Khi cháu mồ côi cả cha lẫn mẹ và không có anh, chị ruột đủ điều kiện làm giám hộ, Bộ luật Dân sự 2015 để ông bà nội và ông bà ngoại thoả thuận cử một hoặc một số người trong số họ làm người giám hộ. Nếu hai bên không thoả thuận được và tranh chấp về người giám hộ, toà án có thẩm quyền chỉ định. Trung tâm của mọi quyết định là lợi ích của đứa trẻ, và trẻ từ đủ sáu tuổi trở lên được xem xét nguyện vọng.
Đây là tranh chấp không có ai sai: hai bên ông bà đều thương cháu, đều vừa mất con, và nhiều khi điều họ sợ nhất là mất luôn cả đứa cháu. Bài viết đặt các yếu tố pháp lý cạnh những gì thực sự giúp được đứa trẻ, để hai bên có thể dừng lại trước khi ra toà.
Thứ tự giám hộ đương nhiên và chỗ hai bên ngang nhau
Với người chưa thành niên không còn cha mẹ, luật xác định người giám hộ đương nhiên theo thứ tự: trước hết là anh ruột hoặc chị ruột cả nếu đã thành niên và đủ điều kiện, rồi đến các anh chị tiếp theo; nếu không có anh chị đủ điều kiện thì đến ông bà nội, ông bà ngoại; sau đó mới đến bác, chú, cậu, cô, dì.
Điểm quan trọng: ông bà nội và ông bà ngoại đứng cùng một hàng. Luật không ưu tiên bên nội hơn bên ngoại hay ngược lại. Quan niệm "cháu là người nhà nội" phổ biến trong nhiều gia đình không có căn cứ pháp lý. Hai bên thoả thuận cử một người, hoặc một số người, làm người giám hộ.
Thoả thuận này có thể là cả hai bên cùng làm người giám hộ, mỗi bên phụ trách một phần việc, ví dụ bên ngoại trực tiếp nuôi, bên nội quản lý phần tài sản cháu được thừa kế từ cha. Cách sắp xếp chung như vậy đã có bài riêng trên trang; bài này tập trung vào lúc hai bên không thống nhất được.
Những yếu tố thường được cân nhắc khi chỉ định người giám hộ
Luật không đưa ra công thức chấm điểm. Bảng dưới là các yếu tố thường được xem xét theo nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của trẻ; trọng số của từng yếu tố khác nhau theo từng vụ.
| Yếu tố | Câu hỏi đặt ra | Ghi chú |
|---|---|---|
| Điều kiện làm người giám hộ | Có đủ năng lực hành vi dân sự, tư cách đạo đức, điều kiện cần thiết; không thuộc các trường hợp luật loại trừ? | Điều kiện bắt buộc, không đạt thì không được chọn |
| Sự ổn định của trẻ | Trước khi cha mẹ mất, trẻ sống ở đâu, ai chăm hằng ngày? Thay đổi chỗ ở, trường học có làm trẻ xáo trộn? | Thường được coi trọng, nhất là với trẻ nhỏ |
| Nguyện vọng của trẻ | Trẻ từ đủ sáu tuổi muốn ở với ai, vì sao? | Bắt buộc xem xét, nhưng không phải yếu tố quyết định duy nhất |
| Sức khoẻ, tuổi tác của ông bà | Ông bà còn đủ sức nuôi cháu đến tuổi trưởng thành không? Có người trẻ hơn trong nhà hỗ trợ? | Cân nhắc thực tế, không phải để loại người lớn tuổi |
| Điều kiện sống | Chỗ ở, trường học, chăm sóc y tế, thời gian dành cho cháu | Giàu hơn không đồng nghĩa với tốt hơn cho trẻ |
| Thái độ với bên kia | Bên được chọn có để cháu giữ quan hệ với ông bà bên kia không? | Bên cố cắt đứt quan hệ thường bất lợi |
Yếu tố cuối hay bị bỏ quên nhưng rất quan trọng. Một đứa trẻ vừa mất cha mẹ cần giữ càng nhiều mối gắn bó càng tốt; bên nào chứng minh được mình sẽ giữ cho cháu cả hai họ thường thuyết phục hơn.
Những lập luận hay gặp và vì sao chúng yếu
"Cháu mang họ nội nên phải ở bên nội." Họ của trẻ không phải căn cứ chọn người giám hộ. Luật đặt ông bà hai bên ngang nhau.
"Bên này có điều kiện kinh tế hơn." Kinh tế là một yếu tố, không phải yếu tố quyết định. Một bên giàu nhưng bận, cháu chủ yếu ở với người giúp việc, chưa chắc tốt hơn một bên vừa đủ ăn mà có thời gian.
"Mẹ cháu trước khi mất đã dặn cho bên ngoại nuôi." Lời dặn miệng có giá trị tình cảm và có thể được tham khảo, nhưng không tự động ràng buộc. Nếu cha hoặc mẹ đã chỉ định người giám hộ cho con bằng di chúc hợp lệ thì tình huống khác, nên xem kỹ văn bản.
"Tiền bảo hiểm của con trai mình thì phải do bên mình giữ." Tiền bảo hiểm chi trả cho cháu là tài sản của cháu. Quyền nuôi cháu và quyền quản lý tài sản của cháu đều phục vụ lợi ích của cháu, không phải để bù đắp cho ai.
"Bên kia sẽ tiêu hết tiền của cháu." Nỗi lo này có cơ sở để đặt ra, nhưng giải pháp đúng là cơ chế giám sát: cử người giám sát việc giám hộ từ phía bên mình, yêu cầu minh bạch thu chi, chứ không nhất thiết phải giành quyền nuôi.
Tách quyền nuôi cháu khỏi quyền quản lý tài sản của cháu
Rất nhiều cuộc tranh nuôi cháu thực chất là cuộc tranh tài sản: căn nhà cha mẹ cháu để lại, tiền bảo hiểm, tiền bồi thường tai nạn, phần đất cháu được thừa kế từ ông bà. Bên nào nuôi cháu thì bên đó cầm sổ, và bên kia sợ mất trắng.
Luật cho phép tách hai việc này một cách hợp pháp. Khi có nhiều người giám hộ, các bên có thể thoả thuận ai chăm sóc trẻ, ai đại diện trong giao dịch, ai quản lý tài sản. Cũng có thể để một bên làm người giám hộ, bên kia làm người giám sát việc giám hộ, có quyền kiểm tra sổ sách và có ý kiến với mọi giao dịch lớn.
Cách làm thực tế: tiền của cháu gửi vào sổ tiết kiệm hoặc tài khoản đứng tên cháu; nhà của cháu cho thuê, tiền thuê chuyển thẳng vào tài khoản đó; mỗi khoản rút lớn đều phải có người giám sát đồng ý. Khi tài sản đã được khoá chặt như vậy, cuộc tranh nuôi cháu thường dịu đi nhiều, vì điều còn lại để bàn chỉ là đứa trẻ sẽ sống ở đâu cho tốt.
Khi một bên ở xa hoặc ở nước ngoài
Ông bà hai bên nhiều khi không ở cùng tỉnh: bên nội ở Lào Cai, bên ngoại ở Thành phố Hồ Chí Minh, hoặc một bên đang ở với con cái ở nước ngoài. Khoảng cách không làm mất tư cách giám hộ, nhưng ảnh hưởng nhiều đến việc chăm sóc hằng ngày, việc học của cháu và khả năng giữ liên lạc với bên còn lại.
Nếu bên ở xa muốn nuôi cháu, nên chuẩn bị trả lời rõ: cháu học trường nào, ai đưa đón, cháu về thăm bên kia bao lâu một lần, ai chịu chi phí đi lại. Nếu cháu phải chuyển ra nước ngoài, câu chuyện còn phức tạp hơn vì liên quan đến thủ tục xuất cảnh của trẻ, quốc tịch và giám hộ có yếu tố nước ngoài; nên hỏi người làm nghề trước khi hứa hẹn với gia đình.
Bên ở xa không nuôi trực tiếp vẫn có thể giữ vai trò thật sự: làm người giám sát việc giám hộ, góp tiền học cho cháu, đón cháu những kỳ nghỉ dài. Đó thường là sắp xếp tốt hơn cho đứa trẻ so với việc bứt cháu khỏi nơi đang quen sống.
Một lộ trình thoả thuận trước khi nghĩ tới toà
Thoả thuận đạt được trong gia đình thường bền hơn quyết định của toà, vì hai bên cùng tham gia làm ra nó.
- Đợi qua những ngày tang lễ. Quyết định trong lúc đau buồn dễ biến thành ganh đua. Trong thời gian này, để cháu ở nơi quen thuộc nhất.
- Hai bên liệt kê điều mình lo nhất, không phải điều mình muốn nhất. Thường bên này lo mất cháu, bên kia lo tiền của cháu bị tiêu sai. Hai nỗi lo này giải được cùng lúc.
- Mời một người cả hai bên tin: người lớn tuổi trong họ, tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố, hoặc cán bộ tư pháp – hộ tịch ở xã.
- Bàn các phương án: một bên nuôi, bên kia làm người giám sát; hai bên cùng làm giám hộ, phân công rõ; lịch cháu về thăm bên kia vào cuối tuần, dịp lễ, ngày giỗ cha mẹ.
- Ghi thoả thuận thành văn bản cử người giám hộ, có chữ ký của các ông bà, để làm thủ tục đăng ký giám hộ tại UBND cấp xã.
- Thống nhất cách báo cáo về tài sản và việc học của cháu cho bên còn lại, ví dụ mỗi học kỳ một lần.
Nếu đã thử mà vẫn không được, việc đưa ra toà là quyền của mỗi bên. Khi đó, cách hai bên đã cư xử trong giai đoạn thương lượng cũng là một phần bức tranh mà toà nhìn vào.
Khi tranh chấp đã lên toà
Tranh chấp về người giám hộ được toà án có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự; từ năm 2025, toà án cấp sơ thẩm được tổ chức lại thành toà án nhân dân khu vực, nên khi nộp đơn cần xác định đúng toà theo nơi cư trú của trẻ. Toà sẽ thu thập chứng cứ, có thể lấy ý kiến của cơ quan, người làm công tác bảo vệ trẻ em, và hỏi nguyện vọng của trẻ theo cách phù hợp với độ tuổi.
Trong suốt quá trình này, điều đáng lo nhất là đứa trẻ bị kéo vào: bị dặn phải nói muốn ở với ai, bị hỏi đi hỏi lại, nghe người lớn nói xấu bên kia. Hai bên ông bà nên thống nhất ít nhất một điều: không nói chuyện vụ kiện trước mặt cháu, không bắt cháu chọn.
Sau khi toà chỉ định, bên không được chọn vẫn là ông bà của đứa trẻ. Việc giữ liên lạc, thăm nom nên được duy trì, và nếu bên được chọn ngăn cản vô lý, đó lại là điều có thể được xem xét về sau.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà nội ngoại đều đã già, có thể cử cô hoặc chú làm giám hộ thay không?
Nếu ông bà không đủ điều kiện hoặc không nhận làm, người giám hộ đương nhiên tiếp theo là bác, chú, cậu, cô, dì; các bên cũng có thể thống nhất với nhau. Ông bà có thể vẫn tham gia với vai trò người giám sát việc giám hộ để giữ mối gắn bó với cháu.
Cháu mới ba tuổi thì có hỏi ý kiến cháu không?
Luật yêu cầu xem xét nguyện vọng của trẻ từ đủ sáu tuổi trở lên khi cử người giám hộ. Với trẻ nhỏ hơn, các yếu tố như nơi trẻ đã quen sống, người chăm hằng ngày và sự gắn bó tình cảm thường được nhìn kỹ hơn.
Cha cháu còn sống nhưng đi tù, ông bà ngoại có giành nuôi cháu được không?
Khi cha còn sống, cha vẫn là người đại diện theo pháp luật trừ khi có căn cứ khác như bị hạn chế quyền đối với con. Việc trẻ ở với ai trong thời gian cha chấp hành án là câu hỏi khác với giám hộ. Tình huống này phức tạp, nên hỏi người làm nghề.
Bên được nuôi cháu có được ngăn ông bà bên kia đến thăm không?
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 ghi nhận ông bà nội, ông bà ngoại có quyền và nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, giáo dục cháu. Ngăn cản vô cớ đi ngược lợi ích của trẻ và có thể bị xem xét khi có tranh chấp về giám hộ sau này. Tốt nhất là ghi lịch thăm vào thoả thuận ngay từ đầu.
Đã đăng ký giám hộ cho bên nội rồi, bên ngoại muốn đổi lại có được không?
Được, nếu có căn cứ thay đổi người giám hộ hoặc hai bên thoả thuận lại. Khi bên nội không đồng ý và bên ngoại cho rằng có vi phạm nghĩa vụ, đây là tranh chấp về giám hộ và toà quyết định. Bất đồng về cách nuôi thông thường không đủ để đổi.
Tranh chấp giám hộ cháu có phải qua hoà giải bắt buộc trước không?
Hoà giải ở cơ sở không phải lúc nào cũng là điều kiện bắt buộc để nộp đơn, nhưng rất nên làm. Khi vụ việc đến toà, toà cũng có thể tổ chức hoà giải theo thủ tục. Thoả thuận được giữa hai bên luôn là kết quả ít tổn thương cho cháu nhất.