Bạn bè, hàng xóm, người chăm thuê không phải là người đại diện của người bệnh, nên không ký thay được những quyết định chuyên môn như đồng ý phẫu thuật; họ có thể chăm sóc, đưa đón, liên lạc, và làm những việc hành chính mà chính người bệnh còn tỉnh táo giao cho. Khi người bệnh không tự quyết được và không có người thân, bệnh viện xử lý theo quy định — trong cấp cứu thì người có thẩm quyền của cơ sở quyết định — và có thể phối hợp với uỷ ban nhân dân xã nơi người bệnh cư trú để tìm người thân hoặc tính tới việc cử người giám hộ.
Hoàn cảnh này ngày càng gặp nhiều: người già sống một mình, người không lập gia đình, người lao động xa quê không có ai ở gần. Bài này dành cho cả hai phía: người đang ở bên giường bệnh của một người không phải là người thân, và người đang sống một mình muốn chuẩn bị trước.
Người không phải người thân làm được gì ở bệnh viện
Phạm vi dưới đây là cách nhìn thực hành; mỗi bệnh viện có quy định riêng, và những việc ở cột giữa thường cần người bệnh còn tỉnh táo đồng ý.
| Người | Làm được | Không làm thay được |
|---|---|---|
| Bạn bè, đồng nghiệp | Chăm sóc, đưa đón, liên lạc với bác sĩ khi người bệnh cho phép, làm thủ tục hành chính được người bệnh giao | Đồng ý phẫu thuật thay khi người bệnh không tự quyết |
| Hàng xóm, tổ trưởng dân cư | Báo tin cho người thân ở xa, cung cấp thông tin về hoàn cảnh, nơi cư trú | Ký các giấy đồng ý điều trị, xin ra viện thay |
| Người chăm thuê | Chăm sóc hằng ngày theo thoả thuận, báo diễn biến cho điều dưỡng và người thuê | Ký bất kỳ giấy tờ chuyên môn nào; cầm giữ tài sản lớn |
| Người được người bệnh uỷ quyền khi còn tỉnh | Các việc ghi trong văn bản uỷ quyền, như làm thủ tục, nhận giấy tờ | Những việc nằm ngoài phạm vi uỷ quyền; mọi việc khi uỷ quyền đã chấm dứt |
Điều quan trọng nhất ở bảng này là cột giữa phụ thuộc vào việc người bệnh còn tỉnh táo để đồng ý. Khi người bệnh tỉnh, họ có thể trực tiếp báo với bác sĩ rằng muốn người bạn này được biết bệnh tình và được liên lạc, và bác sĩ sẽ ghi nhận. Khi họ không còn tỉnh, người không phải người thân mất phần lớn tư cách, dù tình cảm vẫn còn nguyên.
Khi người bệnh không tự quyết và không có ai
Trong cấp cứu, nguyên tắc đã quen thuộc: người đứng đầu cơ sở khám chữa bệnh hoặc người được giao quyết định để cứu người bệnh, ghi vào hồ sơ. Với những quyết định không gấp nhưng vẫn cần sự đồng ý, mà người bệnh không có người thân, bệnh viện cũng xử lý theo quy định và quy trình nội bộ, thường có lãnh đạo bệnh viện tham gia và có ghi nhận đầy đủ.
Song song, phòng công tác xã hội của bệnh viện thường đứng ra tìm hiểu hoàn cảnh: người bệnh cư trú ở đâu, có họ hàng xa không, có thuộc diện được hưởng chính sách bảo trợ xã hội không. Uỷ ban nhân dân xã nơi người bệnh cư trú có thể được liên hệ để xác minh và hỗ trợ.
Nếu người bệnh mất khả năng nhận thức lâu dài, không có người giám hộ đương nhiên (vợ chồng, con, cha mẹ), Bộ luật Dân sự 2015 cho phép uỷ ban nhân dân xã nơi cư trú cử người giám hộ, sau khi toà án đã tuyên bố người đó mất năng lực hành vi dân sự. Người được cử có thể là một người đồng ý nhận việc này, hoặc một pháp nhân như cơ sở bảo trợ xã hội. Đây là con đường dài, nhưng là con đường duy nhất tạo ra tư cách đầy đủ để thay mặt người bệnh trong các việc về tài sản.
Bạn bè, hàng xóm ở bên giường bệnh: nên và không nên
Nên báo cho bác sĩ biết hoàn cảnh. Nói rõ mình là ai, quan hệ thế nào, người bệnh có người thân ở đâu không. Thông tin này giúp bệnh viện quyết định đúng người cần liên hệ.
Nên nhờ người bệnh, khi còn tỉnh, nói với bác sĩ về mình. Một câu xác nhận của người bệnh trước nhân viên y tế giúp bạn được nghe thông tin bệnh tình, thay vì bị từ chối vì "không phải người nhà".
Không nên ký các giấy đồng ý khi được đưa nhầm. Trong lúc bận rộn, có khi nhân viên đưa giấy cho người đang ngồi cạnh giường. Nếu bạn không phải người thân, hãy nói rõ để họ xử lý đúng, tránh rắc rối về sau cho cả bạn và người bệnh.
Không nên tự giữ tài sản lớn của người bệnh. Ví, điện thoại, tiền mặt, giấy tờ nhà đất nên gửi bệnh viện giữ theo biên bản, hoặc giao cho người thân khi liên lạc được. Giữ hộ với ý tốt nhưng không có biên bản dễ thành nghi ngờ.
Nên tự giới hạn sức mình. Chăm một người bệnh nặng nhiều tuần là việc rất nặng. Nếu bạn không thể tiếp tục, hãy báo cho bệnh viện và phòng công tác xã hội; đó không phải là bỏ rơi người bệnh.
Người chăm thuê: ranh giới cần nói rõ từ đầu
Người chăm thuê trong bệnh viện ngày càng phổ biến, kể cả với người có gia đình nhưng con cái bận đi làm. Với người không có người thân, người chăm thuê có khi là người duy nhất ở bên họ hằng ngày. Chính vì vậy, ranh giới phải rõ ngay từ đầu, và người thuê, có thể là chính người bệnh khi còn tỉnh, hoặc một người bạn, người họ hàng xa, nên thoả thuận bằng văn bản đơn giản.
Thoả thuận nên ghi: công việc chăm sóc cụ thể, giờ làm, cách báo cáo diễn biến, số tiền và cách trả công, và đặc biệt là những việc người chăm không được làm: không ký bất kỳ giấy tờ nào của bệnh viện thay người bệnh, không giữ thẻ ngân hàng hay mật khẩu, không nhận tiền, quà của người bệnh ngoài thoả thuận. Những điều này bảo vệ cả người bệnh lẫn người chăm.
Nếu bác sĩ cần ý kiến đồng ý cho một can thiệp, người chăm thuê báo cho người đã thuê mình hoặc cho điều dưỡng, không tự quyết. Nếu người bệnh không có ai khác, bệnh viện sẽ xử lý như đã nói ở phần trên.
Người sống một mình: chuẩn bị trước khi phải nằm viện
Nếu bạn đang sống một mình, không có vợ chồng, con cái ở gần, vài chuẩn bị dưới đây giúp những ngày nằm viện bớt bơ vơ, và giúp người bạn tin cậy có thể làm được việc khi cần:
- Chọn một người bạn tin cậy và nói rõ với họ: nếu có chuyện, bạn muốn họ là người được biết bệnh tình, liên lạc với bác sĩ.
- Lập văn bản uỷ quyền cho người đó làm một số việc hành chính, nhận giấy tờ, khi bạn còn đủ minh mẫn. Cách lập, phạm vi và hiệu lực của uỷ quyền thuộc chuyên mục khác; điều cần nhớ là uỷ quyền chỉ có ý nghĩa khi lập lúc còn tỉnh táo.
- Tìm hiểu việc chọn trước người giám hộ cho mình bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực, theo Bộ luật Dân sự 2015, phòng khi sau này mất năng lực.
- Ghi những mong muốn về điều trị: muốn được chữa đến cùng hay không muốn những can thiệp kéo dài vô ích; đưa cho người bạn tin cậy một bản.
- Cài số liên lạc khẩn cấp trên điện thoại, để ở chỗ xem được khi khoá máy.
- Báo cho tổ trưởng dân cư, hàng xóm thân biết người bạn tin cậy là ai và số điện thoại.
Những việc này không phức tạp, nhưng phần lớn chúng ta chỉ nghĩ tới khi đã nằm trên giường bệnh. Làm sớm là món quà cho chính mình và cho người bạn sẽ phải đứng ra.
Ví dụ giả định: người bạn cùng phòng trọ
Chị Mai, ba mươi hai tuổi, quê Cà Mau, làm công nhân ở Bắc Ninh và ở trọ cùng một người bạn. Một tối chị đau bụng dữ dội, người bạn gọi 115 và đi cùng chị vào viện. Chị còn tỉnh, bác sĩ giải thích cần mổ cấp cứu. Chị tự ký giấy đồng ý, rồi nói với điều dưỡng rằng người bạn cùng phòng là người được biết tình hình và liên lạc với mẹ chị ở quê.
Sau mổ, chị mệt và ngủ nhiều. Bác sĩ trao đổi với người bạn về những việc cần theo dõi, vì chị đã đồng ý. Khi bệnh viện đưa giấy tạm ứng viện phí, người bạn không ký cam kết thanh toán thay, mà gọi cho mẹ chị và hỏi phòng công tác xã hội về cách nộp từ tài khoản của chính chị khi chị tỉnh táo hơn. Đồ đạc của chị, gồm điện thoại và ví, được điều dưỡng lập biên bản giữ, người bạn ký nhận làm chứng.
Ba ngày sau, mẹ chị lên tới. Mọi giấy tờ, chứng từ đều rõ ràng, người bạn không phải giải thích với ai về bất cứ khoản nào. Tình huống trôi chảy vì hai điều: chị Mai còn tỉnh để tự quyết và tự giao việc, và người bạn biết dừng đúng chỗ — giúp hết sức nhưng không ký thay những thứ không phải của mình.
Tài sản, đồ đạc và chi phí của người bệnh không có người thân
Đồ đạc mang theo khi nhập viện nên được bệnh viện kiểm đếm, lập biên bản và giữ, nhất là khi người bệnh nhập viện cấp cứu. Bạn bè, hàng xóm muốn giúp mang đồ về nhà cất nên làm khi người bệnh còn tỉnh và đồng ý, có biên bản hoặc ít nhất có tin nhắn xác nhận.
Chi phí điều trị trước hết được tính theo thẻ bảo hiểm y tế của người bệnh. Người già neo đơn, người có hoàn cảnh đặc biệt có thể thuộc diện được hỗ trợ theo chính sách bảo trợ xã hội; phòng công tác xã hội của bệnh viện và uỷ ban nhân dân xã nơi cư trú là hai đầu mối nên hỏi. Mức hỗ trợ và điều kiện cụ thể theo văn bản hiện hành, nên đối chiếu khi làm hồ sơ.
Nếu người bạn đã ứng tiền giúp, nên giữ chứng từ và có tin nhắn hoặc giấy ghi nhận của người bệnh khi còn tỉnh. Nếu người bệnh mất, khoản đó có thể được đề nghị thanh toán từ di sản, theo trình tự thừa kế; đây là việc thuộc chuyên mục thừa kế, nhưng chứng từ là thứ phải giữ ngay từ bây giờ.
Câu hỏi thường gặp
Bạn thân có được bác sĩ cho biết bệnh tình của người bệnh không?
Thông tin bệnh tình là thông tin riêng tư. Nếu người bệnh còn tỉnh và đồng ý, bác sĩ có thể chia sẻ với bạn. Nếu người bệnh không tỉnh, bác sĩ thường chỉ chia sẻ với người đại diện, người thân, trừ khi cần thiết cho việc chăm sóc.
Hàng xóm có ký xin cho người già neo đơn ra viện được không?
Không. Xin ra viện trái ý kiến bác sĩ là quyết định của người bệnh hoặc người đại diện hợp pháp. Nếu người bệnh còn tỉnh và muốn về, chính họ ký. Nếu không, bệnh viện sẽ cân nhắc theo quy định và có thể liên hệ chính quyền xã.
Người chăm thuê bị người bệnh nhờ ký hộ giấy tờ ngân hàng thì sao?
Người chăm thuê không nên ký hộ bất kỳ giấy tờ tài sản nào. Nếu người bệnh còn tỉnh và muốn uỷ quyền cho ai đó, việc đó cần làm đúng thủ tục, có công chứng hoặc chứng thực khi pháp luật yêu cầu. Ký hộ dễ khiến người chăm bị nghi ngờ và liên luỵ.
Người bệnh không có người thân mất tại bệnh viện thì ai lo hậu sự?
Bệnh viện phối hợp với chính quyền nơi cư trú hoặc cơ quan có liên quan để tìm người thân. Nếu không có ai, việc an táng được giải quyết theo quy định về bảo trợ xã hội và chính quyền địa phương. Bạn bè có thể tham gia lo liệu nếu được cơ quan có thẩm quyền đồng ý.
Một người bạn có thể làm người giám hộ cho người bệnh không có người thân không?
Có thể, nếu người bệnh đã được toà tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, và uỷ ban nhân dân xã cử người bạn đó với sự đồng ý của họ, hoặc người bệnh đã chọn trước người bạn làm người giám hộ bằng văn bản hợp lệ khi còn minh mẫn.
Người lao động xa quê nằm viện, chủ công trình có ký thay được không?
Chủ công trình, người sử dụng lao động không phải là người đại diện của người lao động trong khám chữa bệnh. Họ có thể đưa vào viện, báo tin cho gia đình, hỗ trợ chi phí theo trách nhiệm của mình, nhưng quyết định điều trị vẫn thuộc người bệnh hoặc người thân.