Khi cha mẹ đã lẫn, luật chỉ cho một người làm giám hộ, nhưng các anh chị em còn lại không đứng ngoài: một người có thể được cử làm người giám sát việc giám hộ, những người khác góp tiền, góp công, theo dõi. Người giám sát là người được các thân nhân cử ra để theo dõi, đôn đốc, kiểm tra người giám hộ, và cho ý kiến bằng văn bản trước khi người giám hộ giao dịch tài sản có giá trị lớn của người được giám hộ. Khi cha mẹ đã lẫn và một người con đứng ra làm giám hộ, vai trò này thường do một người con khác đảm nhận. Làm tốt, nó bảo vệ cả cha mẹ lẫn chính người giám hộ.
Nhiều gia đình bỏ qua bước cử người giám sát vì nghĩ trong nhà tin nhau là đủ. Rồi vài năm sau, khi tiền chữa bệnh đã tiêu khá nhiều, khi có người đề nghị bán mảnh đất ở quê, niềm tin bắt đầu lung lay. Bài này hướng dẫn cách dựng vai trò giám sát ngay từ đầu, để kiểm tra trở thành nề nếp của cả nhà chứ không phải là sự nghi ngờ nhắm vào một người.
Vì sao luật đặt thêm một người giám sát
Người giám hộ của cha mẹ mất năng lực có quyền rất rộng: quản lý tài sản, đại diện trong giao dịch, quyết chi tiêu cho việc chăm sóc và điều trị. Người được giám hộ, tức là cha mẹ, không còn tự kiểm tra được. Nếu không có ai đứng giữa, quyền lực này không có đối trọng.
Bộ luật Dân sự 2015 lấp khoảng trống đó bằng người giám sát việc giám hộ. Ngoài nhiệm vụ theo dõi chung, người giám sát có một quyền then chốt: việc bán, trao đổi, cho thuê, cho mượn, cho vay, cầm cố, thế chấp, đặt cọc và giao dịch khác đối với tài sản có giá trị lớn của người được giám hộ phải được người giám sát đồng ý. Đây là cái chốt chặn quan trọng nhất trước những quyết định khó quay lại.
Với người giám hộ ngay thẳng, người giám sát là tấm khiên. Mỗi khoản chi lớn đã có người khác cùng xem và đồng ý bằng văn bản, nên sau này không ai trách được người giám hộ là tự ý. Nhiều người con làm giám hộ, khi hiểu điều này, lại chính là người đề nghị cử giám sát sớm nhất.
Ai được cử làm người giám sát
Người thân thích thoả thuận cử. Theo Bộ luật Dân sự 2015, người thân thích của người được giám hộ thoả thuận cử người giám sát. Với cha mẹ cao tuổi, người thân thích gồm vợ hoặc chồng, cha mẹ, con; nếu không có thì đến ông bà, anh chị em ruột; nếu không có nữa thì đến cô, dì, chú, bác, cậu ruột.
Có thể là cá nhân hoặc pháp nhân. Người giám sát có thể là một cá nhân, cũng có thể là một tổ chức, nhưng trong gia đình Việt thường là một người con không làm giám hộ, hoặc một người cháu có uy tín.
Không thoả thuận được thì có người cử thay. Nếu người thân thích không cử được ai, uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người giám hộ cử người giám sát. Nếu có tranh chấp về việc cử, toà quyết định.
Người được cử phải đồng ý. Không ai bị ép làm người giám sát. Nếu việc giám sát có liên quan đến quản lý tài sản của người được giám hộ, người giám sát phải đăng ký theo quy định của pháp luật về hộ tịch.
Người giám sát không nên là người hưởng lợi trực tiếp từ quyết định mình duyệt. Luật không cấm hẳn, nhưng nếu người giám sát cũng là người sẽ mua lại tài sản hoặc được nhận tiền, sự giám sát mất ý nghĩa. Gia đình nên chọn người đứng ngoài lợi ích của từng giao dịch.
Người giám hộ và người giám sát: ai làm gì
Bảng dưới so hai vai theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015, kèm cách làm thực tế trong gia đình. Ranh giới rõ thì mỗi người biết việc của mình, không dẫm lên nhau.
| Việc | Người giám hộ | Người giám sát |
|---|---|---|
| Chăm sóc, bảo đảm điều trị cho cha mẹ | Trực tiếp lo hoặc tổ chức người chăm | Theo dõi, nhắc khi thấy thiếu sót |
| Chi tiêu thiết yếu hằng ngày | Tự quyết, ghi sổ | Xem sổ theo định kỳ |
| Bán, thế chấp, cho thuê tài sản giá trị lớn | Đề xuất, nêu rõ lý do vì lợi ích của cha mẹ | Xem xét, cho ý kiến bằng văn bản |
| Giao dịch giữa người giám hộ với chính cha mẹ | Chỉ được khi vì lợi ích của cha mẹ | Phải đồng ý; nếu không, giao dịch vô hiệu |
| Báo cáo tình hình | Lập sổ sách, cung cấp khi được hỏi | Kiểm tra, đôn đốc |
| Khi thấy dấu hiệu sai | Giải trình | Yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét thay đổi, chấm dứt giám hộ |
Giá trị lớn là bao nhiêu thì luật không đưa ra một con số chung. Gia đình nên tự thống nhất một ngưỡng trong biên bản, ví dụ giả định mọi khoản chi hoặc giao dịch vượt một mức nhất định đều cần người giám sát đồng ý bằng tin nhắn hoặc văn bản.
Lập biên bản thoả thuận trong gia đình
Biên bản không phải giấy tờ bắt buộc phải nộp ở đâu, nhưng là xương sống để cả nhà làm việc với nhau trong nhiều năm. Các bước dưới đây là cách nhiều gia đình đã làm.
- Họp đủ các con, vợ hoặc chồng của người được giám hộ nếu còn. Ai không về được thì tham gia qua cuộc gọi video và xác nhận bằng tin nhắn.
- Ghi rõ ai là người giám hộ, ai là người giám sát, ai chăm sóc hằng ngày, ai giữ sổ thu chi.
- Liệt kê tài sản và nguồn thu của cha mẹ tại thời điểm họp: nhà đất, sổ tiết kiệm, lương hưu, tiền cho thuê, nợ phải trả nếu có.
- Thống nhất ngưỡng chi cần hỏi ý kiến người giám sát, và những khoản mà người giám hộ tự quyết.
- Thống nhất nhịp báo cáo: hằng tháng gửi ảnh sổ thu chi, mỗi quý họp ngắn, mỗi năm họp đủ.
- Thống nhất cách xử lý khi có bất đồng: nói chuyện riêng trước, họp cả nhà sau, nhờ người trong họ hoặc hoà giải ở cơ sở trước khi tính đến toà.
- Mọi người ký hoặc xác nhận, mỗi người giữ một bản.
Biên bản có thể sửa khi hoàn cảnh thay đổi. Điều quan trọng là có một văn bản mà ai cũng đã đọc và đồng ý, để khi tranh luận thì mở ra xem, thay vì mỗi người nhớ một kiểu.
Con ở xa, ở nước ngoài góp phần thế nào
Trong nhiều nhà, người con sống gần cha mẹ gánh phần lớn việc hằng ngày, còn những người ở TP Hồ Chí Minh, Hà Nội hay ở nước ngoài thấy mình bất lực và áy náy. Ở xa vẫn có những vai làm được thật sự:
- Nhận làm người giám sát: xem sổ sách chia sẻ, cho ý kiến bằng văn bản qua thư điện tử hay tin nhắn kịp thời, không để người giám hộ chờ.
- Góp tiền đều đặn vào tài khoản dành cho việc chăm cha mẹ, theo tỷ lệ cả nhà đã bàn, thay vì gửi lẻ tẻ khi được nhắc.
- Lo những việc làm được qua mạng: tra cứu thông tin chế độ, đặt lịch khám, tìm hiểu thủ tục, soạn sẵn giấy tờ cho người ở gần ký.
- Gọi video với cha mẹ theo lịch cố định, kể cả khi cha mẹ không còn nhận ra; người chăm sóc cũng được nghỉ tay trong lúc đó.
- Về thay ca vào những dịp có thể, để người giám hộ được nghỉ hẳn vài ngày.
- Hỏi thăm chính người giám hộ, không chỉ hỏi về cha mẹ; người chăm lâu ngày thường kiệt sức mà không nói ra.
Nếu người ở nước ngoài nhận làm giám sát, cần hỏi nơi đăng ký về giấy tờ khi việc giám sát liên quan đến quản lý tài sản, và tính trước cách ký văn bản từ xa. Ở xa mà không nhận vai cụ thể nào thì dễ trở thành người chỉ hỏi và nghi ngờ, điều mà chính người con ở xa cũng không muốn.
Những va chạm hay gặp và cách giữ hoà khí
Va chạm thứ nhất là người giám hộ cảm thấy bị soi. Người chăm cha mẹ hằng ngày thường mệt mỏi, và việc bị hỏi từng hoá đơn có thể khiến họ tự ái. Cách gỡ là thống nhất ngay từ đầu rằng sổ sách là để bảo vệ người giám hộ, và người giám sát chỉ xem theo nhịp đã định, không hỏi dồn bất chợt.
Va chạm thứ hai là người giám sát ở xa và không phản hồi, nhất là khi lệch múi giờ. Một khoản cần đồng ý gấp mà người giám sát im lặng nhiều ngày thì việc chăm cha mẹ bị kẹt. Nên thống nhất thời gian trả lời, và cách xử lý khi khoản chi là cấp bách cho việc chữa bệnh.
Va chạm thứ ba là cách nhìn khác nhau về mức chi. Người chăm cha mẹ hằng ngày thấy cần thuê thêm người trông đêm, người ở xa thấy tốn kém. Không có đáp án đúng cho mọi nhà; cách giữ hoà khí là lấy nhu cầu thật của cha mẹ làm thước đo, hỏi thêm ý kiến bác sĩ khi cần, và nhớ rằng tiền của cha mẹ trước hết là để lo cho cha mẹ.
Va chạm thứ tư là các anh chị em không làm giám hộ cũng không làm giám sát nhưng vẫn muốn biết. Cách đơn giản là để người giám sát gửi bản tóm tắt cho cả nhà theo quý. Không ai bị gạt ra ngoài thì ít ai có lý do để nghi ngờ.
Khi người giám sát phát hiện điều không ổn
Nếu thấy khoản chi bất thường, tài sản bị bán mà không hỏi ý kiến, hay cha mẹ không được chăm sóc đúng mức, người giám sát nên làm theo thứ tự: hỏi người giám hộ bằng văn bản, đề nghị giải trình kèm chứng từ, rồi họp gia đình. Phần lớn chuyện được giải quyết ở bước này.
Nếu không giải quyết được, người giám sát có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét thay đổi hoặc chấm dứt việc giám hộ, và người có quyền lợi liên quan có thể yêu cầu toà tuyên giao dịch vô hiệu nếu tài sản lớn bị giao dịch mà không có sự đồng ý cần thiết. Cách làm cụ thể nằm ở chuyên mục tranh chấp và lạm dụng giám hộ trên site; khi tài sản lớn và quan hệ đã căng, nên hỏi luật sư trước khi gửi bất kỳ đơn nào.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải cử người giám sát khi một người con làm giám hộ cho mẹ không?
Bộ luật Dân sự 2015 đặt cơ chế người thân thích thoả thuận cử người giám sát, không cử được thì uỷ ban nhân dân cấp xã cử. Trong thực tế, khi có tài sản lớn, có người giám sát là điều kiện để người giám hộ giao dịch các tài sản đó.
Người giám sát có được tự ý xem tài khoản ngân hàng của mẹ không?
Người giám sát có quyền theo dõi, kiểm tra người giám hộ, nhưng việc tra cứu trực tiếp tài khoản tuỳ quy định của ngân hàng. Cách thực tế là người giám hộ cung cấp sao kê hoặc ảnh chụp số dư theo nhịp đã thống nhất trong biên bản gia đình.
Tài sản giá trị lớn là bao nhiêu thì cần người giám sát đồng ý?
Luật không đặt một con số chung. Nhà đất, sổ tiết kiệm lớn, xe thường được coi là tài sản giá trị lớn. Gia đình nên thống nhất một ngưỡng cụ thể trong biên bản để tránh tranh cãi khi phát sinh.
Người giám sát ở nước ngoài có làm được không?
Có thể, nếu người đó đồng ý và có cách theo dõi đều đặn qua sổ sách chia sẻ, cuộc gọi, và cho ý kiến bằng văn bản kịp thời. Cần lưu ý việc đăng ký người giám sát khi có liên quan quản lý tài sản, hỏi nơi đăng ký về giấy tờ cần nộp.
Người giám hộ bán đất của bố mà người giám sát không đồng ý thì sao?
Giao dịch tài sản giá trị lớn của người được giám hộ cần sự đồng ý của người giám sát. Thiếu sự đồng ý này, người có quyền lợi liên quan có thể yêu cầu toà xem xét hiệu lực giao dịch. Nên hỏi luật sư khi rơi vào tình huống này.
Làm sao để người giám hộ không thấy bị anh chị em nghi ngờ?
Thống nhất từ đầu rằng sổ sách là để bảo vệ người giám hộ, giữ tiền của cha mẹ trong tài khoản riêng, báo cáo theo nhịp cố định, và chia sẻ tóm tắt cho cả nhà. Khi mọi người đều thấy cùng một con số, nghi ngờ khó nảy sinh.