Pháp luật Việt Nam hiện không có quy định riêng cho phép cha mẹ chỉ định bằng di chúc một người giám hộ cho con mà buộc mọi người phải theo. Khi cả cha mẹ cùng mất, thứ tự giám hộ đương nhiên trong Bộ luật Dân sự 2015 vẫn được áp dụng. Tuy vậy, ý nguyện rõ ràng của cha mẹ, được viết ra và được gia đình biết trước, là căn cứ rất có sức nặng để gia đình thoả thuận và để chính quyền, toà án cân nhắc khi phải cử hay chỉ định.
Câu hỏi này thường đến với những cha mẹ trẻ sau một chuyến đi xa, một trận ốm, hay khi thấy một gia đình quen gặp biến cố. "Nếu cả hai vợ chồng mình không còn, con sẽ ở với ai?" Ở nhiều nước, cha mẹ có thể chỉ định người giám hộ trong di chúc. Ở Việt Nam, cách tiếp cận khác. Bài này giải thích khung pháp lý theo nguyên lý, chỉ ra di chúc và văn bản ý nguyện làm được gì, không làm được gì, và việc nên chuẩn bị.
Luật đã xếp sẵn thứ tự, ý nguyện cha mẹ chen vào ở đâu
Khi trẻ không còn cha mẹ, Bộ luật Dân sự 2015 xác định người giám hộ đương nhiên theo thứ tự: anh chị ruột cả đủ điều kiện, rồi đến ông bà nội ngoại, rồi đến bác chú cậu cô dì ruột. Đây là quy định của luật, không phụ thuộc di chúc.
Nhưng luật cũng để lại khoảng trống cho thoả thuận. Với anh chị ruột, luật ghi rõ thứ tự áp dụng "trừ trường hợp có thoả thuận khác về người giám hộ". Với ông bà, luật cho những người này thoả thuận cử một hoặc một số người trong số họ. Và khi những người giám hộ đương nhiên tranh chấp, toà án chỉ định người giám hộ; khi không có ai, UBND xã cử. Ở mọi điểm đó, ý nguyện của cha mẹ, nếu được biết, là thứ mà gia đình, chính quyền và toà án khó lòng bỏ qua.
Cần phân biệt với một quy định khác: Bộ luật Dân sự 2015 cho phép một người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ lựa chọn trước người giám hộ cho chính mình, phòng khi mình rơi vào tình trạng cần được giám hộ; việc lựa chọn này phải lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Quy định đó dành cho bản thân người lựa chọn, không phải để cha mẹ chọn người giám hộ cho con. Nhiều bài viết trên mạng nhầm hai chuyện này với nhau.
Di chúc và văn bản ý nguyện: làm được và không làm được
Bảng dưới tóm tắt theo nguyên lý; trường hợp cụ thể nên hỏi người làm nghề, nhất là khi có tài sản lớn.
| Việc cha mẹ muốn | Di chúc / văn bản ý nguyện có tác dụng không | Giải thích ngắn |
|---|---|---|
| Để lại tài sản cho con | Có | Đây là nội dung chính của di chúc; con chưa thành niên còn được pháp luật bảo vệ phần di sản tối thiểu trong một số trường hợp |
| Chỉ định người quản lý di sản | Có | Người lập di chúc được chỉ định người quản lý di sản; việc này giúp tài sản của con có người trông coi đến khi chia |
| Ghi người mình muốn làm giám hộ cho con | Có sức thuyết phục, không ràng buộc tuyệt đối | Thứ tự giám hộ đương nhiên vẫn áp dụng; ý nguyện giúp gia đình thoả thuận và giúp nơi cử, toà án cân nhắc |
| Loại trừ một người cụ thể khỏi việc giám hộ | Hạn chế | Người đó vẫn có thể là giám hộ đương nhiên nếu đủ điều kiện; cha mẹ nên nêu lý do khách quan nếu có |
| Dặn dò cách nuôi dạy, học hành, giữ gìn kỷ vật | Có ý nghĩa đạo lý | Không phải nghĩa vụ pháp lý, nhưng là chỉ dẫn quý cho người nuôi con |
Cha mẹ có thể đưa ý nguyện về giám hộ vào di chúc hoặc viết một văn bản riêng. Văn bản có công chứng hoặc chứng thực giúp tránh tranh cãi về việc ai viết, viết lúc nào.
Chuẩn bị thế nào cho có tác dụng thật
Một ý nguyện chỉ phát huy khi được biết đến, được người được chọn đồng ý, và đi kèm sự chuẩn bị thực tế.
- Vợ chồng nói chuyện với nhau trước: chọn ai, vì sao, người đó có đủ điều kiện làm giám hộ theo luật không (năng lực hành vi đầy đủ, đạo đức, điều kiện chăm sóc, không có án tích về các tội cố ý xâm phạm người khác chưa xoá).
- Hỏi ý người mình muốn chọn. Không ai bị buộc nhận làm giám hộ khi không thuộc vòng đương nhiên; một lời đồng ý trước giúp mọi việc sau này nhẹ nhàng hơn nhiều.
- Nói với những người đứng trước trong thứ tự giám hộ đương nhiên, nhất là ông bà hai bên và con lớn (nếu có). Ý nguyện mà họ biết và đồng thuận từ trước thì gần như chắc được tôn trọng.
- Viết thành văn bản: tên người được chọn, lý do, người dự phòng nếu người đó không nhận được, mong muốn về nơi ở, việc học của con. Cân nhắc công chứng hoặc chứng thực.
- Lo phần tài sản: di chúc để lại tài sản cho con, chỉ định người quản lý di sản, thu xếp nguồn tiền cho việc nuôi con.
- Cất văn bản ở nơi người thân biết, để lại bản sao cho người được chọn, và xem lại định kỳ khi hoàn cảnh thay đổi.
Lệ phí công chứng, chứng thực theo biểu phí hiện hành của nơi làm; không nên tin con số truyền miệng.
Phần tiền nuôi con: chuẩn bị song song với ý nguyện
Một người giám hộ dù thương con mình đến đâu cũng cần nguồn tiền để nuôi trẻ nhiều năm. Ý nguyện về người giám hộ mà không đi kèm sắp xếp tài chính dễ đặt người được chọn vào thế khó, nhất là khi họ cũng có gia đình riêng không dư dả.
Cha mẹ có thể nghĩ tới vài nguồn: tài sản để lại qua di chúc, các khoản bảo hiểm mà con là người thụ hưởng, tiền tiết kiệm đứng tên con. Mỗi nguồn có cách chi trả riêng; khi người thụ hưởng là trẻ chưa thành niên, bên chi trả thường làm việc với người đại diện, tức người giám hộ. Cha mẹ nên đọc kỹ điều khoản của từng hợp đồng bảo hiểm và hỏi bên bảo hiểm về cách chi trả cho người thụ hưởng là trẻ em, thay vì đoán.
Cũng nên nghĩ đến chi phí thực tế: học phí các cấp, chi phí chữa bệnh nếu con có bệnh mạn tính, chi phí đi lại để con giữ liên lạc với họ hàng bên kia. Những con số này không cần chính xác, nhưng giúp cha mẹ thấy mình cần chuẩn bị bao nhiêu và giúp người được chọn yên tâm hơn khi gật đầu. Không nên nhờ người được chọn đứng tên hộ tài sản của con trong lúc cha mẹ còn sống để "cho tiện": tài sản đứng tên ai thì về pháp lý là của người đó.
Những hiểu lầm hay gặp
Đây là những điều cha mẹ hay nghe trên mạng xã hội hoặc từ người quen, dẫn tới chuẩn bị sai hướng:
- "Ghi trong di chúc là chắc chắn được." Thực tế ý nguyện về giám hộ không ràng buộc tuyệt đối; thứ tự đương nhiên trong luật vẫn chạy.
- "Chọn người giám hộ cho mình thì cũng chọn được cho con." Quy định lựa chọn người giám hộ có công chứng chỉ dành cho bản thân người lựa chọn.
- "Ông bà đương nhiên nuôi cháu." Anh chị ruột cả của trẻ, nếu đã trưởng thành và đủ điều kiện, đứng trước ông bà trong thứ tự.
- "Viết tay để trong tủ là đủ." Văn bản không ai biết đến thì khi cần không ai tìm ra; văn bản không công chứng dễ bị nghi ngờ.
- "Chuyện này để sau." Biến cố không báo trước. Một văn bản đơn giản lập hôm nay tốt hơn một bản hoàn hảo không bao giờ được viết.
Những hiểu lầm này không làm cha mẹ phạm luật, nhưng có thể khiến mong muốn của mình không được thực hiện đúng lúc cần nhất.
Những tình huống khó cần nghĩ trước
Cha mẹ ly hôn, mỗi người một ý. Nếu cha và mẹ chọn hai người khác nhau, văn bản của hai bên mâu thuẫn. Khi một người mất, người còn lại vẫn là đại diện của con; ý nguyện chỉ phát huy khi cả hai cùng không còn. Hai người nên cố gắng thống nhất vì con, dù quan hệ vợ chồng đã kết thúc.
Người mình muốn chọn ở ngoài vòng họ hàng ruột. Ví dụ một người bạn thân, cha mẹ đỡ đầu. Người này không phải giám hộ đương nhiên, nên chỉ trở thành giám hộ khi những người trong vòng đương nhiên không đủ điều kiện, không nhận, hoặc qua con đường cử, chỉ định. Ý nguyện viết rõ và sự đồng thuận của họ hàng là điều quyết định.
Con có anh chị cùng cha khác mẹ. Quan hệ giữa các con riêng có thể làm thứ tự giám hộ phức tạp hơn. Nên hỏi người làm nghề trước khi viết văn bản.
Con có nhu cầu đặc biệt. Trẻ khuyết tật cần chăm sóc lâu dài, có khi qua tuổi mười tám vẫn cần người đại diện. Cha mẹ nên chuẩn bị cả phần tài chính dài hạn và trao đổi với người được chọn về gánh nặng thực tế.
Khi nào nên hỏi luật sư
Lập di chúc và văn bản ý nguyện là việc nhiều gia đình tự làm được, có công chứng là đủ chắc. Nên hỏi luật sư khi tài sản có giá trị lớn hoặc phức tạp (nhà đất nhiều nơi, phần vốn trong công ty), khi gia đình có con riêng, khi cha mẹ đang ly hôn hoặc có xích mích với họ hàng, hay khi người mình muốn chọn ở nước ngoài.
Có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được rà lại văn bản trước khi đi công chứng, nhất là phần chỉ định người quản lý di sản và cách giữ tiền cho con đến tuổi trưởng thành. Phần chia di sản cụ thể được bàn ở các trang chuyên về thừa kế.
Cuối cùng, không có văn bản nào thay được một gia đình biết nói chuyện với nhau. Việc cha mẹ ngồi xuống, nói ra mong muốn của mình với những người sẽ ở lại, đôi khi còn bảo vệ con tốt hơn bất cứ tờ giấy nào.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ có được chỉ định người giám hộ cho con trong di chúc không?
Cha mẹ có thể ghi ý nguyện về người giám hộ trong di chúc hoặc văn bản riêng, nhưng pháp luật hiện không có quy định riêng buộc mọi người phải theo. Thứ tự giám hộ đương nhiên vẫn áp dụng; ý nguyện giúp gia đình thoả thuận và nơi cử, toà án cân nhắc.
Quy định "lựa chọn người giám hộ" trong Bộ luật Dân sự có dùng cho con được không?
Không. Quy định đó cho phép một người lựa chọn trước người giám hộ cho chính mình, phòng khi mình cần được giám hộ, và phải lập văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Nó không dùng để chọn người giám hộ cho con.
Văn bản ý nguyện về giám hộ có cần công chứng không?
Không bắt buộc theo một quy định riêng, nhưng công chứng hoặc chứng thực giúp tránh tranh cãi về việc ai lập và lập lúc nào. Nếu đưa vào di chúc thì di chúc phải đáp ứng điều kiện về hình thức theo luật.
Muốn bạn thân làm giám hộ cho con thì có được không?
Bạn thân không thuộc vòng giám hộ đương nhiên, nên chỉ trở thành giám hộ khi người trong vòng đó không đủ điều kiện hoặc không nhận, rồi được cử hoặc chỉ định. Ý nguyện rõ ràng và sự đồng thuận của họ hàng là điều quan trọng nhất.
Di chúc có giúp giữ tiền cho con đến tuổi trưởng thành không?
Di chúc có thể để lại tài sản cho con và chỉ định người quản lý di sản. Sau khi chia, tài sản của con do người giám hộ quản lý theo luật, chịu sự giám sát; cách sắp xếp chi tiết nên hỏi người làm nghề.
Bao lâu nên xem lại văn bản ý nguyện một lần?
Không có quy định cụ thể. Nên xem lại khi hoàn cảnh thay đổi: sinh thêm con, ly hôn, người được chọn chuyển đi xa hoặc ốm, tài sản thay đổi lớn. Nhiều gia đình chọn xem lại vài năm một lần.