Giám định pháp y tâm thần là việc tổ chức giám định có thẩm quyền khám, theo dõi và kết luận về tình trạng tâm thần của một người, trong đó có khả năng nhận thức và làm chủ hành vi của họ. Với yêu cầu tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi, Bộ luật Dân sự 2015 đòi toà án ra quyết định trên cơ sở kết luận giám định này; giấy chẩn đoán thông thường của bệnh viện không thay thế được.
Với gia đình, đây thường là khâu tốn công nhất: phải biết ai đề nghị giám định, gom hồ sơ bệnh án nào, đưa một người đang yếu hoặc không hợp tác đến nơi giám định ra sao. Bài này đi qua từng chỗ đó. Nó không chẩn đoán và không đoán trước kết quả; kết luận thuộc về người giám định.
Giám định pháp y tâm thần khác khám tâm thần thông thường thế nào
Khi đi khám ở bệnh viện, bác sĩ hỏi để chữa: có bệnh gì, dùng thuốc gì, theo dõi ra sao. Giám định pháp y tâm thần hỏi để trả lời một câu hỏi pháp lý: tại thời điểm giám định, người này có nhận thức và làm chủ được hành vi hay không, ở mức nào. Hai việc dùng chung kiến thức chuyên môn nhưng mục đích, quy trình và giá trị pháp lý khác nhau.
Kết luận giám định được dùng làm chứng cứ trong thủ tục tố tụng. Vì thế, giám định do tổ chức, cá nhân có thẩm quyền theo pháp luật về giám định tư pháp thực hiện. Ở Việt Nam, giám định pháp y tâm thần chủ yếu do hệ thống tổ chức giám định công lập của ngành y tế đảm nhiệm. Gia đình nên hỏi toà hoặc Sở Y tế nơi mình ở để biết tổ chức nào đang nhận giám định cho khu vực đó.
Một hệ quả thực tế: hồ sơ khám chữa bệnh nhiều năm vẫn rất quý, vì người giám định dùng nó để hiểu diễn tiến bệnh. Nhưng hồ sơ dày đến đâu cũng chỉ là tài liệu tham khảo; kết luận cuối cùng là của hội đồng hoặc người giám định sau khi tự khám và đánh giá.
Ai đề nghị giám định: toà trưng cầu hay gia đình tự yêu cầu
Đường phổ biến: đề nghị toà trưng cầu. Gia đình nộp đơn yêu cầu tuyên bố, trong đơn hoặc văn bản riêng đề nghị toà trưng cầu giám định. Toà ra quyết định trưng cầu, gửi tổ chức giám định cùng các tài liệu cần thiết. Cách này giúp kết luận gắn chặt với hồ sơ đang giải quyết.
Đường thứ hai: người có yêu cầu tự đề nghị giám định. Pháp luật về giám định tư pháp cho phép đương sự tự yêu cầu giám định trong những điều kiện nhất định, thường là sau khi đã đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng trưng cầu mà không được chấp nhận. Trước khi đi đường này, nên hỏi toà và người làm nghề luật xem kết luận có được chấp nhận cho hồ sơ của bạn không.
Không nên tự đưa đi giám định ở nơi không có thẩm quyền. Một giấy "xác nhận tâm thần" từ phòng khám tư hay cơ sở không thuộc hệ thống giám định tư pháp sẽ không thay được kết luận giám định. Gia đình mất tiền, mất thời gian và có khi làm người bệnh hoảng sợ vì phải khám nhiều lần.
Ai chịu chi phí. Chi phí giám định trong việc dân sự thường do người yêu cầu chi trả hoặc tạm ứng theo quy định. Mức cụ thể do tổ chức giám định thông báo theo văn bản hiện hành; hãy hỏi trước để chuẩn bị.
Hồ sơ bệnh án và tài liệu nên gom trước khi giám định
Người giám định càng có nhiều tài liệu khách quan, kết luận càng chắc chắn. Gom theo thứ tự thời gian, đánh số trang, giữ bản chính để đối chiếu.
- Giấy ra viện, tóm tắt bệnh án của các lần nằm viện, đặc biệt ở chuyên khoa tâm thần, thần kinh, lão khoa.
- Kết quả chụp chiếu, xét nghiệm có liên quan mà bác sĩ đã chỉ định, nếu gia đình còn giữ.
- Đơn thuốc và sổ khám ngoại trú qua các năm, cho thấy bệnh kéo dài bao lâu.
- Giấy tờ về khuyết tật, nếu người thân đã được xác định mức độ khuyết tật.
- Bản tường trình của người thân sống cùng: các biểu hiện cụ thể, từ khi nào, có lần nào đi lạc, nhận nhầm người, ký giấy tờ không hiểu.
- Giấy tờ tuỳ thân của người được giám định, giấy tờ chứng minh quan hệ của người đi cùng.
Bản tường trình của gia đình nên viết như nhật ký: ngày nào, việc gì, ai chứng kiến. Tránh tự gán tên bệnh hay viết những chữ nặng nề như "điên", "dở hơi"; mô tả hành vi cụ thể giúp người giám định nhiều hơn mọi lời kết luận của người nhà.
Đưa người thân đi giám định: những việc nhỏ quyết định nhiều
Người được giám định thường là người lớn tuổi, yếu, hoặc không hiểu vì sao phải đi. Trước ngày hẹn, hỏi tổ chức giám định về thời gian dự kiến, có cần ở lại theo dõi không, người đi cùng cần mang gì, có khu chờ cho người dùng xe lăn không. Một số trường hợp, người giám định cần quan sát người bệnh trong một khoảng thời gian chứ không chỉ một buổi; nên hỏi để chuẩn bị chỗ ăn ở cho người đi cùng.
Nói với người thân bằng lời đơn giản, đúng sự thật ở mức họ hiểu được: đi khám để bác sĩ xem sức khoẻ, để cả nhà biết cách chăm sóc. Không lừa họ bằng một lý do khác hẳn, vì khi phát hiện, họ có thể kích động và buổi giám định mất ý nghĩa. Mang theo thuốc đang dùng, đồ ăn quen, một người họ tin cậy nhất đi cùng.
Khi người giám định hỏi chuyện riêng với người bệnh, gia đình nên ra ngoài nếu được yêu cầu. Đừng nhắc bài, đừng trả lời thay. Kết luận chỉ có giá trị khi phản ánh đúng tình trạng thật; một kết luận bị "dàn dựng" theo hướng nào cũng có thể bị bên khác yêu cầu giám định lại.
Người thân không chịu đi hoặc không đi được thì sao
Đây là tình huống rất hay gặp: cha mẹ phản ứng mạnh khi nghe nhắc đến khám tâm thần, hoặc nằm liệt không rời giường được. Gia đình không được tự ý dùng vũ lực ép buộc; việc đó vừa làm tổn thương người bệnh vừa có thể vi phạm pháp luật. Hãy báo lại cho toà đang giải quyết hồ sơ để toà hướng dẫn hoặc phối hợp với tổ chức giám định.
Với người không thể di chuyển, có thể hỏi tổ chức giám định về khả năng giám định tại nơi người bệnh đang ở, như tại nhà hay tại bệnh viện đang điều trị. Việc có làm được hay không, làm thế nào, phụ thuộc vào quy định và điều kiện của từng tổ chức; gia đình nên hỏi bằng văn bản và lưu lại câu trả lời.
Với người còn đi lại được nhưng từ chối, thử thay đổi cách tiếp cận: nhờ bác sĩ điều trị quen giải thích, chọn thời điểm họ thoải mái, để người họ tin nhất nói chuyện. Nếu vẫn không được, hồ sơ có thể bị kéo dài hoặc dừng lại. Khi đó nên hỏi người làm nghề luật về hướng xử lý tiếp theo, kể cả việc có nên tiếp tục hay chờ thời điểm khác.
Những việc gia đình không nên làm quanh cuộc giám định
Không tìm cách tác động đến người giám định. Mọi hình thức quà cáp, nhờ vả, gửi gắm để có kết luận theo ý mình đều sai và có thể vi phạm pháp luật. Một kết luận có dấu hiệu bị tác động là lý do để bên khác yêu cầu giám định lại, và gia đình mất cả thời gian lẫn uy tín trước toà.
Không cho người bệnh dùng hay ngừng thuốc khác chỉ định trước ngày khám. Có gia đình cho ngừng thuốc để người bệnh "lộ" rõ triệu chứng, hoặc cho uống thêm để họ "ngoan". Cả hai đều nguy hiểm cho sức khoẻ và làm sai lệch đánh giá. Cứ giữ đúng chỉ định của bác sĩ điều trị, và báo cho người giám định thuốc đang dùng.
Không giấu các thành viên gia đình khác. Người có quyền lợi liên quan sẽ được toà thông báo. Việc họ biết từ toà chứ không phải từ chính người thân thường làm nảy sinh nghi ngờ, rồi dẫn đến phản đối, yêu cầu giám định lại.
Không biến buổi giám định thành cuộc tranh cãi gia đình. Nếu nhiều người cùng đi, thống nhất trước ai là người trả lời câu hỏi của người giám định về sinh hoạt hằng ngày. Cãi nhau trước mặt người bệnh vừa làm họ hoảng loạn vừa không giúp gì cho kết luận.
Không nói với người bệnh rằng họ sắp "mất hết quyền". Câu nói đó vừa sai về pháp lý ở thời điểm này, vừa gây sợ hãi. Toà mới là nơi quyết định, và quyết định nào cũng có thể huỷ khi người bệnh hồi phục.
Đọc kết luận giám định và các bước sau đó
Kết luận giám định thường gồm phần mô tả, phần đánh giá và phần trả lời câu hỏi mà toà đặt ra. Bảng dưới gợi ý cách gia đình đọc và phản ứng, ở mức nguyên tắc.
| Kết luận nói gì | Ý nghĩa với hồ sơ | Gia đình nên làm gì |
|---|---|---|
| Mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi | Căn cứ cho yêu cầu tuyên bố mất năng lực | Chuẩn bị cho phiên họp, thống nhất người giám hộ |
| Hạn chế khả năng nhận thức và điều khiển hành vi | Có thể phù hợp với tình trạng có khó khăn trong nhận thức | Hỏi toà, người làm nghề luật về việc điều chỉnh nội dung yêu cầu |
| Không có rối loạn đến mức ảnh hưởng năng lực | Yêu cầu tuyên bố có thể bị bác | Cân nhắc rút đơn, dùng uỷ quyền nếu người thân đồng ý |
| Gia đình hoặc người thân khác không đồng ý với kết luận | Có thể đề nghị giám định bổ sung hoặc giám định lại theo luật | Nêu lý do cụ thể, kèm tài liệu mới; hỏi người làm nghề luật |
Kết luận phản ánh tình trạng tại thời điểm giám định. Nếu bệnh tiến triển sau đó, nhất là theo hướng nặng lên hay hồi phục rõ, có thể cần một lần giám định mới cho yêu cầu sau.
Câu hỏi thường gặp
Giấy chẩn đoán sa sút trí tuệ của bệnh viện có dùng thay kết luận giám định được không?
Không thay được trong thủ tục tuyên bố. Giấy đó là tài liệu y khoa có giá trị tham khảo, nên nộp kèm để người giám định xem. Căn cứ để toà quyết định vẫn là kết luận giám định pháp y tâm thần.
Giám định pháp y tâm thần mất bao lâu?
Tuỳ tình trạng người được giám định, hình thức khám và lịch của tổ chức giám định. Có trường hợp chỉ cần khám, có trường hợp cần theo dõi thêm. Nên hỏi trực tiếp tổ chức giám định để biết thời gian dự kiến.
Người bệnh có được biết kết quả giám định không?
Kết luận được gửi cho cơ quan trưng cầu hoặc người yêu cầu theo quy định. Trong thủ tục ở toà, người có quyền lợi liên quan, kể cả người bị yêu cầu, được tiếp cận chứng cứ theo quy định tố tụng. Gia đình nên giải thích với người thân bằng lời nhẹ nhàng.
Anh chị em không đồng ý với kết luận thì làm gì?
Có thể đề nghị toà xem xét giám định bổ sung hoặc giám định lại theo pháp luật về giám định tư pháp và tố tụng dân sự, kèm lý do cụ thể. Không nên tự đưa người bệnh đi khám nhiều nơi để tìm kết quả theo ý mình.
Có thể giám định trước rồi mới nộp đơn ra toà không?
Trong một số trường hợp, người có yêu cầu được tự yêu cầu giám định theo luật giám định tư pháp. Tuy vậy, đường phổ biến và an toàn hơn là nộp đơn rồi đề nghị toà trưng cầu. Hỏi bộ phận tiếp nhận của toà trước khi chọn.
Kết luận giám định có giá trị mãi không?
Kết luận phản ánh tình trạng tại thời điểm giám định. Nếu người thân hồi phục hoặc bệnh nặng thêm, các yêu cầu sau như huỷ quyết định hoặc chuyển tình trạng thường cần đánh giá mới. Giữ bản sao kết luận cẩn thận.