Theo Điều 68 Bộ luật Dân sự 2015, khi một người biệt tích 2 năm liền trở lên, đã áp dụng đầy đủ biện pháp thông báo, tìm kiếm theo luật tố tụng dân sự mà vẫn không có tin tức xác thực người đó còn sống hay đã chết, thì theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan, toà án có thể tuyên bố người đó mất tích. Mốc 2 năm tính từ ngày biết được tin tức cuối cùng, không phải từ ngày người đó rời nhà.
Quyết định tuyên bố mất tích là bước mà nhiều gia đình cần nhất, vì nó cho vợ hoặc chồng con đường ly hôn, giữ ổn định việc quản lý tài sản, và là căn cứ cho một số chế độ của con. Dưới đây là cách chuẩn bị để hồ sơ không bị trả.
Ba điều kiện toà sẽ soi
Điều kiện thứ nhất là thời gian: biệt tích liền 2 năm trở lên. "Liền" nghĩa là trong suốt khoảng đó không có tin tức nào. Một cuộc gọi giữa chừng, một lần có người khẳng định vừa gặp, đều có thể làm mốc phải tính lại.
Điều kiện thứ hai là đã tìm kiếm đầy đủ theo luật tố tụng. Không phải chỉ là gia đình đã hỏi khắp nơi; toà phải thông báo tìm kiếm người bị yêu cầu tuyên bố mất tích trên phương tiện thông tin đại chúng theo đúng hình thức và thời hạn luật định, hết thời hạn mà không có tin mới xét tiếp. Nếu trước đó đã có quyết định thông báo tìm kiếm người vắng mặt, hồ sơ sẽ thuận lợi hơn.
Điều kiện thứ ba là không có tin tức xác thực người đó còn sống hay đã chết. Nếu có tin chắc chắn là đã chết, chẳng hạn có giấy báo tử, có người chứng kiến và tìm thấy thi thể, thì đó là chuyện khai tử chứ không phải tuyên bố mất tích. Nếu có tin chắc chắn là còn sống ở một nơi nào đó, thì không phải biệt tích.
Người yêu cầu cần chứng minh được cả ba điều kiện bằng giấy tờ và lời khai, cộng với việc mình là người có quyền, lợi ích liên quan.
Tính mốc 2 năm thế nào cho đúng
Điều 68 đặt ra ba cách tính, tuỳ gia đình xác định được tin tức cuối cùng chính xác đến đâu. Các ngày trong bảng là ví dụ giả định.
| Gia đình biết được | Mốc bắt đầu tính | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Ngày cụ thể có tin cuối cùng | Từ chính ngày biết được tin tức cuối cùng | Tin nhắn cuối ngày 14/3/2023 ⇒ đủ 2 năm từ 14/3/2025 |
| Chỉ biết tháng | Từ ngày đầu tiên của tháng tiếp theo | Chỉ nhớ tháng 3/2023 ⇒ tính từ 1/4/2023 |
| Chỉ biết năm | Từ ngày đầu tiên của năm tiếp theo | Chỉ biết năm 2023 ⇒ tính từ 1/1/2024 |
Càng nhớ chính xác thì mốc càng sớm. Vì vậy những ghi chép từ tháng đầu như tin nhắn, lời xác nhận của người gặp sau cùng, giấy tiếp nhận trình báo có giá trị rất thực tế: chúng có thể rút ngắn thời gian chờ đến gần một năm so với trường hợp chỉ biết năm.
Cũng cách tính này được dùng lại khi gia đình muốn xin tuyên bố đã chết với lý do biệt tích 5 năm liền.
Đơn và chứng cứ cần chuẩn bị
Đơn yêu cầu tuyên bố mất tích có bố cục tương tự đơn yêu cầu giải quyết việc dân sự khác. Phần quan trọng nhất là trình bày đủ ba điều kiện và kèm chứng cứ cho từng điều kiện.
- Thông tin người yêu cầu, quan hệ với người bị yêu cầu tuyên bố mất tích, giấy tờ chứng minh quan hệ hoặc lợi ích.
- Thông tin người bị yêu cầu: họ tên, năm sinh, nơi cư trú cuối cùng, nghề nghiệp, đặc điểm nhận dạng nếu có.
- Mốc tin tức cuối cùng và chứng cứ: tin nhắn, lời khai người làm chứng, giấy tiếp nhận trình báo của công an.
- Quyết định thông báo tìm kiếm người vắng mặt trước đó, nếu có; nếu chưa có, đơn có thể kèm đề nghị toà thông báo tìm kiếm.
- Xác nhận của chính quyền hoặc công an cấp xã về việc người đó không có mặt tại nơi cư trú.
- Giấy tờ về những việc gia đình đã làm để tìm: đăng tin, liên hệ nơi làm việc cũ, cơ quan, bệnh viện.
- Yêu cầu kèm theo nếu có, ví dụ đề nghị về người quản lý tài sản.
Nơi nộp là toà án nơi người bị yêu cầu tuyên bố mất tích cư trú cuối cùng; sau sắp xếp năm 2025 là toà án nhân dân khu vực phụ trách địa bàn đó. Lệ phí, chi phí đăng thông báo và thời hạn chờ hãy hỏi toà theo quy định hiện hành.
Toà giải quyết qua những bước nào
Đây là trình tự nguyên lý của thủ tục giải quyết việc dân sự về tuyên bố mất tích; cách đăng thông báo và thời hạn cụ thể theo luật tố tụng hiện hành.
- Toà nhận đơn, yêu cầu bổ sung nếu thiếu, thông báo nộp lệ phí rồi thụ lý.
- Toà ra quyết định thông báo tìm kiếm người bị yêu cầu tuyên bố mất tích và cho đăng, phát trên phương tiện thông tin đại chúng.
- Hết thời hạn thông báo mà không có tin tức, toà mở phiên họp giải quyết việc dân sự, có Viện kiểm sát tham gia.
- Toà xem xét chứng cứ, có thể lấy thêm lời khai người làm chứng.
- Toà ra quyết định chấp nhận hoặc không chấp nhận yêu cầu. Nếu chấp nhận, quyết định có thể kèm việc giao người quản lý tài sản.
- Quyết định được gửi cho UBND cấp xã nơi cư trú cuối cùng của người mất tích để ghi chú theo pháp luật hộ tịch.
Nếu trong thời gian thông báo có người báo tin hoặc người đó liên lạc về, toà sẽ đình chỉ hoặc không chấp nhận. Gia đình nên trung thực báo mọi tin tức nhận được.
Quyết định có hiệu lực mở ra những gì
Vợ hoặc chồng có thể xin ly hôn. Điều 68 nói rõ: vợ hoặc chồng của người bị tuyên bố mất tích yêu cầu ly hôn thì toà giải quyết cho ly hôn theo pháp luật hôn nhân và gia đình. Đây là một vụ việc riêng, nộp sau.
Tài sản tiếp tục được quản lý. Người đang quản lý tài sản của người vắng mặt tiếp tục quản lý. Nếu vợ hoặc chồng ly hôn, việc quản lý chuyển sang con thành niên hoặc cha, mẹ của người mất tích.
Hộ tịch được ghi chú. UBND cấp xã ghi chú việc tuyên bố mất tích. Trích lục ghi chú là giấy tờ gia đình dùng khi làm việc với cơ quan khác.
Một số chế độ cho con được xem xét. Nhiều quy định về trợ giúp xã hội tính trường hợp cha hoặc mẹ mất tích theo quy định của pháp luật, tức là đã có quyết định của toà. Đối chiếu điều kiện cụ thể tại UBND cấp xã.
Chưa mở thừa kế. Người mất tích vẫn chưa bị coi là đã chết. Muốn chia di sản phải chờ tới khi đủ điều kiện tuyên bố đã chết.
Ví dụ giả định: một bộ hồ sơ đi từ đầu đến cuối
Anh K., công nhân một khu công nghiệp ở Đồng Nai, nghỉ việc rồi nói với vợ sẽ về quê làm ăn, nhưng không về. Tin cuối cùng là một tin nhắn ngày 2/9/2022. Chị vợ ở Phú Thọ trình báo công an xã tháng 11 cùng năm, nhờ công ty cũ xác nhận ngày anh nghỉ việc, và chụp lại tin nhắn có ngày giờ.
Năm 2023, vì cần làm việc với ngân hàng về khoản vay mua đất đứng tên anh, chị yêu cầu toà thông báo tìm kiếm người vắng mặt và được giao quản lý tài sản. Quyết định này, cùng với các lần đăng thông báo, trở thành bằng chứng rằng việc tìm kiếm đã được làm qua kênh chính thức.
Sau ngày 2/9/2024, chị nộp đơn yêu cầu tuyên bố mất tích tại toà án khu vực phụ trách xã nơi anh cư trú cuối cùng, kèm xác nhận của công an xã, của công ty, tin nhắn, quyết định thông báo trước đó và lời khai của hai người hàng xóm. Toà thông báo tìm kiếm thêm một lần theo thủ tục, hết thời hạn thì mở phiên họp và chấp nhận yêu cầu.
Có quyết định, chị mang đến UBND xã để được ghi chú hộ tịch, rồi hỏi về chế độ trợ giúp cho con. Chuyện ly hôn chị để sau, vì chưa muốn. Toàn bộ quá trình ít vướng vì mỗi mốc đều có giấy tờ, và chị không đợi đến lúc thật cần mới bắt đầu gom.
Lỗi hay gặp và khi nào nên hỏi người làm nghề
Lỗi phổ biến nhất là nộp đơn khi chưa đủ mốc vì tính từ ngày rời nhà thay vì ngày có tin cuối. Lỗi thứ hai là đơn không chứng minh được việc tìm kiếm đã đầy đủ, chỉ ghi "gia đình đã tìm khắp nơi". Lỗi thứ ba là nhầm biệt tích với cố tình không liên lạc: nếu có người biết người đó đang ở đâu, toà sẽ không chấp nhận.
Còn một lỗi khó thấy: bỏ qua người làm chứng ngoài gia đình. Lời khai của vợ, con có giá trị, nhưng xác nhận của chủ thuê lao động, chủ tàu, tổ trưởng dân phố, hàng xóm có sức nặng khác hẳn.
Với gia đình có tài sản lớn, có tranh chấp giữa các bên nội ngoại, hoặc người mất tích đang là bên trong một vụ kiện, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc một luật sư trực tiếp trước khi nộp đơn. Chuẩn bị kỹ một lần nhanh hơn nhiều so với bị trả hồ sơ rồi chờ thêm.
Cần nói thẳng: dùng thủ tục này khi biết người kia vẫn còn liên lạc, nhằm ly hôn nhanh hay chiếm tài sản, là che giấu sự thật trước toà. Khi người đó trở về, quyết định bị huỷ và người cố tình giấu tin phải chịu hậu quả pháp lý.
Câu hỏi thường gặp
Người thân đi xuất khẩu lao động rồi mất liên lạc có được xin tuyên bố mất tích không?
Được, nếu đủ điều kiện biệt tích 2 năm liền và đã tìm kiếm đầy đủ. Gia đình nên có thêm xác nhận của doanh nghiệp đưa người đi làm việc và các kênh liên hệ với cơ quan đại diện ở nước ngoài để chứng minh đã tìm kiếm.
Có phải chờ đủ 2 năm rồi mới được nộp đơn không?
Điều kiện 2 năm liền là điều kiện để toà tuyên bố, nên đơn nộp trước khi đủ mốc dễ bị trả hoặc không được chấp nhận. Trong thời gian chờ, gia đình có thể làm thủ tục thông báo tìm kiếm người vắng mặt nếu đã đủ 6 tháng.
Ai được nộp đơn yêu cầu tuyên bố mất tích?
Người có quyền, lợi ích liên quan: vợ, chồng, con, cha mẹ, anh chị em, người đồng sở hữu tài sản, chủ nợ. Người yêu cầu cần kèm giấy tờ chứng minh quan hệ hoặc lợi ích của mình với người bị yêu cầu.
Toà tuyên bố mất tích rồi thì có tự động ly hôn không?
Không. Hôn nhân vẫn còn cho đến khi vợ hoặc chồng nộp đơn ly hôn và toà giải quyết. Người ở lại có thể không ly hôn nếu không muốn; quyết định tuyên bố mất tích chỉ mở ra quyền đó.
Sau khi tuyên bố mất tích, gia đình có được chia tài sản của người mất tích không?
Chưa. Người mất tích chưa bị coi là đã chết nên chưa mở thừa kế. Tài sản tiếp tục được quản lý. Chỉ khi có quyết định tuyên bố đã chết, di sản mới chia theo pháp luật thừa kế.
Người mất tích trở về thì quyết định có tự hết hiệu lực không?
Không tự hết. Người đó hoặc người có quyền, lợi ích liên quan yêu cầu toà huỷ quyết định tuyên bố mất tích. Khi huỷ, người đó nhận lại tài sản sau khi thanh toán chi phí quản lý; quyết định ly hôn đã có thì vẫn giữ hiệu lực.