Giám hộ và nhận con nuôi là hai con đường khác hẳn nhau. Giám hộ là đại diện, chăm sóc trẻ và quản lý tài sản thay trẻ đến khi trẻ đủ mười tám tuổi, trẻ vẫn là cháu. Nhận con nuôi xác lập quan hệ cha mẹ – con lâu dài, với đủ quyền và nghĩa vụ như cha mẹ con. Cô, cậu, dì, chú, bác ruột được nhận cháu làm con nuôi với điều kiện mềm hơn, còn ông bà thì luật cấm nhận cháu làm con nuôi.
Những gia đình nuôi cháu mồ côi nhiều năm thường tự hỏi: có nên "làm giấy con nuôi" cho cháu để cháu như con trong nhà không? Câu trả lời không nằm ở chuyện thủ tục nào dễ hơn, mà ở chỗ gia đình và đứa trẻ muốn quan hệ của mình được định nghĩa thế nào. Bài này so sánh hai con đường theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Nuôi con nuôi 2010, để gia đình cân nhắc cùng nhau.
So sánh hai con đường
Bảng dưới tóm tắt những khác biệt chính. Chi tiết áp dụng cho từng hồ sơ đối chiếu văn bản hiện hành và hướng dẫn của nơi đăng ký.
| Tiêu chí | Giám hộ | Nhận con nuôi |
|---|---|---|
| Bản chất | Người giám hộ đại diện, chăm sóc, quản lý tài sản thay trẻ | Xác lập quan hệ cha mẹ và con giữa người nhận nuôi và trẻ |
| Thời hạn | Đến khi trẻ đủ mười tám tuổi hoặc có căn cứ chấm dứt khác | Lâu dài, kể cả sau khi trẻ trưởng thành |
| Quan hệ gia đình của trẻ | Giữ nguyên: trẻ vẫn là cháu của người giám hộ | Trẻ trở thành con của người nhận nuôi |
| Ai được làm | Theo thứ tự giám hộ đương nhiên hoặc được cử, chỉ định | Người đủ điều kiện nhận nuôi; ông bà và anh chị em ruột của trẻ bị cấm |
| Ý kiến của trẻ | Trẻ từ đủ sáu tuổi được xem xét nguyện vọng khi cử giám hộ | Trẻ từ đủ chín tuổi phải đồng ý mới được nhận làm con nuôi |
| Thừa kế giữa hai bên | Không phát sinh quan hệ thừa kế mới; trẻ thừa kế theo quan hệ huyết thống sẵn có | Con nuôi và cha mẹ nuôi được thừa kế của nhau theo pháp luật |
| Nơi đăng ký (trong nước) | UBND xã, phường nơi cư trú của trẻ hoặc người giám hộ | UBND xã, phường nơi thường trú của trẻ hoặc người nhận nuôi |
Khi trẻ đang có người giám hộ mà được nhận làm con nuôi, Bộ luật Dân sự 2015 quy định việc giám hộ chấm dứt, vì từ đó trẻ đã có cha mẹ nuôi là người đại diện.
Vì sao ông bà không được nhận cháu làm con nuôi
Luật cấm rõ. Luật Nuôi con nuôi 2010 liệt kê trong các hành vi bị cấm việc ông, bà nhận cháu làm con nuôi và anh, chị, em nhận nhau làm con nuôi. Lý do là quan hệ huyết thống giữa họ đã có sẵn, nhận nuôi sẽ làm rối loạn thứ bậc trong gia đình.
Ông bà vẫn có con đường giám hộ. Với ông bà nuôi cháu mồ côi, giám hộ là con đường phù hợp. Ông bà là người giám hộ đương nhiên khi cháu không có anh chị ruột đủ điều kiện, và luật cho phép ông bà cùng giám hộ cho cháu.
Anh chị lớn nuôi em cũng vậy. Anh chị không được nhận em làm con nuôi, nhưng anh chị cả là người đứng đầu thứ tự giám hộ đương nhiên khi em không còn cha mẹ.
Đừng tìm cách lách. Một số người nghe mách nhận cháu qua tên một người con khác để "hợp thức". Làm vậy là khai không trung thực trong thủ tục hộ tịch, có thể bị huỷ việc nhận nuôi và để lại rắc rối pháp lý lâu dài cho chính đứa trẻ.
Cô, cậu, dì, chú, bác nhận cháu làm con nuôi
Luật Nuôi con nuôi 2010 đặt điều kiện chung cho người nhận con nuôi: có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, hơn con nuôi từ hai mươi tuổi trở lên, có điều kiện về sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở bảo đảm việc chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục, và có tư cách đạo đức tốt. Với cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận cháu làm con nuôi, cũng như cha dượng, mẹ kế nhận con riêng của vợ hoặc chồng, luật miễn điều kiện chênh lệch tuổi và điều kiện về kinh tế, chỗ ở.
Người thân thích còn được ưu tiên khi lựa chọn gia đình thay thế cho trẻ cần được nhận nuôi. Ngoài ra, thông thường trẻ được nhận làm con nuôi phải dưới mười sáu tuổi, nhưng nếu người nhận là cha dượng, mẹ kế, cô, cậu, dì, chú, bác ruột thì trẻ từ mười sáu đến dưới mười tám tuổi vẫn có thể được nhận.
Việc nhận nuôi cần sự đồng ý của những người luật quy định: cha mẹ đẻ nếu còn, người giám hộ nếu trẻ đang có người giám hộ, và chính trẻ nếu từ đủ chín tuổi. Với trẻ mồ côi đang được ông bà giám hộ mà cô chú muốn nhận nuôi, ông bà với tư cách người giám hộ sẽ phải đồng ý. Đây là lúc cả nhà cần ngồi lại với nhau.
Những câu nên tự hỏi trước khi chọn
Đứa trẻ muốn gì? Một đứa trẻ mười tuổi nhớ rõ bố mẹ mình có thể không muốn gọi cô chú là bố mẹ, không muốn đổi họ tên. Luật đòi trẻ từ đủ chín tuổi phải đồng ý là có lý do. Đừng biến việc nhận nuôi thành áp lực lên trẻ.
Gia đình mình có con riêng không? Nhận nuôi làm trẻ thành anh chị em với con của mình, có quyền thừa kế ngang hàng với con đẻ trong hàng thừa kế của cha mẹ nuôi. Vợ chồng và các con nên cùng hiểu điều này từ đầu.
Bên họ hàng còn lại nghĩ gì? Ông bà, cô chú bên kia có thể cảm thấy bị "lấy mất" cháu. Giám hộ giữ nguyên quan hệ của trẻ với mọi phía; con nuôi thì quan hệ pháp lý chính chuyển sang gia đình nhận nuôi. Nói chuyện thẳng thắn giúp tránh hiểu lầm.
Mục đích là gì? Nếu chỉ cần có giấy tờ để ký thay ở trường, ở bệnh viện, giám hộ là đủ. Nếu gia đình muốn gắn bó lâu dài như cha mẹ con, kể cả sau khi trẻ trưởng thành, nhận nuôi mới đáp ứng.
Tài sản của trẻ thì sao? Dù chọn đường nào, tài sản trẻ thừa kế từ cha mẹ đẻ vẫn là của trẻ. Cha mẹ nuôi hay người giám hộ đều chỉ quản lý thay, chi cho nhu cầu của trẻ và phải minh bạch.
Chuyện họ tên và thừa kế
Khi nhận nuôi, cha mẹ nuôi có thể yêu cầu thay đổi họ, tên của con nuôi theo quy định; với trẻ từ đủ chín tuổi, việc đổi họ tên cần sự đồng ý của trẻ. Nhiều gia đình chọn giữ nguyên họ tên để trẻ không mất dấu vết về cha mẹ đẻ; đó là lựa chọn đáng cân nhắc, nhất là với trẻ đã lớn.
Về thừa kế, con nuôi và cha mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau theo pháp luật. Còn quan hệ thừa kế giữa trẻ và gia đình gốc có những quy tắc riêng, được bàn kỹ ở các trang chuyên về thừa kế. Gia đình có tài sản đáng kể ở cả hai phía nên hỏi luật sư trước khi làm thủ tục, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được chỉ ra những điểm cần cân nhắc.
Một điểm hay bị bỏ qua: nhận nuôi là quan hệ lâu dài, việc chấm dứt nuôi con nuôi chỉ do toà án quyết định trong những trường hợp hạn chế. Đây không phải quyết định có thể "thử rồi tính".
Trình tự nhận cháu làm con nuôi trong nước
Khi gia đình đã quyết, các bước thường đi như dưới đây. Mẫu giấy tờ, danh mục hồ sơ, lệ phí và thời hạn theo văn bản hiện hành; hỏi trực tiếp bộ phận tư pháp – hộ tịch của UBND xã, phường.
- Vợ chồng người nhận nuôi thống nhất với nhau; nếu chỉ một người nhận nuôi, tìm hiểu trước yêu cầu riêng cho trường hợp đó.
- Lấy ý kiến đồng ý của những người luật quy định: người giám hộ hiện tại của trẻ (nếu có), cha mẹ đẻ nếu còn, và chính trẻ nếu từ đủ chín tuổi. Việc lấy ý kiến phải tự nguyện, không kèm điều kiện về tiền bạc.
- Chuẩn bị hồ sơ của người nhận nuôi (đơn, giấy tờ tuỳ thân, giấy tờ chứng minh quan hệ họ hàng nếu thuộc diện cô, cậu, dì, chú, bác ruột) và hồ sơ của trẻ (giấy khai sinh, giấy chứng tử của cha mẹ, ảnh, giấy tờ về sức khoẻ theo yêu cầu).
- Nộp hồ sơ tại UBND xã, phường nơi thường trú của trẻ hoặc của người nhận nuôi; cán bộ tư pháp sẽ kiểm tra, lấy ý kiến những người liên quan theo quy định.
- Khi đủ điều kiện, việc nuôi con nuôi được đăng ký và tổ chức giao nhận con nuôi. Nếu trẻ đang có người giám hộ, làm tiếp việc chấm dứt giám hộ và bàn giao tài sản của trẻ.
Sau khi đăng ký, nếu muốn đổi họ tên cho trẻ, gia đình làm theo thủ tục riêng và nhớ rằng trẻ từ đủ chín tuổi phải đồng ý.
Nếu chưa quyết được, giám hộ là bước đầu an toàn
Nhiều gia đình chọn đăng ký giám hộ trước, để trẻ có người đại diện hợp pháp ngay, rồi sau vài năm sống chung, khi trẻ lớn hơn và mọi người hiểu nhau hơn, mới bàn chuyện nhận nuôi. Cách đi này không làm mất cơ hội nào: khi được nhận làm con nuôi, việc giám hộ chấm dứt, và thủ tục nhận nuôi trong nước được làm tại UBND xã, phường theo quy định.
Thời gian làm giám hộ cũng là thời gian người lớn hiểu mình hơn: mình có thật sự sẵn sàng gánh vai cha mẹ suốt đời không, vợ hoặc chồng mình có cùng cảm nhận không, các con riêng đón nhận em thế nào. Những câu trả lời ấy khó có được trên giấy, chỉ có được qua những năm sống chung.
Điều quan trọng là trẻ không bị để trong tình trạng không có ai đại diện trong lúc người lớn đắn đo. Giấy tờ có thể chờ một quyết định lớn, nhưng việc học, khám bệnh, giữ tài sản của trẻ thì không chờ được.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà có được nhận cháu mồ côi làm con nuôi không?
Không. Luật Nuôi con nuôi 2010 cấm ông, bà nhận cháu làm con nuôi và anh, chị, em nhận nhau làm con nuôi. Ông bà có thể làm người giám hộ cho cháu thay vì nhận nuôi.
Chú ruột nhận cháu làm con nuôi có cần hơn cháu hai mươi tuổi không?
Không. Với cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận cháu làm con nuôi, luật miễn điều kiện chênh lệch hai mươi tuổi và điều kiện về kinh tế, chỗ ở, nhưng vẫn cần năng lực hành vi đầy đủ và tư cách đạo đức tốt.
Cháu mười tuổi không đồng ý làm con nuôi thì có nhận được không?
Không. Trẻ từ đủ chín tuổi phải đồng ý mới được nhận làm con nuôi. Trường hợp này gia đình có thể chọn con đường giám hộ, vừa bảo đảm trẻ có người đại diện vừa tôn trọng ý trẻ.
Đang làm giám hộ cho cháu mà nhận cháu làm con nuôi thì giám hộ thế nào?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, việc giám hộ chấm dứt khi người được giám hộ được nhận làm con nuôi. Người giám hộ bàn giao tài sản và đăng ký chấm dứt giám hộ theo quy định.
Con nuôi có được thừa kế của cha mẹ nuôi không?
Có. Con nuôi và cha mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau theo pháp luật. Quan hệ thừa kế với gia đình gốc có quy tắc riêng, nên hỏi thêm ở các trang chuyên về thừa kế.
Nhận cháu làm con nuôi đăng ký ở đâu?
Việc nuôi con nuôi trong nước được đăng ký tại UBND xã, phường nơi thường trú của người được giới thiệu làm con nuôi hoặc của người nhận con nuôi. Hồ sơ và thời hạn đối chiếu văn bản hiện hành.