện hành.
Cô ruột muốn đón cháu từ cơ sở bảo trợ về nuôi thì bắt đầu từ đâu?
Liên hệ cơ sở đang nuôi trẻ với giấy tờ chứng minh quan hệ, xin thăm trẻ, rồi trao đổi với cơ sở và UBND xã, phường về con đường phù hợp như làm giám hộ, nhận chăm sóc thay thế hoặc nhận con nuôi.
Người thân có được thăm trẻ ở cơ sở bảo trợ không?
Thường được, theo nội quy và quy định của từng cơ sở. Người thân nên liên hệ trước, mang giấy tờ chứng minh quan hệ. Việc thăm đều đặn giúp trẻ giữ gắn bó với gia đình.
Trẻ có được hỏi ý kiến khi người thân muốn đón về không?
Có. Khi cử người giám hộ, luật yêu cầu xem xét nguyện vọng của trẻ từ đủ sáu tuổi; khi nhận con nuôi, trẻ từ đủ chín tuổi phải đồng ý. Ngoài các mốc này, người lớn vẫn nên lắng nghe trẻ.
Tài sản cha mẹ để lại cho trẻ ở cơ sở bảo trợ ai giữ?
Tài sản đó là của trẻ. Người thân biết về tài sản nên báo cho cơ sở và chính quyền để được xác định và quản lý theo quy định, tránh bị bỏ trống hoặc bị chiếm giữ.
Thấy trẻ ở cơ sở bị đối xử không đúng thì báo ở đâu?
Có thể phản ánh với ban giám đốc cơ sở, chính quyền địa phương, hoặc gọi tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Thông tin sẽ được tiếp nhận và xác minh theo quy định.