Yêu cầu tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự được toà án giải quyết theo thủ tục việc dân sự trong Bộ luật Tố tụng dân sự: toà thụ lý đơn, chuẩn bị xét đơn (trong đó có trưng cầu giám định pháp y tâm thần), mở phiên họp do thẩm phán chủ trì có kiểm sát viên tham gia, rồi ra quyết định chấp nhận hoặc không chấp nhận yêu cầu. Quyết định có thể bị kháng cáo, kháng nghị trong thời hạn luật định; hết thời hạn đó mới có hiệu lực pháp luật.
Khác với một vụ kiện, việc dân sự không có nguyên đơn và bị đơn đối đầu nhau. Không khí thường nhẹ nhàng hơn, nhưng gia đình vẫn cần hiểu mình phải làm gì ở mỗi giai đoạn để hồ sơ không bị kéo dài. Thời hạn từng giai đoạn được quy định trong luật tố tụng và có thể kéo dài khi chờ giám định; bài không nêu con số cụ thể, bạn nên hỏi thẩm phán phụ trách.
Các giai đoạn chính, nhìn từ phía gia đình
Bảng dưới tóm tắt trình tự chung. Mỗi toà có thể có cách tổ chức công việc khác nhau đôi chút; điều quan trọng là bạn biết mình đang ở giai đoạn nào và việc gì đang chờ.
| Giai đoạn | Toà làm gì | Gia đình làm gì |
|---|---|---|
| Nhận và xem xét đơn | Kiểm tra đơn và tài liệu, yêu cầu sửa đổi, bổ sung nếu thiếu | Bổ sung đúng hạn, giữ bản sao những gì đã nộp |
| Thụ lý | Thông báo nộp lệ phí (nếu có), vào sổ thụ lý, thông báo cho người có liên quan và viện kiểm sát | Nộp lệ phí, nộp biên lai, ghi lại tên thẩm phán phụ trách |
| Chuẩn bị xét đơn | Thu thập thêm tài liệu, có thể trưng cầu giám định, triệu tập người liên quan | Phối hợp đưa người thân đi giám định, cung cấp tài liệu khi được yêu cầu |
| Mở phiên họp | Thẩm phán chủ trì, kiểm sát viên tham gia, nghe các bên, xem xét chứng cứ | Có mặt đúng giờ, trình bày ngắn gọn, trả lời câu hỏi |
| Ra quyết định | Chấp nhận hoặc không chấp nhận yêu cầu | Nhận quyết định, đọc kỹ phần quyết định |
| Kháng cáo, kháng nghị | Nếu có, hồ sơ chuyển lên cấp phúc thẩm | Theo dõi thời hạn; nếu không có kháng cáo, kháng nghị thì chờ quyết định có hiệu lực |
Phần lớn thời gian của cả quá trình thường nằm ở giai đoạn chuẩn bị, nhất là chờ kết luận giám định. Đây cũng là giai đoạn gia đình có thể làm nhanh hơn bằng cách chủ động liên hệ tổ chức giám định khi đã có quyết định trưng cầu.
Giai đoạn chuẩn bị xét đơn: toà cần những gì từ bạn
Sau khi thụ lý, thẩm phán được phân công nghiên cứu hồ sơ. Nếu đơn chưa kèm kết luận giám định, toà xem xét việc trưng cầu giám định pháp y tâm thần theo đề nghị của bạn. Quyết định trưng cầu được gửi tới tổ chức giám định cùng các tài liệu y khoa bạn đã nộp. Gia đình nên hỏi thẩm phán đã gửi chưa, gửi tới đâu, rồi liên hệ tổ chức giám định để xếp lịch đưa người thân đến.
Toà cũng có thể yêu cầu bổ sung tài liệu, lấy lời khai của người thân, hàng xóm, người chăm sóc, hoặc xác minh tại địa phương. Hãy trả lời nhanh và trung thực. Một yêu cầu bổ sung không có nghĩa hồ sơ của bạn yếu; đó chỉ là cách thẩm phán làm rõ những điểm còn thiếu trước khi quyết định một việc ảnh hưởng lớn đến quyền của một con người.
Trong giai đoạn này, người yêu cầu có quyền rút đơn. Nếu rút, toà đình chỉ việc giải quyết. Ngược lại, nếu có thành viên gia đình khác phản đối và gửi ý kiến cho toà, toà sẽ xem xét ý kiến đó cùng các chứng cứ. Đừng xem đó là cuộc chiến; cứ trình bày trung thực để toà thấy rõ sự việc.
Phiên họp giải quyết việc dân sự diễn ra thế nào
Phiên họp thường diễn ra trong một phòng nhỏ hơn phòng xử án, do một thẩm phán chủ trì, có thư ký ghi biên bản và đại diện viện kiểm sát tham gia theo quy định. Người yêu cầu, người có quyền lợi liên quan được triệu tập. Nếu người bị yêu cầu đi lại được và việc có mặt không gây hại cho họ, toà có thể muốn nghe hoặc quan sát họ; nếu không, toà dựa vào kết luận giám định và các chứng cứ khác.
Trình tự thường gồm: thẩm phán khai mạc, kiểm tra sự có mặt; người yêu cầu trình bày yêu cầu và căn cứ; người có quyền lợi liên quan trình bày ý kiến; toà xem xét tài liệu, chứng cứ, trong đó có kết luận giám định; kiểm sát viên phát biểu ý kiến về việc giải quyết; thẩm phán xem xét và ra quyết định. Toàn bộ thường gọn hơn nhiều so với một phiên xét xử vụ án.
Khi trình bày, bạn chỉ cần nói ba điều: mình là ai với người bệnh, tình trạng thực tế của người bệnh qua những sự việc cụ thể, và vì sao gia đình cần quyết định này. Nếu thẩm phán hỏi về người dự kiến làm giám hộ, hãy trả lời thẳng. Không cần lời lẽ pháp lý; sự rõ ràng và trung thực quan trọng hơn.
Chuẩn bị cho ngày phiên họp
Giấy triệu tập sẽ ghi thời gian, địa điểm. Một buổi sáng chuẩn bị tốt giúp bạn bình tĩnh, trả lời gọn và không phải xin hoãn vì thiếu giấy tờ.
- Giấy triệu tập, giấy tờ tuỳ thân bản chính của người được triệu tập.
- Bản sao toàn bộ hồ sơ đã nộp, sắp theo đúng thứ tự trong danh mục, để tra nhanh khi thẩm phán hỏi.
- Bản chính các giấy tờ đã nộp bản sao, phòng khi toà cần đối chiếu.
- Một trang ghi chú ngắn: ba ý bạn muốn trình bày, những sự việc tiêu biểu kèm ngày tháng, tên người chứng kiến.
- Văn bản đồng ý của người dự kiến làm giám hộ và ý kiến của các thành viên gia đình khác, nếu chưa nộp.
- Nếu người thân được yêu cầu có mặt: thuốc đang dùng, nước uống, một người họ tin cậy đi kèm, và dự trù thời gian chờ.
- Nếu không thể đến đúng hẹn vì lý do chính đáng, như người bệnh trở nặng, báo ngay cho toà bằng văn bản và đề nghị hoãn, kèm giấy tờ chứng minh.
Đến sớm, tắt chuông điện thoại, ngồi chờ ở khu vực được chỉ dẫn. Khi được hỏi, trả lời đúng câu hỏi, nói chậm; nếu không nhớ chính xác một ngày tháng, cứ nói là không nhớ chắc thay vì đoán.
Quyết định của toà có thể ra sao
Chấp nhận yêu cầu. Toà tuyên bố người đó mất năng lực hành vi dân sự. Quyết định không tự đặt tên người giám hộ đương nhiên, vì thứ tự giám hộ đã có trong luật; việc giám hộ được thực hiện và đăng ký sau đó theo pháp luật về hộ tịch.
Không chấp nhận yêu cầu. Thường khi kết luận giám định không cho thấy mất khả năng nhận thức, làm chủ hành vi. Quyết định không chấp nhận không ngăn gia đình nộp yêu cầu khác về sau nếu tình trạng thay đổi, hoặc hướng sang tình trạng có khó khăn trong nhận thức nếu phù hợp và có căn cứ.
Đình chỉ giải quyết. Khi người yêu cầu rút đơn, khi người bị yêu cầu chết trong quá trình giải quyết, hoặc các căn cứ khác theo luật tố tụng. Tiền lệ phí, chi phí đã nộp được xử lý theo quy định.
Với yêu cầu về tình trạng có khó khăn trong nhận thức. Ngoài việc tuyên bố, quyết định còn chỉ định người giám hộ và xác định quyền, nghĩa vụ của người giám hộ. Đọc kỹ phần này vì nó là "giấy phép" cho mọi việc người giám hộ làm sau đó.
Kháng cáo, kháng nghị và hiệu lực của quyết định
Người yêu cầu và người có quyền lợi liên quan có quyền kháng cáo quyết định nếu không đồng ý; viện kiểm sát có quyền kháng nghị. Thời hạn kháng cáo, kháng nghị đối với quyết định giải quyết việc dân sự được tính từ ngày ra quyết định hoặc ngày nhận được quyết định, theo Bộ luật Tố tụng dân sự. Thời hạn này ngắn, nên ai muốn kháng cáo phải làm ngay.
Hết thời hạn mà không có kháng cáo, kháng nghị thì quyết định có hiệu lực pháp luật. Gia đình nên đề nghị toà cấp thêm bản sao quyết định đã có hiệu lực, vì mỗi nơi làm việc sau này, như ngân hàng, cơ quan bảo hiểm xã hội, tổ chức hành nghề công chứng, đều có thể giữ một bản.
Theo Luật Hộ tịch, việc tuyên bố hoặc huỷ tuyên bố một người mất năng lực hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự được ghi vào sổ hộ tịch theo quyết định của toà. Bạn nên hỏi Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi đã đăng ký khai sinh cho người thân xem đã nhận và ghi nội dung này chưa, để giấy tờ hộ tịch của họ phản ánh đúng tình trạng.
Quyền của người bị yêu cầu trong suốt quá trình
Người bị yêu cầu tuyên bố không phải người có lỗi. Họ là người mà quyết định của toà sẽ tác động sâu nhất, nên pháp luật tố tụng bảo đảm họ được biết, được thể hiện ý kiến trong chừng mực có thể, được có người đại diện hợp pháp tham gia. Nếu họ hoặc người thân khác cho rằng yêu cầu không đúng, họ có thể phản đối, đề nghị giám định lại, đưa chứng cứ ngược lại.
Thẩm phán và kiểm sát viên đều có trách nhiệm kiểm tra xem yêu cầu có thật vì lợi ích của người bệnh không, hay đang bị dùng để tước quyền của một người còn minh mẫn. Một gia đình trung thực không có gì phải lo về sự kiểm tra này. Ngược lại, nếu có dấu hiệu gia đình bạn đang bị người khác dùng thủ tục này nhắm vào người thân, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề luật để biết cách bảo vệ họ trước toà.
Câu hỏi thường gặp
Người bị yêu cầu có bắt buộc phải có mặt tại phiên họp không?
Không phải lúc nào cũng bắt buộc. Toà cân nhắc tình trạng sức khoẻ của họ và có thể dựa vào kết luận giám định cùng các chứng cứ khác. Nếu toà muốn gặp, gia đình nên trao đổi trước về cách đưa người bệnh đến an toàn.
Có cần luật sư tham gia phiên họp không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình tự trình bày được vì việc dân sự không có bên đối đầu. Nên có người làm nghề luật khi gia đình bất đồng, có người phản đối yêu cầu, hoặc vụ việc gắn với tài sản lớn và tranh chấp khác.
Phiên họp có công khai không?
Nguyên tắc chung là toà giải quyết công khai, nhưng luật cho phép giới hạn trong những trường hợp cần giữ bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng. Gia đình có thể đề nghị toà xem xét nếu lo ngại thông tin sức khoẻ của người thân bị lan rộng.
Bao lâu thì có quyết định?
Tuỳ khối lượng công việc của toà và thời gian chờ kết luận giám định. Luật tố tụng có quy định thời hạn chuẩn bị xét đơn và có trường hợp kéo dài. Hỏi thẩm phán phụ trách để biết dự kiến cho hồ sơ của bạn.
Người thân khác muốn phản đối thì gửi ý kiến ở đâu?
Gửi văn bản trình bày ý kiến cho toà đang giải quyết, ghi rõ số thụ lý nếu biết, kèm chứng cứ. Họ cũng có thể đề nghị được tham gia với tư cách người có quyền lợi liên quan và có mặt tại phiên họp.
Quyết định không chấp nhận yêu cầu thì có nộp lại được không?
Được, khi có căn cứ mới, chẳng hạn bệnh tiến triển nặng hơn và có đánh giá mới. Nộp lại nguyên hồ sơ cũ mà không có gì thay đổi thường không đi tới kết quả khác.