Khi một người nghiện ma tuý hoặc nghiện chất kích thích khác dẫn đến phá tán tài sản của gia đình, người có quyền, lợi ích liên quan hoặc cơ quan, tổ chức hữu quan có thể yêu cầu toà án tuyên bố người đó bị hạn chế năng lực hành vi dân sự (Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015). Toà quyết định người đại diện theo pháp luật và phạm vi đại diện; từ đó, giao dịch liên quan đến tài sản của người bị hạn chế phải có sự đồng ý của người đại diện, trừ giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày hoặc luật liên quan quy định khác.
Thủ tục này không chữa được nghiện và không thay cho cai nghiện. Nó là một tấm chắn pháp lý giúp gia đình bớt mất tài sản trong lúc kiên trì với việc điều trị. Bài viết đứng ở góc gia đình, nhưng cũng nói rõ quyền của người bị yêu cầu, vì đây là việc tước một phần quyền tự quyết của một con người.
Điều kiện: nghiện cộng với phá tán tài sản, thiếu một là không đủ
Luật đặt hai điều kiện đi liền nhau. Thứ nhất, người đó nghiện ma tuý hoặc chất kích thích khác. Thứ hai, việc nghiện dẫn đến phá tán tài sản của gia đình. Người tiêu xài hoang phí, mê cá cược hay nợ nần vì làm ăn thua lỗ nhưng không nghiện chất kích thích thì không thuộc diện này, dù gia đình khổ sở đến đâu.
Ngược lại, một người nghiện nhưng không đụng đến tài sản gia đình, tự đi làm, tự lo chi tiêu, cũng chưa đủ căn cứ. Toà xem mối liên hệ giữa cơn nghiện và việc tài sản hao hụt: bán đồ trong nhà, cầm cố xe, giấy tờ, vay mượn liên tục rồi để gia đình trả, lấy tiền tiết kiệm chung.
Khác với tình trạng mất năng lực và có khó khăn trong nhận thức, luật không đặt kết luận giám định pháp y tâm thần làm điều kiện cho việc hạn chế năng lực. Toà cần chứng cứ về tình trạng nghiện và về hành vi phá tán tài sản. Nếu người đó đồng thời có rối loạn tâm thần nặng, gia đình nên hỏi người làm nghề luật xem hướng nào phù hợp hơn.
Chứng cứ gia đình nên gom từ sớm
Gia đình thường có rất nhiều chứng cứ nhưng để rải rác, mất dần. Bắt đầu một tập hồ sơ riêng ngay khi nghĩ đến thủ tục này, và ghi ngày tháng cho từng thứ.
- Giấy tờ liên quan đến cai nghiện: quyết định đưa vào cơ sở cai nghiện, giấy xác nhận hoàn thành, hồ sơ điều trị nghiện tại cơ sở y tế, nếu có.
- Giấy tờ của cơ quan có thẩm quyền xác định tình trạng nghiện theo quy định về phòng, chống ma tuý hiện hành, nếu đã từng được xác định.
- Biên nhận cầm đồ, giấy vay tiền, tin nhắn đòi nợ gửi về gia đình, giấy bán xe, bán đồ có chữ ký của người đó.
- Danh sách tài sản đã mất, thời điểm mất, giá trị ước tính; ảnh chụp trước và sau khi tài sản bị mang đi.
- Xác nhận hoặc lời khai của người làm chứng: hàng xóm, tổ trưởng dân phố, người đã cho vay, người đã mua đồ.
- Sổ tiết kiệm, sao kê tài khoản cho thấy các khoản rút bất thường.
Không tự ý giữ, khoá hoặc lấy giấy tờ tuỳ thân của người nghiện để làm chứng cứ hay để ngăn họ đi vay: việc giữ giấy tờ của người khác có thể tự đặt gia đình vào thế sai. Giữ bản sao và ảnh chụp là đủ.
Người đại diện theo pháp luật: không phải người giám hộ
Người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự không có người giám hộ. Toà quyết định người đại diện theo pháp luật cho họ và phạm vi đại diện. Thường đó là cha mẹ, vợ hoặc chồng, người đang trực tiếp chịu thiệt hại và muốn giữ tài sản. Gia đình nên đề xuất người đại diện trong đơn, kèm văn bản đồng ý của người đó.
Phạm vi đại diện quyết định người bị hạn chế còn tự làm được gì. Nguyên tắc chung: họ tự lo được những giao dịch phục vụ sinh hoạt hằng ngày như ăn uống, đi lại, mua đồ dùng cá nhân. Với giao dịch liên quan tài sản, như bán xe, vay tiền, thế chấp, cầm cố, cần có sự đồng ý của người đại diện. Một giao dịch xác lập thiếu sự đồng ý đó có thể bị yêu cầu tuyên bố vô hiệu.
Người đại diện không có nghĩa vụ nuôi dưỡng, chăm sóc như người giám hộ, nhưng phải hành động vì lợi ích của người được đại diện. Dùng tư cách đại diện để chiếm tài sản riêng của người bị hạn chế là trái mục đích của chế định này và có thể bị yêu cầu thay đổi.
Quyết định này bảo vệ được gì, không bảo vệ được gì
Nhiều gia đình kỳ vọng quá mức vào thủ tục này. Bảng dưới giúp đặt kỳ vọng đúng chỗ.
| Tình huống | Quyết định có giúp không | Giải thích |
|---|---|---|
| Người nghiện tự bán xe đứng tên mình cho người khác | Có | Giao dịch cần người đại diện đồng ý; thiếu thì có thể yêu cầu tuyên vô hiệu |
| Người nghiện đi vay tiền của người ngoài | Có, một phần | Hợp đồng vay có thể bị yêu cầu vô hiệu; việc đòi lại tiền đã giao giữa hai bên vẫn phải giải quyết |
| Người nghiện lấy đồ đạc thuộc sở hữu của cha mẹ mang đi bán | Không trực tiếp | Đó là tài sản của người khác; cha mẹ có quyền đòi lại và báo cơ quan công an |
| Nhà đứng tên cha mẹ, sợ con nghiện làm giả giấy tờ | Không | Cha mẹ tự giữ giấy tờ gốc; làm giả là hành vi vi phạm pháp luật riêng |
| Tài sản chung của vợ chồng, chồng nghiện tự ý định đoạt | Có, kết hợp | Vừa có quy định tài sản chung vợ chồng, vừa có quyết định hạn chế năng lực |
| Người nghiện có hành vi bạo lực trong gia đình | Không | Báo công an, chính quyền xã; đây là việc an toàn, không phải việc tài sản |
Quyết định có hiệu lực với giao dịch xác lập sau đó, nhưng người ngoài không tự biết về nó. Gia đình nên thông báo, kèm bản sao quyết định, cho những nơi người nghiện hay giao dịch, như hiệu cầm đồ quen, ngân hàng đang mở tài khoản, để họ từ chối từ đầu.
Quyền của người bị yêu cầu tuyên bố
Người bị yêu cầu không phải bị cáo. Họ có quyền được biết về yêu cầu, được trình bày ý kiến, được đưa ra chứng cứ của mình, ví dụ chứng cứ đã cai nghiện thành công, đang có việc làm ổn định, tài sản hao hụt vì lý do khác. Toà cân nhắc cả hai phía trước khi quyết định.
Sau khi có quyết định, họ vẫn có quyền yêu cầu toà huỷ khi không còn căn cứ, chẳng hạn đã cai nghiện ổn định một thời gian dài và không còn phá tán tài sản. Gia đình nên nhìn quyết định như một giai đoạn bảo vệ, không phải một bản án suốt đời. Nói điều này với người thân đang nghiện đôi khi giúp họ bớt cảm giác bị gia đình bỏ rơi.
Nếu người nghiện là con đã thành niên, cha mẹ thường giằng xé giữa thương con và giữ tài sản cho các con khác. Không có câu trả lời chung. Điều nên tránh là dùng thủ tục này như cách trừng phạt, hay để đẩy người thân ra khỏi nhà. Quyết định của toà không cho phép điều đó.
Một ví dụ giả định từ đầu đến cuối
Gia đình ông Tâm ở Thái Nguyên, ví dụ giả định, có con trai 28 tuổi nghiện ma tuý đã ba năm. Anh đứng tên một xe tải nhỏ được bố mẹ mua cho để chạy hàng, và một phần đất được bố mẹ tặng cho riêng. Trong hai năm, anh lần lượt cầm xe, vay tiền của nhiều người quen, mang về những giấy nợ mà bố mẹ không biết từ đâu ra. Anh đã đi cai một lần nhưng tái nghiện.
Ở đây, cả hai điều kiện đều rõ: có tình trạng nghiện, có việc phá tán tài sản. Tài sản cần bảo vệ lại đứng tên chính người con, nên bố mẹ không thể tự mình giữ lại bằng cách cất giấy tờ. Ông bà gom giấy tờ cai nghiện, biên nhận cầm xe, các giấy nợ, nhờ hai người hàng xóm làm chứng, rồi nộp đơn yêu cầu toà tuyên bố con bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, đề xuất bà mẹ làm người đại diện theo pháp luật.
Tại phiên họp, người con trình bày rằng mình đang muốn đi cai lại. Toà xem xét cả lời trình bày đó. Giả sử toà chấp nhận yêu cầu: từ đó, nếu anh muốn bán phần đất hay thế chấp xe, cần mẹ đồng ý. Bà mẹ mang bản sao quyết định báo cho hiệu cầm đồ quen của anh và phòng công chứng gần nhà. Việc này không làm anh hết nghiện, nhưng giữ lại được phần tài sản để sau này anh còn chỗ bắt đầu lại.
Đi song song với cai nghiện và khi nào cần người làm nghề luật
Thủ tục dân sự này đi riêng, không thay cho các biện pháp cai nghiện theo pháp luật về phòng, chống ma tuý. Thông tin về cai nghiện tự nguyện tại gia đình, cộng đồng hay tại cơ sở, gia đình nên hỏi trực tiếp Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc công an cấp xã nơi cư trú, vì cách tổ chức có thay đổi sau sắp xếp bộ máy năm 2025.
Nên tìm người làm nghề luật khi: người nghiện có tài sản riêng lớn, đang nợ nhiều người, có giao dịch đã xác lập trước khi có quyết định mà gia đình muốn yêu cầu huỷ, hoặc các thành viên gia đình bất đồng về người đại diện. Bạn cũng có thể kể hoàn cảnh và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để xác định bước đầu tiên nên làm.
Một lưu ý cuối về an toàn: nếu người thân đang trong cơn kích động, đe doạ người khác, hãy ưu tiên an toàn của cả nhà và báo công an trước. Hồ sơ giấy tờ có thể làm sau; không có tài sản nào đáng giá hơn tính mạng.
Câu hỏi thường gặp
Con nghiện nhưng chưa từng đi cai thì có yêu cầu được không?
Có thể, nếu chứng minh được tình trạng nghiện và việc phá tán tài sản. Giấy tờ cai nghiện là chứng cứ mạnh nhưng không phải điều kiện duy nhất. Lời khai người làm chứng, giấy vay nợ, biên nhận cầm cố đều có giá trị toà xem xét.
Người bị hạn chế năng lực có còn tự đi làm, nhận lương không?
Họ vẫn sinh hoạt và làm việc bình thường. Giao dịch liên quan tài sản cần người đại diện đồng ý trong phạm vi toà quyết định. Việc nhận lương cụ thể nên đọc kỹ nội dung quyết định và hỏi nơi chi trả.
Nợ mà người nghiện vay trước khi có quyết định thì gia đình có phải trả không?
Nợ của người nào thì người đó chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình. Cha mẹ, anh chị em không đương nhiên phải trả thay, trừ khi đã đứng ra bảo lãnh hoặc cùng vay. Nợ liên quan tài sản chung vợ chồng cần xem xét riêng.
Hiệu cầm đồ vẫn nhận đồ của người bị hạn chế năng lực thì sao?
Giao dịch cầm cố thiếu sự đồng ý của người đại diện có thể bị yêu cầu tuyên bố vô hiệu. Gia đình nên giữ bằng chứng và thông báo quyết định cho cơ sở đó từ trước để tránh tranh chấp về sau.
Bao lâu thì được yêu cầu huỷ quyết định hạn chế năng lực?
Luật không đặt mốc thời gian cố định. Khi không còn căn cứ, tức là người đó không còn nghiện hoặc không còn phá tán tài sản, chính họ hoặc người có quyền lợi liên quan có thể yêu cầu toà huỷ, kèm chứng cứ.
Có thể vừa yêu cầu hạn chế năng lực vừa đề nghị đưa đi cai nghiện không?
Đó là hai việc thuộc hai thủ tục khác nhau. Yêu cầu hạn chế năng lực gửi toà án; còn cai nghiện theo pháp luật về phòng, chống ma tuý do cơ quan có thẩm quyền xem xét. Gia đình có thể làm song song.