Khi căn cứ tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự không còn, tức là người đó đã có thể nhận thức và làm chủ được hành vi, thì theo yêu cầu của chính người đó, của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc cơ quan, tổ chức hữu quan, toà án ra quyết định huỷ bỏ quyết định tuyên bố (Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015). Nguyên tắc tương tự áp dụng cho quyết định về tình trạng có khó khăn trong nhận thức (Điều 23) và hạn chế năng lực hành vi dân sự (Điều 24).
Ít gia đình nghĩ đến bước này, vì người ta thường hình dung tuyên bố mất năng lực là việc một chiều. Nhưng có người hồi phục thật sau chấn thương sọ não, có người bệnh tâm thần ổn định nhiều năm nhờ điều trị, có người cai nghiện thành công. Khi đó, giữ nguyên quyết định cũ là giữ một người đã khoẻ trong tình trạng không được tự ký giấy tờ của chính mình.
Vì sao việc huỷ quan trọng không kém việc tuyên bố
Quyết định tuyên bố mất năng lực tước của một người quyền tự xác lập giao dịch. Với người bệnh nặng, đó là sự bảo vệ cần thiết. Với người đã hồi phục, nó trở thành rào cản: họ không tự mở được tài khoản, không tự ký hợp đồng lao động, không tự bán chiếc xe của mình, phải nhờ người giám hộ cho cả những việc họ hoàn toàn hiểu.
Về mặt tâm lý, việc còn mang tình trạng pháp lý "mất năng lực" khi đã khoẻ là một gánh nặng. Người hồi phục thường muốn được đối xử như một người trưởng thành bình thường; mỗi lần đến ngân hàng phải gọi người thân đi cùng là mỗi lần bị nhắc lại quá khứ bệnh tật.
Còn một lý do thực tế nữa: thời gian càng trôi, hồ sơ cũ càng xa thực tế. Một quyết định ra cách đây nhiều năm, dựa trên kết luận giám định lúc người bệnh nặng nhất, không còn mô tả đúng con người hiện tại. Nếu sau này phát sinh tranh chấp về một giao dịch người đó đã tự ký trong lúc khoẻ, chính quyết định chưa được huỷ lại trở thành cái cớ để bên kia yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu, gây thiệt hại cho cả người đã hồi phục lẫn đối tác của họ.
Về phía người giám hộ, việc giám hộ kéo dài khi không cần thiết cũng là gánh nặng: nghĩa vụ quản lý tài sản, ghi chép, chịu giám sát, chịu trách nhiệm nếu có thiệt hại. Huỷ quyết định đúng lúc giải phóng cả hai phía và trả các quan hệ trong gia đình về trạng thái bình thường.
Ai được yêu cầu huỷ và nên chọn ai đứng đơn
Chính người đã hồi phục. Đây là cách tự nhiên nhất và thường thuyết phục nhất. Một người tự soạn đơn, tự trình bày trước toà về cuộc sống hiện tại của mình đã là một bằng chứng sống về khả năng nhận thức. Gia đình chỉ nên giúp gom giấy tờ.
Người giám hộ hoặc người thân có quyền lợi liên quan. Người giám hộ thấy người được giám hộ đã khoẻ có thể đứng đơn. Điều này cho thấy người giám hộ không muốn giữ quyền quản lý tài sản lâu hơn cần thiết, rất tốt cho sự tin cậy trong gia đình.
Cơ quan, tổ chức hữu quan. Trong một số trường hợp, như cơ sở bảo trợ đang chăm sóc người đó, có thể đứng ra yêu cầu. Trường hợp này ít gặp với gia đình bình thường.
Khi người giám hộ không muốn huỷ. Đôi khi người giám hộ phản đối vì lo ngại người thân tái bệnh, hoặc vì lý do tài sản. Người hồi phục vẫn có quyền tự yêu cầu toà. Nếu có tranh chấp, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề luật để biết cách trình bày và bảo vệ quyền của mình.
Chứng cứ về sự hồi phục
Toà cần thấy căn cứ cũ không còn. Với mất năng lực và có khó khăn trong nhận thức, căn cứ cũ là kết luận giám định pháp y tâm thần; vì vậy, trên thực tế, gia đình nên chuẩn bị cho khả năng toà trưng cầu giám định mới. Các tài liệu dưới giúp hồ sơ vững hơn.
- Hồ sơ điều trị, tái khám định kỳ trong thời gian gần đây, cho thấy bệnh ổn định hoặc đã khỏi.
- Ý kiến bằng văn bản của bác sĩ điều trị về tình trạng hiện tại, nếu bác sĩ đồng ý cung cấp.
- Bằng chứng về cuộc sống độc lập: đi làm lại, tự quản lý chi tiêu, tự đi lại, tham gia sinh hoạt cộng đồng.
- Lời khai của người thân, đồng nghiệp, hàng xóm, người đứng đầu nơi làm việc về khả năng làm việc và giao tiếp.
- Với hạn chế năng lực: giấy tờ hoàn thành cai nghiện, quá trình không tái nghiện, việc không còn phá tán tài sản trong một khoảng thời gian.
- Báo cáo của người giám hộ hoặc người đại diện về tình hình tài sản, cho thấy người được giám hộ đã tham gia quản lý được.
Không có mốc thời gian cố định "khoẻ bao lâu thì được huỷ". Toà đánh giá theo chứng cứ; một khoảng thời gian ổn định đủ dài, được ghi nhận khách quan, giúp hồ sơ thuyết phục hơn nhiều so với vài tuần cảm thấy khoẻ.
Trình tự yêu cầu huỷ
Thủ tục huỷ đi theo đường việc dân sự, tương tự thủ tục tuyên bố. Các bước dưới viết ở mức nguyên tắc; chi tiết từng toà có thể khác.
- Xác định toà có thẩm quyền: thường là toà nơi người yêu cầu huỷ cư trú, làm việc; sau năm 2025 thường là toà án nhân dân khu vực. Hỏi bộ phận tiếp nhận để chắc chắn.
- Soạn đơn yêu cầu huỷ quyết định tuyên bố, ghi rõ số, ngày của quyết định cũ, toà đã ra quyết định, lý do và chứng cứ về việc không còn căn cứ.
- Kèm bản sao quyết định cũ, giấy tờ tuỳ thân, giấy tờ đăng ký giám hộ, các chứng cứ về hồi phục.
- Nếu chưa có đánh giá mới, đề nghị toà trưng cầu giám định pháp y tâm thần; chuẩn bị đi giám định khi được hẹn.
- Tham gia phiên họp giải quyết việc dân sự; người đã hồi phục nên trực tiếp có mặt và trình bày.
- Nhận quyết định huỷ, theo dõi đến khi có hiệu lực pháp luật, xin đủ bản sao.
Sau khi huỷ: chấm dứt giám hộ và bàn giao tài sản
Khi quyết định huỷ có hiệu lực, người đó có lại năng lực hành vi dân sự đầy đủ, và việc giám hộ chấm dứt theo Bộ luật Dân sự. Người giám hộ có nghĩa vụ thanh toán tài sản với người được giám hộ trong thời hạn luật định: bàn giao lại tài sản, giấy tờ, sổ sách thu chi, kèm danh mục để hai bên cùng ký nhận. Người giám sát việc giám hộ nên chứng kiến.
Việc chấm dứt giám hộ cần được đăng ký tại cơ quan đăng ký hộ tịch nơi đã đăng ký giám hộ, thường là Uỷ ban nhân dân cấp xã. Song song, theo Luật Hộ tịch, việc huỷ tuyên bố được ghi vào sổ hộ tịch theo quyết định của toà; hỏi xã nơi đã đăng ký khai sinh xem đã cập nhật chưa.
Giao dịch mà người giám hộ đã xác lập hợp lệ trong thời gian giám hộ, như cho thuê nhà, gửi tiết kiệm, vẫn có hiệu lực. Người đã hồi phục tiếp nhận và tự quản lý từ đây. Nếu có giao dịch người giám hộ làm sai phạm vi, việc đó được xem xét riêng, không làm ảnh hưởng đến quyết định huỷ.
Một ví dụ giả định: sau ba năm phục hồi
Anh Khoa, ví dụ giả định, 35 tuổi, ở Đắk Lắk, bị chấn thương sọ não nặng sau tai nạn giao thông, hôn mê dài ngày rồi tỉnh lại nhưng không nhận thức được xung quanh. Gia đình đã yêu cầu toà tuyên bố anh mất năng lực hành vi dân sự để vợ anh, là người giám hộ đương nhiên, có thể rút tiền bảo hiểm và quản lý căn nhà đứng tên anh.
Sau ba năm tập phục hồi chức năng và điều trị, anh nói chuyện mạch lạc, tự đi chợ, quay lại làm công việc văn phòng giản đơn ở một hợp tác xã. Anh muốn tự đứng tên vay vốn để mở rộng vườn cà phê nhưng ngân hàng từ chối vì hồ sơ vẫn ghi anh mất năng lực.
Anh tự làm đơn yêu cầu huỷ quyết định, kèm hồ sơ tái khám, xác nhận của nơi làm việc và lời khai của hai đồng nghiệp. Vợ anh, người giám hộ, gửi văn bản ủng hộ. Toà trưng cầu giám định lại. Giả sử kết luận cho thấy anh đã nhận thức và làm chủ được hành vi, toà ra quyết định huỷ. Sau đó vợ anh bàn giao lại sổ sách, hai vợ chồng cùng đến xã đăng ký chấm dứt giám hộ và mang quyết định đến ngân hàng để cập nhật hồ sơ.
Báo lại cho các nơi đã biết về quyết định cũ
Ngân hàng, cơ quan bảo hiểm xã hội, công ty bảo hiểm, tổ chức hành nghề công chứng từng nhận quyết định tuyên bố có thể vẫn lưu trong hồ sơ rằng người này không tự ký được. Người đã hồi phục nên mang quyết định huỷ đến từng nơi, đề nghị cập nhật, và yêu cầu chấm dứt quyền giao dịch thay của người giám hộ cũ.
Nếu người giám hộ cũ còn giữ mật khẩu ngân hàng điện tử, thẻ, sổ tiết kiệm, nên thay đổi và nhận lại ngay khi bàn giao. Đây không phải vì nghi ngờ, mà là nguyên tắc tách bạch: từ nay người đã hồi phục tự chịu trách nhiệm với tài sản của mình.
Cuối cùng, người đã hồi phục có thể cân nhắc việc lựa chọn trước người giám hộ cho mình bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực, phòng khi bệnh tái phát. Đây là quyền của người có năng lực hành vi đầy đủ, và là cách để chính họ, chứ không phải ai khác, quyết định người sẽ đỡ mình nếu có lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Người được giám hộ có thể tự nộp đơn yêu cầu huỷ không, hay phải qua người giám hộ?
Luật cho phép chính người đó yêu cầu. Việc họ tự soạn đơn, tự trình bày trước toà cũng là một chứng cứ về khả năng nhận thức. Gia đình có thể giúp chuẩn bị giấy tờ nhưng không bắt buộc phải là người đứng đơn.
Có bắt buộc phải giám định lại khi yêu cầu huỷ không?
Luật nêu căn cứ là khi không còn căn cứ tuyên bố. Vì quyết định cũ dựa trên kết luận giám định, trên thực tế toà thường cần một đánh giá mới để thấy tình trạng đã thay đổi. Nên chuẩn bị tinh thần cho việc giám định lại.
Huỷ quyết định rồi bệnh tái phát thì sao?
Gia đình có thể nộp yêu cầu tuyên bố mới, kèm chứng cứ và giám định mới. Để chủ động, người đã hồi phục nên cân nhắc lựa chọn trước người giám hộ cho mình bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực khi còn đủ năng lực.
Người giám hộ cũ không chịu bàn giao tài sản thì làm gì?
Trước hết nên trao đổi có người giám sát việc giám hộ chứng kiến. Nếu không được, người đã hồi phục có quyền yêu cầu toà giải quyết tranh chấp về tài sản. Nên hỏi người làm nghề luật vì đây là vụ việc riêng.
Có thể chuyển từ mất năng lực sang có khó khăn trong nhận thức không?
Khi người bệnh hồi phục một phần, gia đình có thể trình bày với toà để xem xét huỷ quyết định cũ và tuyên bố tình trạng phù hợp hơn. Cách làm cụ thể nên hỏi toà và người làm nghề luật vì phụ thuộc kết luận giám định.