Bộ luật Dân sự 2015 cho người giám hộ quyền được thanh toán các chi phí hợp lý cho việc quản lý tài sản của người được giám hộ, nhưng không quy định một khoản lương hay thù lao cho công giám hộ. Tiền xăng xe đi làm thủ tục, phí ngân hàng, tiền thuê người sửa nhà của cháu được hoàn lại từ tài sản của người được giám hộ nếu có ghi chép; còn công chăm sóc của người thân thì về cơ bản được coi là nghĩa vụ trong gia đình.
Đây là chỗ tình và lý dễ va nhau nhất. Người con bỏ việc ở thành phố về quê chăm mẹ liệt giường bảy năm, trong khi các anh chị em khác ở xa — liệu có được lấy một khoản từ tài sản của mẹ để bù cho thu nhập đã mất? Bài phân biệt rõ ba thứ hay bị trộn lẫn: chi phí, công sức, và các khoản hỗ trợ của Nhà nước cho người chăm sóc, rồi gợi cách gia đình xử lý phần "công" mà không làm rạn nứt.
Chi phí hợp lý: những gì được hoàn lại
Quyền được thanh toán chi phí hợp lý nằm trong điều luật về quyền của người giám hộ (Điều 58). Chi phí ở đây là tiền người giám hộ phải bỏ ra để làm việc quản lý tài sản: đi lại đến ngân hàng, cơ quan, phòng công chứng; phí sao kê, phí chuyển tiền; tiền gửi xe; phí đo đạc, trích lục giấy tờ; tiền thuê thợ bảo trì nhà của người được giám hộ; phí thuê người quản lý cho thuê; phí luật sư tư vấn cho một giao dịch tài sản của người được giám hộ.
Điều kiện là chi phí đó có thật, phục vụ việc của người được giám hộ, và ở mức hợp lý. Đi taxi đường dài trong khi có xe buýt thuận tiện, ăn uống sang trọng khi đi làm thủ tục, thuê dịch vụ đắt tiền cho việc người giám hộ tự làm được trong một buổi — những khoản đó khó gọi là hợp lý.
Chi phí khác với chi cho nhu cầu thiết yếu. Tiền học, tiền thuốc của người được giám hộ là chi cho chính họ. Chi phí của người giám hộ là tiền người giám hộ ứng ra để làm việc giám hộ. Cả hai đều được lấy từ tài sản của người được giám hộ, nhưng nên ghi tách trong sổ để dễ nhìn.
Phân biệt nhanh: chi phí, công sức, hỗ trợ
Ba khoản này hay bị gọi chung là "tiền cho người giám hộ" nhưng bản chất pháp lý khác hẳn.
| Khoản | Bản chất | Lấy từ đâu | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chi phí quản lý tài sản | Tiền người giám hộ ứng ra để làm việc giám hộ | Tài sản của người được giám hộ | Cần chứng từ, mức hợp lý, ghi sổ |
| Công sức chăm sóc của người thân | Thời gian, sức lực, thu nhập bỏ lỡ | Luật không quy định khoản lương | Gia đình có thể ghi nhận khi chia thừa kế hoặc thoả thuận khác |
| Hỗ trợ của Nhà nước cho người chăm sóc | Chính sách trợ giúp xã hội | Ngân sách nhà nước | Áp dụng cho một số đối tượng như người nhận nuôi trẻ mồ côi, chăm người khuyết tật nặng |
| Tiền thuê người chăm sóc | Trả cho người làm thuê | Tài sản của người được giám hộ | Là chi cho nhu cầu thiết yếu, không phải tiền công của người giám hộ |
Hàng cuối cho thấy một điểm thú vị: nếu thuê người ngoài chăm sóc thì tiền thuê được trả từ tài sản người được giám hộ một cách hiển nhiên; nhưng người thân tự chăm thì không có khoản tương ứng. Sự bất đối xứng này là gốc của nhiều bất bình trong gia đình, và luật hiện hành chưa giải quyết bằng một công thức có sẵn.
Công sức chăm sóc: vì sao luật không trả lương
Giám hộ của người thân trước hết là nghĩa vụ gia đình. Luật đặt người giám hộ đương nhiên theo thứ tự quan hệ: anh chị cả với em, ông bà với cháu, con với cha mẹ, vợ chồng với nhau. Những quan hệ đó vốn đã có nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng theo Luật Hôn nhân và gia đình. Giám hộ là cách tổ chức nghĩa vụ đó, không phải một hợp đồng dịch vụ.
Trả lương từ tài sản người được giám hộ dễ thành xung đột lợi ích. Nếu người giám hộ tự trả lương cho mình từ tài sản của người mình giám hộ, đó gần như là giao dịch với chính mình. Luật đã khoá chặt loại giao dịch này; một khoản lương tự định sẽ đi ngược nguyên tắc đó.
Không trả lương không có nghĩa là công sức bị bỏ quên. Khi người được giám hộ qua đời, công sức chăm sóc thường được gia đình ghi nhận trong việc phân chia di sản; khi có tranh chấp, đây là yếu tố mà các bên hay viện dẫn. Cách ghi nhận cụ thể phụ thuộc vào thoả thuận, di chúc nếu có, và đánh giá của toà trong từng vụ.
Người được giám hộ còn minh mẫn có thể tự quyết. Người có khó khăn trong nhận thức còn quyết định được những việc toà không giao cho người giám hộ; người cha mẹ già trước khi mất năng lực có thể lập di chúc ghi nhận công của người con chăm mình. Đây là những cách hợp pháp và minh bạch nhất.
Hỗ trợ của Nhà nước cho người chăm sóc: hỏi ở đâu
Chính sách trợ giúp xã hội có những khoản dành cho hộ gia đình, cá nhân nhận chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ em mồ côi hoặc trẻ không còn nơi nương tựa, và cho người trực tiếp chăm sóc người khuyết tật đặc biệt nặng trong một số điều kiện. Đây là tiền của người chăm sóc, khác với trợ cấp của chính đứa trẻ hay người khuyết tật.
Vì văn bản quy định về đối tượng và mức hỗ trợ được điều chỉnh theo thời kỳ, bài không nêu mức cụ thể. Người giám hộ nên hỏi công chức phụ trách văn hoá – xã hội ở Ủy ban nhân dân xã nơi cư trú về khoản hỗ trợ mình có thể thuộc diện, giấy tờ cần nộp, và cách xác định mức độ khuyết tật nếu liên quan. Hồ sơ có thể nộp qua bộ phận một cửa hoặc Cổng dịch vụ công tuỳ địa phương.
Nhiều gia đình không biết có khoản này và tự gánh suốt nhiều năm. Hỏi một lần không mất gì; nếu đủ điều kiện, khoản hỗ trợ giúp người giám hộ bớt áp lực phải nghĩ đến chuyện lấy tiền từ tài sản của người được giám hộ cho mình.
Những khoản không nên tính là chi phí giám hộ
Ranh giới giữa chi phí hợp lý và chi tiêu riêng của người giám hộ đôi khi mỏng. Các khoản dưới đây thường bị đưa nhầm vào sổ và dễ bị hỏi lại khi bàn giao:
- Tiền điện thoại, mạng hằng tháng của người giám hộ, trừ khi có khoản phát sinh riêng rõ ràng cho việc giám hộ.
- Chi phí đi lại của người giám hộ cho việc riêng, kết hợp ghé làm một thủ tục nhỏ cho người được giám hộ rồi tính cả chuyến.
- Tiền ăn uống, tiếp khách khi gặp gỡ họ hàng để bàn chuyện gia đình.
- Khấu hao xe máy, ô tô của người giám hộ, ngoài tiền xăng của những chuyến đi phục vụ người được giám hộ.
- Tiền lãi tự tính cho những khoản người giám hộ ứng trước rồi hoàn lại chậm.
- Phí luật sư cho việc bảo vệ quyền lợi riêng của người giám hộ trong tranh chấp với anh chị em.
Không phải mọi khoản trong danh sách đều tuyệt đối sai, nhưng mỗi khoản đều cần giải thích được vì sao phục vụ người được giám hộ. Một nguyên tắc dễ dùng: nếu không có người được giám hộ, khoản chi này có phát sinh không? Nếu vẫn phát sinh, nó là chi tiêu của người giám hộ, không phải chi phí giám hộ.
Khi gia đình muốn ghi nhận công sức người giám hộ
Nếu cả nhà đồng lòng muốn bù đắp cho người đang gánh việc chăm sóc, có vài cách làm minh bạch, ít rủi ro hơn việc người giám hộ tự lấy tiền.
- Anh chị em khác cùng góp tiền của chính mình hỗ trợ người chăm sóc, không động đến tài sản của người được giám hộ.
- Thuê người chăm sóc bán thời gian bằng tiền của người được giám hộ để người giám hộ đỡ việc, thay vì trả cho người giám hộ.
- Ghi nhận bằng văn bản giữa các anh chị em về thời gian, công việc người giám hộ đã làm, để làm căn cứ khi chia di sản sau này.
- Nếu người được giám hộ là cha mẹ còn đủ minh mẫn ở một giai đoạn nào đó, tôn trọng việc họ tự lập di chúc theo ý mình, không tác động.
- Với mọi phương án có dùng tài sản của người được giám hộ, bàn với người giám sát và hỏi luật sư trước.
Điều nên tránh: người giám hộ âm thầm trích một khoản hằng tháng cho mình với lý do "công chăm sóc", không ai biết. Dù lý do có thật, cách làm đó biến người đáng được cảm ơn thành người bị nghi chiếm dụng khi mọi chuyện lộ ra.
Một ví dụ giả định để thấy cách xử lý
Bà K. mất năng lực hành vi dân sự sau nhiều năm sa sút trí nhớ. Con gái út ở cùng làm người giám hộ, con trai cả làm người giám sát, hai người con khác ở nước ngoài. Bà có lương hưu và một căn nhà. Lương hưu đủ trả thuốc men và tiền thuê một người giúp việc ban ngày; con gái út lo ban đêm và cuối tuần, phải chuyển sang làm bán thời gian.
Cả nhà họp trực tuyến, thống nhất ba điều: tiền đi lại, phí khám ngoài giờ con út ứng ra được hoàn lại từ lương hưu của bà mỗi tháng có kê chi tiết; hai người con ở nước ngoài mỗi tháng gửi một khoản tiền riêng hỗ trợ con út; mọi người ký một biên bản ghi nhận việc con út trực tiếp chăm mẹ, để làm căn cứ khi chia di sản. Căn nhà không ai đụng tới.
Không có điều nào trong đó là "lương" của người giám hộ. Nhưng công sức được nhìn thấy, được ghi nhận, và không ai phải đặt câu hỏi về tài sản của bà.
Câu hỏi thường gặp
Người giám hộ là cơ sở bảo trợ xã hội có được thu phí từ tài sản của người được giám hộ không?
Cơ sở bảo trợ hoạt động theo quy chế và quy định riêng về chi phí chăm sóc, có thể khác với người giám hộ là cá nhân. Gia đình có quyền hỏi rõ các khoản thu, căn cứ thu, và cách cơ sở quản lý tài sản của người được chăm sóc.
Người giám hộ có được lấy tiền xăng đưa người được giám hộ đi khám không?
Đi khám là nhu cầu thiết yếu của người được giám hộ, chi phí đi lại cho việc đó có thể lấy từ tài sản của họ ở mức hợp lý. Nên ghi vào sổ theo từng chuyến hoặc theo mức khoán đã thống nhất với người giám sát.
Con chăm cha mẹ nhiều năm có được chia di sản nhiều hơn không?
Pháp luật thừa kế không tự động cộng thêm phần cho người chăm sóc. Phần hưởng phụ thuộc di chúc nếu có, hoặc thoả thuận giữa những người thừa kế, hoặc đánh giá của toà khi có tranh chấp. Đây là việc nên hỏi luật sư khi đến lúc phân chia.
Người giám hộ bỏ việc để chăm sóc thì có được bù thu nhập từ tài sản người được giám hộ không?
Luật không quy định khoản bù thu nhập này. Tự lấy từ tài sản người được giám hộ có nguy cơ bị coi là giao dịch với chính mình. Cách an toàn hơn là gia đình hỗ trợ bằng tiền riêng, hoặc thuê thêm người chăm để người giám hộ giữ được việc làm.
Chi phí thuê luật sư cho việc giám hộ ai trả?
Nếu luật sư tư vấn cho việc quản lý, giao dịch tài sản của người được giám hộ hoặc bảo vệ quyền lợi của họ, chi phí hợp lý có thể lấy từ tài sản của người được giám hộ. Nếu luật sư bảo vệ quyền lợi riêng của người giám hộ trong tranh chấp với người khác trong gia đình, người giám hộ tự trả.
Hỗ trợ cho người chăm sóc trẻ mồ côi có phải là tiền của trẻ không?
Khoản hỗ trợ cho hộ gia đình, cá nhân nhận chăm sóc, nuôi dưỡng là tiền của người chăm sóc, khác với trợ cấp xã hội hằng tháng của chính trẻ. Nên hỏi rõ tại xã từng khoản mình nhận là của ai để ghi sổ đúng.