Người còn năng lực hành vi dân sự đầy đủ có quyền chọn trước người sẽ làm giám hộ cho mình khi mình rơi vào tình trạng cần được giám hộ. Việc chọn phải lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực, và người được chọn sẽ làm giám hộ nếu họ đồng ý. Quy định này có từ Bộ luật Dân sự 2015, đứng trước cả thứ tự giám hộ đương nhiên, nhưng đến nay vẫn rất ít gia đình biết đến.
Nếu bạn ở tuổi sáu mươi, bảy mươi, có nhiều con, có chút tài sản, hoặc đơn giản là đã chứng kiến bạn bè rơi vào cảnh lẫn mà con cái tranh nhau, văn bản này là cách để chính bạn quyết điều quan trọng nhất của giai đoạn cuối đời: ai sẽ thay mặt mình. Bài viết cho người tự lập, và cho các con muốn gợi chuyện này với cha mẹ một cách tế nhị.
Một quyền ít người biết
Trước Bộ luật Dân sự 2015, khi một người mất năng lực, người giám hộ được xác định gần như hoàn toàn theo thứ tự luật định: vợ hoặc chồng, rồi con cả, rồi người con tiếp theo. Người trong cuộc không có tiếng nói nào, vì lúc cần giám hộ thì họ đã không còn thể hiện được ý mình.
Bộ luật Dân sự 2015 mở ra một ngoại lệ có ý nghĩa: người còn đủ năng lực được tự chọn trước. Nhờ đó, một người cha biết rõ con cả của mình bận rộn, ở xa và không giỏi chuyện tiền bạc, có thể chọn người con thứ đang sống gần. Một người mẹ không có con có thể chọn một người cháu, một người bạn lâu năm, thậm chí một tổ chức.
Văn bản này khác hẳn với giấy uỷ quyền. Uỷ quyền có tác dụng khi bạn còn minh mẫn và có thể bị đặt câu hỏi khi bạn không còn minh mẫn. Văn bản chọn người giám hộ thì ngược lại: nó nằm yên khi bạn còn khoẻ, và chỉ bắt đầu có tác dụng đúng vào lúc bạn cần được giám hộ.
Cũng cần hiểu đúng giới hạn: văn bản này không thay được quyết định của toà. Toà vẫn là nơi xác định bạn có ở tình trạng cần được giám hộ hay không. Văn bản chỉ trả lời câu hỏi tiếp theo, là ai sẽ đứng ra, và trả lời bằng chính ý của bạn.
Uỷ quyền, chọn người giám hộ, di chúc: ba văn bản, ba thời điểm
Ba văn bản này hay bị lẫn với nhau. Bảng dưới cho thấy mỗi văn bản có tác dụng vào lúc nào và lo được việc gì; một kế hoạch đầy đủ thường cần cả ba.
| Văn bản | Có tác dụng khi | Lo được việc gì | Hình thức |
|---|---|---|---|
| Giấy uỷ quyền, hợp đồng uỷ quyền | Bạn còn minh mẫn, giao việc cụ thể cho người khác | Đi ngân hàng, làm giấy tờ, giao dịch theo phạm vi đã ghi | Tuỳ việc: chứng thực chữ ký hoặc công chứng |
| Văn bản chọn trước người giám hộ | Bạn đã được toà tuyên bố cần được giám hộ | Xác định ai thay mặt bạn lâu dài, quản lý tài sản, chăm sóc | Bắt buộc có công chứng hoặc chứng thực |
| Di chúc | Bạn đã mất | Chia tài sản của bạn cho người thừa kế | Nhiều hình thức, nên lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực |
Một người cao tuổi chuẩn bị chu đáo thường lập cả ba trong cùng một giai đoạn, khi còn minh mẫn rõ ràng. Lập cùng lúc còn có lợi là các văn bản không đá nhau: người được uỷ quyền, người được chọn làm giám hộ và người thi hành di chúc có thể được sắp xếp hợp lý.
Chọn ai: những câu nên tự hỏi
Người đó có ở gần không? Người giám hộ phải chăm sóc, đưa đi khám, ký giấy ở ngân hàng, bệnh viện. Một người ở xa nghìn cây số thì dù thương bạn đến đâu cũng khó làm hằng ngày.
Người đó có minh bạch với tiền bạc không? Bạn biết rõ con mình hơn ai hết. Người được chọn sẽ quản lý tài sản của bạn trong nhiều năm, có khi là những năm bạn không còn nhận ra ai.
Người đó có được anh chị em tin không? Chọn một người mà các con khác không phục là để lại mầm tranh chấp. Đôi khi người phù hợp nhất về năng lực lại không phải là người cả nhà dễ chấp nhận nhất; nên cân nhắc cả hai.
Người đó có đủ điều kiện làm giám hộ không? Người giám hộ phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, có tư cách đạo đức tốt và điều kiện cần thiết, không thuộc các trường hợp bị loại như đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc chưa được xoá án tích về một số tội cố ý.
Người đó có sẵn lòng không? Người được chọn chỉ làm giám hộ nếu họ đồng ý. Hãy hỏi thẳng họ trước khi ký, đừng để họ biết lần đầu khi bạn đã lẫn.
Nội dung nên có trong văn bản
Luật chỉ bắt buộc văn bản phải có công chứng hoặc chứng thực, không đặt ra mẫu cố định. Dưới đây là những phần nên có để văn bản rõ ràng và dễ dùng về sau. Công chứng viên sẽ góp ý cách viết cho phù hợp.
- Thông tin của người lập: họ tên, ngày sinh, số định danh cá nhân, nơi cư trú.
- Thông tin của người được chọn làm giám hộ, và quan hệ với người lập.
- Câu thể hiện rõ ý chí: lựa chọn người này làm người giám hộ cho mình khi mình ở tình trạng cần được giám hộ theo quy định của Bộ luật Dân sự.
- Ý nguyện của người lập về chăm sóc: muốn ở nhà hay ở đâu, ưu tiên điều gì khi chữa bệnh trong phạm vi pháp luật cho phép.
- Ý nguyện về tài sản: muốn giữ căn nhà đang ở, nguồn tiền nào dùng trước cho việc chăm sóc.
- Người mà người lập mong được cử làm người giám sát, để gia đình tham khảo khi cử.
- Người dự phòng khi người được chọn không đồng ý hoặc không còn đủ điều kiện, nếu công chứng viên thấy cách ghi phù hợp; luật không quy định rõ phần này, nên hỏi trước.
Những phần ý nguyện không biến người giám hộ thành người làm thuê theo hợp đồng, vì người giám hộ vẫn phải hành động vì lợi ích của bạn theo pháp luật. Nhưng ý nguyện viết ra giấy là căn cứ mạnh để cả nhà và cả toà hiểu bạn muốn gì.
Lập văn bản ở đâu, mang theo gì
Văn bản này có thể lập tại tổ chức hành nghề công chứng hoặc chứng thực tại uỷ ban nhân dân cấp xã, tuỳ cách thức nơi đó đang áp dụng. Trình tự thường như sau:
- Chọn nơi lập, gọi trước hỏi giấy tờ cần mang và có cần đặt lịch không. Nếu bạn không đi lại được, hỏi khả năng công chứng viên đến nhà.
- Chuẩn bị căn cước của bạn, thông tin chính xác của người được chọn. Hỏi trước nơi lập xem người được chọn có cần có mặt hoặc ký xác nhận không.
- Soạn trước nội dung ý nguyện bằng lời của chính bạn trên giấy nháp, mang theo để trao đổi với công chứng viên hoặc người thực hiện chứng thực.
- Tại nơi lập, nghe đọc lại, sửa những chỗ chưa đúng ý, ký. Người thực hiện có thể hỏi một vài câu để chắc rằng bạn minh mẫn và tự nguyện; đó là thủ tục bình thường.
- Nhận bản chính, làm thêm bản sao. Một bản bạn giữ, một bản đưa người được chọn, và nói với ít nhất một người con khác nơi cất.
Phí công chứng, chứng thực do nơi lập thông báo theo quy định hiện hành; hỏi trực tiếp nơi bạn đến. Thời điểm tốt nhất để lập là khi sức khoẻ ổn định, không phải ngay sau một cơn bệnh.
Nói với các con thế nào
Nhiều người ngại nói vì sợ các con nghĩ mình thiên vị. Thật ra không nói còn gây chuyện hơn: đến lúc bạn đã lẫn, văn bản được lấy ra, những người con không được chọn sẽ thấy bị bất ngờ, và câu hỏi vì sao không ai trả lời được nữa.
Cách nhẹ nhàng là gom các con lại vào một dịp bình thường, không phải lúc đang ốm. Nói lý do bằng những điều cụ thể: con thứ ở gần, quen bác sĩ của bố, quen việc ngân hàng. Mời các con khác nhận vai người giám sát hoặc phụ việc chăm sóc. Nếu các con lớn tuổi đều ở xa, nói rõ đó là chuyện khoảng cách, không phải chuyện tình cảm.
Còn nếu bạn là người con muốn gợi chuyện này với cha mẹ, hãy bắt đầu từ một câu chuyện có thật quanh mình, một người quen phải ra toà xin giám hộ cho mẹ, rồi hỏi cha mẹ muốn ai lo cho mình nếu có lúc như thế. Đừng mang văn bản soạn sẵn đến bắt ký; văn bản này chỉ có giá trị khi là ý chí thật của cha mẹ.
Thay đổi, huỷ, và khi người được chọn từ chối
Trong thời gian còn minh mẫn, bạn có thể đổi ý: lập văn bản mới thay thế văn bản cũ, hoặc huỷ văn bản đã lập, theo hình thức tương tự. Nên báo cho người được chọn trước đó và thu hồi các bản sao đã đưa ra để tránh lẫn lộn sau này.
Khi đến lúc cần giám hộ, nếu người được chọn không đồng ý hoặc không còn đủ điều kiện, việc xác định người giám hộ quay về thứ tự giám hộ đương nhiên hoặc do cơ quan có thẩm quyền cử, toà chỉ định. Vì vậy, dù đã lập văn bản, vẫn nên để các con biết thứ tự luật định và cùng thống nhất phương án dự phòng.
Một trường hợp nữa đáng tính đến: người được chọn qua đời hoặc chính họ lâm bệnh trước bạn. Đây là lý do nên xem lại văn bản vài năm một lần, nhất là sau những biến cố lớn trong nhà như một người con chuyển ra nước ngoài, ly hôn hay ốm nặng. Xem lại không mất nhiều công, nhưng giữ cho văn bản luôn chỉ đúng vào người còn làm được việc.
Câu hỏi thường gặp
Văn bản chọn người giám hộ có cần công chứng không?
Có. Bộ luật Dân sự 2015 yêu cầu việc lựa chọn người giám hộ phải được lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Giấy viết tay không công chứng, chứng thực không đáp ứng yêu cầu này.
Đã chọn người giám hộ thì có cần giấy uỷ quyền nữa không?
Vẫn nên có. Văn bản chọn người giám hộ chỉ có tác dụng khi toà đã tuyên bố bạn cần được giám hộ. Giấy uỷ quyền giúp người thân làm việc cụ thể thay bạn khi bạn còn minh mẫn nhưng đi lại khó. Hai văn bản bổ sung cho nhau.
Có thể chọn người ngoài gia đình làm giám hộ cho mình không?
Có thể. Luật cho phép chọn cá nhân hoặc pháp nhân đủ điều kiện làm giám hộ, không bắt buộc phải là người thân. Người được chọn phải đồng ý, và nên là người được gia đình bạn biết và tôn trọng để tránh xung đột về sau.
Chọn con thứ thay vì con cả có được không?
Được. Văn bản chọn trước người giám hộ đứng trước thứ tự giám hộ đương nhiên. Nếu con thứ đủ điều kiện và đồng ý, con thứ sẽ là người giám hộ. Nên nói rõ lý do với các con để tránh hiểu lầm.
Văn bản chọn người giám hộ có thay được việc ra toà không?
Không. Để bạn trở thành người được giám hộ, vẫn cần quyết định của toà về tình trạng của bạn. Văn bản chỉ xác định ai làm giám hộ, sau đó người đó đồng ý và đăng ký giám hộ theo quy định hộ tịch.
Đã lập văn bản rồi muốn đổi người thì làm thế nào?
Khi còn minh mẫn, bạn có thể lập văn bản mới thay thế hoặc huỷ văn bản cũ theo hình thức tương tự, có công chứng hoặc chứng thực. Báo người được chọn trước đó và thu hồi các bản sao cũ để tránh lẫn lộn.