Bố mẹ đi làm xa, kể cả đi lao động nước ngoài nhiều năm, vẫn là người đại diện theo pháp luật của con. Ông bà nuôi cháu trong thời gian đó là người chăm sóc thực tế, không phải người giám hộ, và không cần đăng ký giám hộ. Muốn ông bà ký thay ở trường, ở trạm y tế hay khi đăng ký cư trú cho cháu, bố mẹ cần để lại giấy tờ và uỷ quyền cho từng việc.
Ở nhiều vùng quê, cả một thế hệ trẻ lớn lên bên ông bà trong khi bố mẹ làm công nhân ở khu công nghiệp hay đi làm việc ở nước ngoài. Mọi việc đều ổn cho đến lúc cháu sốt cao phải nhập viện nửa đêm, hay nhà trường cần chữ ký phụ huynh cho chuyến đi ngoại khoá. Ông bà ký được không, ký với tư cách gì? Bài này giúp bố mẹ chuẩn bị trước khi đi, và giúp ông bà biết mình làm được gì, không làm được gì.
Vì sao chưa phải là giám hộ
Bộ luật Dân sự 2015 chỉ đặt việc giám hộ cho trẻ chưa thành niên trong những trường hợp nhất định: không còn cha mẹ, không xác định được cha mẹ, cha mẹ đều mất hoặc bị hạn chế năng lực hành vi, đều có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi, đều bị toà hạn chế quyền với con, hoặc đều không có điều kiện chăm sóc, giáo dục con và có yêu cầu người giám hộ.
Bố mẹ đi làm xa nhưng vẫn gửi tiền, vẫn gọi điện hằng tuần, vẫn quyết định chuyện học hành của con thì không thuộc trường hợp nào ở trên. Họ vẫn thực hiện quyền và nghĩa vụ của cha mẹ, chỉ là từ xa. Vì vậy ông bà không cần, và cũng không thể, ra xã đăng ký làm người giám hộ chỉ vì đang nuôi cháu.
Chỉ khi hoàn cảnh thật sự thay đổi, chẳng hạn bố mẹ mất liên lạc nhiều năm, không còn chăm lo gì cho con, hoặc chính bố mẹ thấy mình không có điều kiện và có yêu cầu, thì mới tính tới chuyện cử người giám hộ. Đó là một bước nặng nề hơn nhiều so với việc gửi con, và nên được bàn bạc kỹ trong gia đình.
Ông bà làm được gì, cần gì để làm
Bảng dưới là các việc ông bà hay phải làm thay khi bố mẹ vắng nhà. Mỗi nơi tiếp nhận có thể đòi giấy tờ khác nhau; cột cuối gợi ý những thứ bố mẹ nên để lại trước khi đi.
| Việc | Ông bà tự làm được không | Nên có giấy tờ gì | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đưa đón, họp phụ huynh, nhận thông tin học tập | Thường được nếu nhà trường biết ông bà là người chăm sóc | Thư hoặc giấy bố mẹ báo với nhà trường, kèm số liên lạc của bố mẹ | Báo nhà trường từ đầu năm học |
| Ký các văn bản đồng ý của trường (ngoại khoá, bảo hiểm học sinh) | Tuỳ trường | Giấy uỷ quyền của bố mẹ cho việc này | Hỏi trước nhà trường chấp nhận dạng giấy nào |
| Đưa cháu đi khám, tiêm chủng thông thường | Thường được | Bản chụp giấy khai sinh, thẻ bảo hiểm y tế của cháu | Ghi sổ tiêm chủng cẩn thận |
| Ký đồng ý phẫu thuật, thủ thuật | Bệnh viện thường cần người đại diện của trẻ | Giấy uỷ quyền của bố mẹ; số điện thoại để bệnh viện xác nhận trực tiếp | Cấp cứu khẩn cấp thì bác sĩ xử lý theo quy định chuyên môn |
| Đăng ký cư trú cho cháu tại nhà ông bà | Cần ý kiến bố mẹ | Văn bản đồng ý của bố mẹ | Theo nguyên tắc của Luật Cư trú: trẻ có thể cư trú khác nơi cha mẹ nếu cha mẹ đồng ý |
| Giao dịch với tài sản của cháu (sổ tiết kiệm, tài sản đứng tên cháu) | Không nên | Để bố mẹ trực tiếp làm hoặc uỷ quyền rõ ràng | Đây là việc của người đại diện, ông bà chỉ làm khi được giao cụ thể |
Uỷ quyền chỉ có giá trị trong phạm vi, thời hạn đã ghi; cách lập và hiệu lực của giấy uỷ quyền được bàn kỹ ở các trang chuyên về uỷ quyền. Ở đây chỉ lưu ý: uỷ quyền nên ghi rõ việc gì, đến khi nào, và để nhiều bản.
Bộ giấy tờ bố mẹ nên để lại trước khi đi
Những thứ dưới đây tốn rất ít công chuẩn bị nhưng cứu ông bà khỏi nhiều chuyến đi vô ích. Nên để một bộ bản chụp ở nhà ông bà, một bộ ảnh chụp trong điện thoại của bố mẹ.
- Bản chụp giấy khai sinh của cháu và căn cước của bố mẹ.
- Thẻ bảo hiểm y tế của cháu còn hạn, sổ tiêm chủng, đơn thuốc hoặc ghi chú về bệnh mạn tính, dị ứng (nếu có).
- Giấy uỷ quyền của bố mẹ cho ông bà về những việc cụ thể: liên hệ nhà trường, đưa cháu đi khám chữa bệnh, ký các giấy tờ thông thường.
- Văn bản đồng ý để cháu đăng ký cư trú tại nhà ông bà, nếu cần cho việc học.
- Số điện thoại, tài khoản liên lạc của cả bố và mẹ, kèm khung giờ có thể gọi được; nếu đi nước ngoài, ghi rõ chênh lệch giờ.
- Tên và cách liên lạc một người thân trẻ ở gần (cô, chú, cậu) để hỗ trợ ông bà khi cần đi lại xa.
Mỗi năm, khi bố mẹ về Tết, rà lại bộ giấy này: thẻ bảo hiểm hết hạn chưa, giấy uỷ quyền còn hợp không, cháu đã lên cấp học mới chưa.
Những hiểu lầm hay gặp
"Ông bà nuôi lâu rồi thì thành giám hộ." Thời gian nuôi dài bao nhiêu cũng không tự biến ông bà thành người giám hộ. Tư cách pháp lý chỉ đổi khi rơi vào các trường hợp luật quy định và có đăng ký.
"Có giấy uỷ quyền là ông bà quyết được mọi việc." Giấy uỷ quyền chỉ cho làm những việc đã ghi trong giấy, trong thời hạn đã ghi. Những việc lớn với tài sản của con, nhiều nơi vẫn đòi chính bố mẹ ký.
"Bố mẹ đi xa thì bố mẹ hết trách nhiệm." Bố mẹ vẫn có nghĩa vụ nuôi dưỡng, giáo dục con. Gửi con cho ông bà là nhờ ông bà giúp, không phải chuyển giao trách nhiệm.
"Làm giám hộ cho chắc." Có gia đình muốn ông bà làm giám hộ cho tiện ký tá, dù bố mẹ vẫn chăm lo đầy đủ. Đó không phải mục đích của chế định giám hộ, và nơi đăng ký thường sẽ không chấp nhận khi trẻ vẫn còn cha mẹ đủ điều kiện.
Lúc khẩn cấp ở bệnh viện
Đây là nỗi lo lớn nhất của ông bà. Khi trẻ cần phẫu thuật, bệnh viện thường cần người đại diện của trẻ đồng ý bằng văn bản. Nếu bố mẹ ở xa, bệnh viện có thể liên hệ trực tiếp với bố mẹ để xác nhận, và giấy uỷ quyền để sẵn sẽ giúp việc này nhanh hơn.
Trong tình huống cấp cứu đe doạ tính mạng mà không kịp có ý kiến của người đại diện, pháp luật về khám bệnh, chữa bệnh cho phép người có thẩm quyền của cơ sở y tế quyết định để cứu người bệnh. Ông bà không cần lo rằng cháu sẽ không được cứu vì thiếu một chữ ký. Việc ông bà cần làm là cung cấp càng nhiều thông tin càng tốt: tiền sử bệnh, thuốc đang dùng, dị ứng, và số liên lạc của bố mẹ.
Chi tiết về ai được ký thay ở bệnh viện, trong những trường hợp nào, được bàn kỹ ở chuyên mục ký thay ở bệnh viện của trang này.
Khi nào hoàn cảnh đã khác và cần tính chuyện giám hộ
Bố mẹ mất liên lạc hẳn. Không gửi tiền, không gọi điện trong thời gian dài, không ai biết ở đâu. Lúc này gia đình nên tìm hiểu thủ tục thông báo tìm kiếm người vắng mặt và các bước tiếp theo, được bàn ở chuyên mục người vắng mặt, mất tích.
Một trong hai người mất. Người còn lại vẫn là đại diện của con. Nếu người còn lại cũng ở xa và không có điều kiện, đó mới là lúc cân nhắc đề nghị cử người giám hộ.
Bố mẹ chủ động muốn giao hẳn việc chăm sóc. Khi cả bố lẫn mẹ đều không có điều kiện chăm sóc, giáo dục con và có yêu cầu người giám hộ, UBND xã, phường nơi trẻ cư trú có thể cử người giám hộ, thường là ông bà đang nuôi cháu nếu ông bà đủ điều kiện và đồng ý.
Trẻ bị bỏ mặc thật sự. Ông bà già yếu không còn chăm được, bố mẹ không trở về. Hãy báo cho UBND xã, phường hoặc gọi tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hỗ trợ bố trí chăm sóc thay thế cho trẻ.
Điều trẻ cần hơn giấy tờ
Trẻ ở với ông bà trong khi bố mẹ đi xa vẫn là trẻ có cha mẹ. Những cuộc gọi đều đặn, việc bố mẹ biết tên cô giáo chủ nhiệm, biết điểm yếu môn học của con, có ý nghĩa với trẻ hơn bất cứ giấy uỷ quyền nào. Bố mẹ nên giữ vai trò quyết định những việc lớn (chọn trường, chọn ngành, chữa bệnh dài ngày) và để ông bà lo phần hằng ngày.
Trẻ ở độ tuổi dậy thì thường giấu chuyện với ông bà vì nghĩ ông bà không hiểu, giấu chuyện với bố mẹ vì sợ bố mẹ ở xa lo. Một kênh liên lạc riêng giữa bố mẹ và con, một người cô, người chú trẻ mà cháu tin, giúp những chuyện như bị bắt nạt ở trường, áp lực học hành không bị chôn lại.
Với ông bà, nuôi cháu ở tuổi già là một việc nặng. Bố mẹ nên hỏi han sức khoẻ ông bà, nhờ thêm người thân trẻ hỗ trợ, và có kế hoạch nếu ông bà ốm. Một gia đình nhiều thế hệ vận hành tốt là gia đình mà mỗi người biết rõ việc của mình, biết khi nào gọi ai.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà nuôi cháu khi bố mẹ đi làm xa có cần đăng ký giám hộ không?
Không cần. Bố mẹ vẫn là người đại diện theo pháp luật của con. Ông bà là người chăm sóc thực tế, và nên được bố mẹ uỷ quyền cho những việc cụ thể như liên hệ nhà trường, đưa cháu đi khám chữa bệnh.
Bố mẹ đi lao động nước ngoài thì ký uỷ quyền cho ông bà thế nào?
Tốt nhất là lập giấy uỷ quyền trước khi đi. Nếu đã ở nước ngoài, có thể tìm hiểu thủ tục chứng thực tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại; yêu cầu cụ thể đối chiếu quy định hiện hành.
Cháu nhập viện cấp cứu mà ông bà không có giấy uỷ quyền thì sao?
Với ca cấp cứu đe doạ tính mạng mà không kịp có ý kiến người đại diện, cơ sở y tế được quyết định để cứu người bệnh theo quy định chuyên môn. Ông bà nên cung cấp thông tin bệnh sử và số liên lạc của bố mẹ.
Ông bà có được rút sổ tiết kiệm đứng tên cháu để lo việc học không?
Không nên tự ý. Giao dịch với tài sản của cháu là việc của người đại diện là bố mẹ. Nếu cần, bố mẹ trực tiếp làm hoặc uỷ quyền rõ ràng cho ông bà, theo yêu cầu của ngân hàng.
Cháu có đăng ký cư trú ở nhà ông bà được không?
Theo nguyên tắc của Luật Cư trú, nơi cư trú của người chưa thành niên là nơi cư trú của cha mẹ, nhưng trẻ có thể cư trú nơi khác nếu được cha mẹ đồng ý. Bố mẹ nên để lại văn bản đồng ý.
Bố mẹ biệt tăm nhiều năm thì ông bà làm gì để có tư cách lo cho cháu?
Lúc này nên tìm hiểu thủ tục thông báo tìm kiếm người vắng mặt và đề nghị UBND xã cử người giám hộ cho cháu. Gia đình nên hỏi trước bộ phận tư pháp – hộ tịch của xã hoặc người làm nghề.