Người giám hộ được dùng tài sản của người được giám hộ để chăm sóc và chi cho nhu cầu thiết yếu của chính người đó: ăn, ở, học, khám chữa bệnh, quần áo, đi lại, sinh hoạt phù hợp lứa tuổi và tình trạng sức khoẻ. Đây là quyền được ghi trong Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 58), không cần xin phép ai cho từng khoản chi thường ngày. Giới hạn nằm ở hai chữ: chi cho người được giám hộ và chi ở mức hợp lý.
Thực tế khó ở chỗ ranh giới. Tiền điện cả nhà, chiếc xe máy đưa cháu đi học mà cả nhà cùng đi, khoản sửa mái nhà mà cháu đang ở chung — đâu là phần của cháu? Bài đi qua cách nghĩ về "thiết yếu", bảng phân loại các khoản hay gặp, cách tính phần chi chung, và cách lập kế hoạch để tiền của cháu đủ dùng đến ngày cháu tự lo được.
"Thiết yếu" nghĩa là gì trong đời thường
Luật không liệt kê danh mục nhu cầu thiết yếu. Cách đọc hợp lý là những gì một người ở hoàn cảnh, lứa tuổi và tình trạng sức khoẻ đó cần để sống, học tập, chữa bệnh và phát triển bình thường. Với một đứa trẻ tám tuổi, đó là bữa ăn đủ chất, chỗ ở an toàn, học phí và sách vở, bảo hiểm y tế, quần áo theo mùa, một chút tiền cho hoạt động ngoại khoá mà bạn bè cùng lớp đều tham gia. Với người cha đã mất năng lực sau tai biến, đó là thuốc, vật lý trị liệu, tiền thuê người chăm, giường bệnh, tã, xe lăn.
"Thiết yếu" cũng không có nghĩa là tối thiểu. Một đứa trẻ có tài sản đáng kể từ cha mẹ để lại không cần sống kham khổ để giữ nguyên số tiền đó; được học thêm ngoại ngữ, được đi chữa răng ở nơi tốt, được có máy tính để học là những khoản hợp lý nếu phù hợp tài sản của cháu. Ngược lại, một đứa trẻ chỉ có khoản trợ cấp nhỏ thì chi cùng các khoản đó có thể làm cạn tiền trước khi cháu học xong.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải "khoản này có được phép không" mà là "khoản này có phục vụ chính người được giám hộ, ở mức tương xứng với những gì họ có, không".
Các khoản chi hay gặp: nhóm nào
Bảng dưới là cách phân loại thực hành, dựa trên nguyên tắc vì lợi ích người được giám hộ. Tình huống cụ thể có thể khác.
| Khoản chi | Thường được chấp nhận | Cần bàn với người giám sát | Không nên |
|---|---|---|---|
| Học tập | Học phí, sách vở, đồng phục, học thêm phù hợp | Trường tư học phí cao, du học | Đóng học cho con của người giám hộ |
| Y tế | Thuốc, khám chữa bệnh, bảo hiểm y tế, người chăm | Phương pháp điều trị tự chi trả tốn kém | Mua thực phẩm chức năng theo lời quảng cáo |
| Chỗ ở | Phần tiền thuê hoặc chi phí sinh hoạt tương ứng của người được giám hộ | Sửa chữa lớn nhà đứng tên người được giám hộ | Xây sửa nhà của người giám hộ |
| Đi lại | Vé xe, xăng đưa đón đi học, đi khám | Mua xe máy, ô tô đứng tên người được giám hộ | Mua xe cho người giám hộ dùng riêng |
| Sinh hoạt | Ăn uống, quần áo, đồ dùng cá nhân, quà sinh nhật hợp lý | Thiết bị đắt tiền | Mừng cưới, đóng góp họ hàng thay người giám hộ |
Cột giữa không phải là cấm. Đó là những khoản lớn hoặc có thể gây tranh cãi, nên được người giám sát biết trước và đồng ý, nhất là khi phải bán, rút sổ tiết kiệm hay thế chấp tài sản để có tiền chi.
Tiền chung trong nhà: tính phần thế nào
Người được giám hộ thường sống chung với gia đình người giám hộ. Tiền ăn, điện nước, mạng, ga dùng chung. Không ai đòi hỏi gia đình phải nấu riêng một nồi cơm cho cháu; nhưng nếu lấy tiền của cháu trả chi phí chung thì nên tính phần cho công bằng.
Cách đơn giản nhất là chia theo đầu người: nhà năm người, cháu là một, thì phần của cháu khoảng một phần năm tiền ăn và sinh hoạt chung. Có gia đình chọn cách khác: tiền ăn chung vẫn do người giám hộ lo như nghĩa vụ nuôi dưỡng, còn tiền của cháu chỉ dùng cho những khoản riêng của cháu. Cách thứ hai minh bạch hơn và đỡ phải tính toán, nhưng không phải gia đình nào cũng đủ sức.
Dù chọn cách nào, hãy ghi ra một lần cách tính, cho người giám sát xem, rồi áp dụng nhất quán. Đổi cách tính liên tục theo tháng là dấu hiệu khiến người khác nghi ngờ. Ví dụ giả định: chị M. nuôi cháu ruột mồ côi, cháu nhận trợ cấp hằng tháng; chị thống nhất với người giám sát là anh trai mình rằng tiền trợ cấp dùng cho học phí, quần áo, thuốc men của cháu, phần dư gửi tiết kiệm đứng tên cháu, còn tiền ăn chị lo. Ba năm sau, khi anh trai hỏi lại, sổ ghi khớp từng tháng.
Lập kế hoạch để tiền của cháu đủ đến ngày cháu tự lo
Nhiều người giám hộ chi theo nhu cầu từng tháng mà không nhìn đường dài, đến khi cháu lên đại học thì tiền đã hết. Một kế hoạch đơn giản giúp tránh điều đó.
- Lập tổng tài sản có thể dùng. Tiền gửi, tiền bồi thường, thu nhập đều đặn như tiền thuê nhà, trợ cấp hằng tháng. Tài sản không nên bán như nhà để ở thì để riêng.
- Tính số năm cần nuôi. Với trẻ em, tính đến ít nhất 18 tuổi, tốt hơn là đến khi học xong. Với người mất năng lực, tính theo thời gian chăm sóc dự kiến, cộng dự phòng.
- Chia đều thành mức chi tháng tối đa. Ví dụ giả định: cháu 8 tuổi, có 300 triệu đồng tiền bồi thường, cần dùng đến 22 tuổi là 14 năm, tức khoảng 1,8 triệu đồng mỗi tháng nếu không tính lãi và trượt giá.
- So với mức chi thực tế. Nếu nhu cầu thực tế cao hơn, xem khoản nào có thể do người giám hộ hoặc người có nghĩa vụ cấp dưỡng gánh, khoản nào hỏi được chính sách trợ giúp xã hội.
- Để riêng khoản dự phòng. Ốm nặng, tai nạn, học phí đầu cấp là những khoản đột xuất; không để tiền dự phòng bị tiêu dần vào chi thường ngày.
- Xem lại mỗi năm cùng người giám sát. Điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi.
Tiền của cháu và nghĩa vụ nuôi dưỡng của người thân
Người giám hộ là người thân thường cũng có nghĩa vụ nuôi dưỡng, cấp dưỡng. Luật Hôn nhân và gia đình đặt nghĩa vụ cấp dưỡng giữa ông bà và cháu, giữa anh chị em ruột, trong những điều kiện nhất định. Hai nghĩa vụ này chồng lên nhau, nên không có câu trả lời máy móc "tiền ai chi trước".
Cháu có tài sản thì dùng tài sản của cháu là hợp lý. Khi cháu có tài sản riêng đủ nuôi mình, dùng tài sản đó cho nhu cầu của cháu không có gì sai. Nghĩa vụ cấp dưỡng của người thân thường đặt ra khi người cần được nuôi không có tài sản để tự nuôi mình.
Ông bà, cô chú tự nguyện gánh thì nên nói rõ. Nếu gia đình người giám hộ tự nguyện lo toàn bộ, không lấy tiền của cháu, nên ghi lại điều đó. Sau này không ai thắc mắc vì sao tài sản của cháu còn nguyên, và cũng không ai đòi "hoàn lại" công nuôi bằng tài sản của cháu.
Đừng biến tiền nuôi thành món nợ của cháu. Có gia đình chi bằng tiền mình rồi ghi sổ là cháu nợ, đợi cháu lớn đòi lại. Về nguyên tắc người giám hộ được thanh toán chi phí hợp lý, nhưng kiểu ghi nợ dồn nhiều năm dễ gây tranh chấp và tổn thương; nếu muốn được hoàn lại, nên hoàn đều theo tháng từ nguồn của cháu, có ghi chép, người giám sát biết.
Khi tiền không đủ: tìm thêm nguồn trước khi bán tài sản
Nhiều trường hợp người được giám hộ có nhà đất nhưng ít tiền mặt, trong khi chi phí điều trị hay học hành lớn. Trước khi nghĩ đến bán, người giám hộ nên rà các nguồn khác. Trẻ mồ côi, người khuyết tật nặng, người cao tuổi không có người phụng dưỡng có thể thuộc diện trợ giúp xã hội hằng tháng, được cấp thẻ bảo hiểm y tế; điều kiện và mức cụ thể nên hỏi công chức văn hoá – xã hội ở Ủy ban nhân dân xã, vì văn bản quy định thay đổi theo thời kỳ.
Nếu cha mẹ của cháu từng đóng bảo hiểm xã hội, có thể có chế độ tử tuất cho con; người được giám hộ là người hưởng lương hưu thì lương hưu vẫn tiếp tục chi trả. Tài sản cho thuê được là nguồn thu đều đặn tốt hơn bán. Người thân có điều kiện có thể hỗ trợ.
Chỉ khi các nguồn này không đủ mới tính đến bán, thế chấp, và khi đó thuộc nhóm giao dịch cần người giám sát đồng ý. Ghi lại các nguồn đã thử cũng là cách chứng minh việc bán là vì lợi ích người được giám hộ.
Người được giám hộ là người lớn: chi theo nếp sống của chính họ
Khi người được giám hộ là cha mẹ già mất năng lực, người vợ hay chồng sau tai biến, hay người em có khuyết tật trí tuệ đã trưởng thành, "nhu cầu thiết yếu" còn bao gồm cả việc giữ cho họ một đời sống giống với con người họ trước đây. Người cha cả đời uống trà buổi sáng, đọc báo giấy, thích ra vườn — những khoản nhỏ để duy trì nếp đó là chi cho chính ông, dù nhìn qua có vẻ không cần thiết về y tế.
Người giám hộ nên hỏi lại chính người được giám hộ trong phạm vi họ còn hiểu và bày tỏ được: muốn ở nhà hay vào cơ sở chăm sóc, muốn ai chăm, muốn ăn gì. Với người có khó khăn trong nhận thức, ý muốn của họ còn có trọng lượng pháp lý trong phạm vi toà chưa giao cho người giám hộ. Ngay cả với người đã mất năng lực, tôn trọng ý muốn đã từng bày tỏ khi còn minh mẫn là cách chi tiêu vì lợi ích của họ đúng nghĩa nhất.
Ngược lại, tránh hai thái cực: cắt hết mọi khoản "không cần" để giữ tiền lại như thể đó là phần thừa kế sắp đến, hoặc chi phung phí cho dịch vụ đắt tiền mà người bệnh không hưởng được gì.
Câu hỏi thường gặp
Người giám hộ có được dùng tiền của cháu mua xe máy để đưa cháu đi học không?
Nếu xe dùng chủ yếu để đưa đón cháu và đứng tên cháu, có thể coi là phục vụ nhu cầu đi lại. Nhưng xe là tài sản đáng kể và người giám hộ cũng dùng, nên bàn trước với người giám sát, cân nhắc phương án rẻ hơn như xe đưa đón của trường.
Tiền của người được giám hộ có được dùng trả lương người giúp việc chăm sóc họ không?
Được. Thuê người chăm sóc cho người mất năng lực hay người bệnh nặng là chi cho nhu cầu thiết yếu của họ. Nên có thoả thuận rõ ràng với người chăm, trả qua chuyển khoản hoặc có giấy nhận tiền để ghi sổ.
Có giới hạn số tiền người giám hộ được chi mỗi tháng không?
Bộ luật Dân sự không đặt mức trần. Giới hạn là nhu cầu thiết yếu và mức hợp lý so với tài sản của người được giám hộ. Gia đình có thể tự đặt mức chi tháng trong kế hoạch, người giám sát đồng ý, để có thước đo chung.
Người giám hộ có được dùng tiền của cháu cho cháu đi du lịch cùng gia đình không?
Một chuyến đi phù hợp lứa tuổi, chi phí tương xứng tài sản của cháu, có thể coi là sinh hoạt bình thường. Chỉ nên dùng tiền của cháu cho phần chi phí của cháu, không trả chi phí của cả đoàn.
Người được giám hộ là người lớn có lương hưu thì lương hưu dùng vào đâu?
Lương hưu là tài sản của chính người đó, dùng cho nhu cầu sinh hoạt, chăm sóc, chữa bệnh của họ. Người giám hộ nhận thay, chi theo nhu cầu, phần dư để dành cho họ. Không dùng lương hưu của cha mẹ trả nợ riêng của con.
Chi sai mục đích một khoản nhỏ thì có sao không?
Khoản nhỏ thường không thành tranh chấp, nhưng chi sai nhiều lần cộng lại thành lớn và làm mất niềm tin. Nếu lỡ chi nhầm, hãy bù lại vào tài khoản của người được giám hộ và ghi rõ trong sổ.