Người nằm liệt, người già yếu không tự đến được nơi làm thủ tục vẫn được cấp thẻ căn cước: Luật Căn cước 2023 cho phép cơ quan quản lý căn cước, khi cần thiết, tổ chức làm thủ tục tại chỗ ở của công dân. Gia đình đến công an cấp xã nơi người thân cư trú, trình bày tình trạng, đề nghị cán bộ đến nhà thu nhận thông tin và sinh trắc học. Nếu người thân đã mất năng lực hành vi dân sự hoặc khó khăn trong nhận thức, người đại diện hợp pháp (thường là người giám hộ) cùng làm thủ tục với họ.
Việc này gấp hơn nhiều gia đình nghĩ. Chứng minh nhân dân chín số và mười hai số đã hết giá trị sử dụng từ ngày 1/1/2025, trong khi rất nhiều cụ ông cụ bà nằm liệt vẫn chỉ có giấy đó. Không có giấy tờ tuỳ thân hợp lệ, mọi việc khác — rút tiền, nhận lương hưu, khám bảo hiểm y tế, công chứng — đều vấp ngay bước đầu. Bài đi qua cách xin làm tại nhà, chuẩn bị gì, và những chỗ hay vướng với người không còn hợp tác được.
Vì sao phải lo giấy tờ tuỳ thân trước mọi việc khác
Gần như mọi thủ tục thay mặt người thân đều bắt đầu bằng việc xác định người đó là ai. Ngân hàng đối chiếu tên và số định danh trên sổ tiết kiệm với giấy tờ tuỳ thân. Cơ quan bảo hiểm đối chiếu với dữ liệu dân cư. Toà án khi giải quyết yêu cầu tuyên bố mất năng lực hành vi cũng cần thông tin nhân thân chính xác của người được yêu cầu. Giấy tờ tuỳ thân hết giá trị là nút thắt chung của tất cả các việc đó.
Thẻ căn cước công dân gắn chip đã cấp trước đây vẫn dùng được đến ngày hết hạn ghi trên thẻ. Thẻ căn cước theo luật mới cấp cho người từ đủ 60 tuổi trở lên không có mốc đổi tiếp theo theo độ tuổi, nghĩa là làm một lần là dùng lâu dài nếu không mất, hỏng hay đổi thông tin. Với người già nằm liệt, đây là lý do nên làm sớm một lần cho xong, khi gia đình còn chủ động sắp xếp được.
Ngoài thẻ, dữ liệu trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư mới là thứ các cơ quan đối chiếu. Nếu tên, ngày sinh, quê quán trong dữ liệu lệch với giấy tờ cũ của người thân, nên phát hiện và sửa ngay trong lần làm căn cước này — đợi đến lúc cần rút tiền mới sửa thì chậm.
Các bước xin làm căn cước tại nhà
Thủ tục cấp căn cước do công an thực hiện. Từ khi công an cấp huyện không còn, việc tiếp nhận chủ yếu ở công an cấp xã và cơ quan quản lý căn cước của công an tỉnh. Trình tự hay gặp:
- Đến công an xã, phường nơi người thân cư trú. Mang giấy tờ cũ của người thân (chứng minh nhân dân, căn cước cũ nếu có), giấy tờ của bạn, giấy tờ y tế cho thấy người thân không thể đi lại.
- Trình bày và đề nghị làm tại nhà. Một số nơi yêu cầu đơn đề nghị ngắn nêu lý do. Hỏi lịch cán bộ có thể đến; nhiều nơi gom vài trường hợp trong cùng khu vực để đi một chuyến.
- Chuẩn bị chỗ thu nhận. Ánh sáng đủ, phông nền sáng màu phía sau đầu người thân, người thân được vệ sinh sạch sẽ, tóc gọn. Thiết bị lưu động cần ổ điện gần giường.
- Thu nhận thông tin và sinh trắc học. Cán bộ chụp ảnh khuôn mặt, thu vân tay và mống mắt theo khả năng thực tế của người thân. Người đại diện xác nhận thông tin nhân thân.
- Ký xác nhận. Người thân ký nếu còn ký được; không ký được thì cán bộ hướng dẫn cách xác nhận phù hợp, người đại diện ký ở phần của mình.
- Nhận thẻ. Đăng ký nhận tại nơi làm thủ tục hoặc trả qua bưu chính về địa chỉ nhà nếu nơi đó có dịch vụ này.
Những tình huống khó khi thu nhận
Người thân không mở mắt hoặc không giữ đầu thẳng được. Ảnh khuôn mặt và mống mắt khó chụp đạt chuẩn. Cán bộ sẽ thử nhiều lần; người nhà có thể đỡ đầu nhẹ nhàng, chọn lúc người thân tỉnh táo nhất trong ngày để hẹn lịch.
Ngón tay co quắp, mất ngón, da bị tổn thương. Vân tay có thể không thu được đầy đủ. Quy trình có cách ghi nhận tình trạng này; đây không phải lý do để từ chối cấp thẻ.
Người thân sa sút trí nhớ, hoảng sợ khi có người lạ. Người quen nhất nên ngồi cạnh, nói trước với người thân về việc sắp làm, giữ không gian yên tĩnh. Nếu buổi đó không làm được, xin hẹn lại thay vì cố.
Thông tin trong dữ liệu dân cư sai. Ví dụ giả định: năm sinh của bà trong dữ liệu là năm khác với giấy khai sinh cũ. Việc điều chỉnh cần giấy tờ gốc chứng minh; chuẩn bị trước nếu đã biết có lệch.
Người thân đang nằm viện dài ngày. Nơi ở lúc đó là bệnh viện. Hỏi công an xã nơi cư trú hoặc nơi bệnh viện đóng xem có thể bố trí thu nhận tại bệnh viện không; một số địa phương đã từng tổ chức như vậy.
Ai đi cùng, ai làm thay
Vai trò của người nhà khác nhau theo tình trạng của người được cấp thẻ. Bảng dưới là cách hiểu thực hành dựa trên quy định về người đại diện hợp pháp; chi tiết hỏi công an xã.
| Tình trạng của người thân | Người nhà làm gì | Giấy tờ của người nhà |
|---|---|---|
| Minh mẫn nhưng không đi được | Đề nghị làm tại nhà, hỗ trợ trong lúc thu nhận | Không cần giấy đại diện; người thân tự xác nhận thông tin |
| Lúc tỉnh lúc lẫn, chưa có quyết định của toà | Hỗ trợ, cung cấp thông tin; người thân xác nhận nếu đủ tỉnh táo | Giấy tờ chứng minh quan hệ thân nhân |
| Đã có quyết định của toà về mất năng lực hoặc khó khăn trong nhận thức | Làm thủ tục với tư cách người đại diện hợp pháp | Quyết định của toà, giấy tờ giám hộ, căn cước của người giám hộ |
| Trẻ dưới 14 tuổi nằm liệt | Cha mẹ hoặc người giám hộ làm thủ tục cho con | Giấy tờ chứng minh là cha mẹ hoặc người giám hộ |
Lưu ý rằng có thẻ căn cước không có nghĩa là người nhà được dùng thẻ đó để giao dịch thay. Thẻ chứng minh danh tính của người thân; quyền ký thay vẫn phải dựa vào uỷ quyền khi người thân còn minh mẫn, hoặc tư cách người giám hộ khi họ đã không còn.
Định danh điện tử cho người không tự dùng điện thoại
Nhiều dịch vụ hiện nay đi qua tài khoản định danh điện tử: tra cứu thẻ bảo hiểm y tế, nộp hồ sơ trực tuyến, nhận thông báo. Người nằm liệt không tự dùng được điện thoại, còn người nhà thì thường muốn "kích hoạt hộ" bằng điện thoại của mình.
Theo quy định về định danh điện tử hiện hành, thông tin của trẻ dưới 14 tuổi và của người được giám hộ có thể được tích hợp vào tài khoản định danh của cha mẹ hoặc người giám hộ, thay vì tạo một tài khoản riêng mà người đó không tự dùng. Cách làm cụ thể và giấy tờ cần có, bạn hỏi công an xã khi làm căn cước để làm luôn một lần.
Điều không nên làm là dùng số điện thoại, mật khẩu của mình để mở tài khoản đứng tên cha mẹ như thể cha mẹ tự làm. Ngoài rủi ro pháp lý, khi trong nhà có tranh chấp, việc một người nắm toàn bộ tài khoản số của cha mẹ mà không có tư cách rõ ràng thường là điểm bị nghi ngờ đầu tiên.
Làm sớm, giữ cẩn thận
Lời khuyên thực tế nhất của bài này là đừng đợi đến khi cần rút tiền hay làm thủ tục ở toà mới lo căn cước cho người thân già yếu. Khi người thân còn tỉnh, còn hợp tác được, buổi thu nhận nhẹ nhàng hơn nhiều. Khi đã có thẻ, giữ thẻ ở một chỗ cố định cùng với các giấy tờ quan trọng khác của người thân, chụp lưu hai mặt thẻ, và ghi lại số định danh vào sổ giấy tờ của gia đình.
Thẻ bị mất hoặc hỏng thì đề nghị cấp lại theo cùng trình tự, kể cả đề nghị làm tại nhà. Khi người thân qua đời, thẻ căn cước được dùng trong hồ sơ khai tử và một số thủ tục thừa kế, nên đừng vứt bỏ vội.
Một thói quen nhỏ nên có: lập một tờ danh mục giấy tờ của người thân, ghi mỗi giấy đang ở đâu, ai giữ, hết hạn khi nào. Anh chị em đều có một bản. Khi người giữ chính đi vắng hay ốm, người khác vẫn biết tìm ở đâu mà không phải lục tung nhà cửa.
Nối giấy tờ cũ với thẻ mới
Người già thường có nhiều lớp giấy tờ từ các thời kỳ khác nhau. Sau khi có thẻ căn cước, các nơi đang lưu thông tin cũ của người thân cần được cập nhật, nếu không mỗi lần làm thủ tục lại phải giải thích. Những nơi nên rà:
- Ngân hàng: sổ tiết kiệm, tài khoản mở bằng chứng minh nhân dân cũ. Cập nhật số định danh mới; việc này cũng do người thân tự làm khi còn minh mẫn, hoặc người giám hộ làm thay sau này.
- Cơ quan bảo hiểm xã hội: hồ sơ lương hưu, thẻ bảo hiểm y tế. Phần lớn đã liên thông với dữ liệu dân cư, nhưng nên kiểm tra thông tin hiển thị có khớp không.
- Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, nhà ở: ghi số chứng minh nhân dân cũ. Không bắt buộc đổi ngay, nhưng khi làm thủ tục với tài sản này cần giấy xác nhận thông tin cá nhân để chứng minh hai số là một người.
- Nhà mạng: thuê bao di động đứng tên người thân. Cập nhật để không bị khoá chiều vì thông tin không khớp.
- Sổ hộ tịch: giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn bản gốc — không cần sửa, chỉ cần giữ nguyên làm căn cứ khi có chỗ lệch.
Nếu dữ liệu dân cư đã đúng thì việc chứng minh thông tin cũ và mới là của một người thường được làm qua giấy xác nhận thông tin cá nhân hoặc tra cứu trên hệ thống; hỏi công an xã cách lấy giấy này khi đang làm căn cước.
Câu hỏi thường gặp
Chứng minh nhân dân của mẹ hết giá trị nhưng mẹ đã mất năng lực, có bắt buộc làm căn cước không?
Người từ đủ 14 tuổi trở lên thuộc diện phải có thẻ căn cước. Trên thực tế, không có giấy tờ tuỳ thân hợp lệ thì người giám hộ sẽ gặp khó ở hầu hết các thủ tục cho mẹ, nên làm là có lợi cho chính gia đình. Người giám hộ cùng làm thủ tục với mẹ.
Làm căn cước tại nhà có mất thêm tiền không?
Lệ phí cấp thẻ và các trường hợp miễn, giảm theo quy định hiện hành của Bộ Tài chính; việc cán bộ đến nhà là cách tổ chức thực hiện của cơ quan công an. Hỏi công an xã khi đăng ký để biết có khoản nào gia đình phải nộp.
Người thân hôn mê có làm căn cước được không?
Về nguyên tắc vẫn có thể thu nhận ảnh khuôn mặt và các thông tin còn lấy được; phần sinh trắc học không thu được thì được ghi nhận theo quy trình. Người đại diện hợp pháp xác nhận thông tin thay. Hỏi trước công an xã vì tình huống này cần cán bộ có kinh nghiệm.
Đã có căn cước công dân gắn chip thì cha mẹ trên 60 tuổi có phải đổi sang thẻ mới không?
Thẻ căn cước công dân còn hạn vẫn dùng được đến ngày hết hạn in trên thẻ. Không bắt buộc đổi sớm, trừ khi thẻ hỏng, mất hoặc thông tin thay đổi. Kiểm tra ngày hết hạn trên thẻ của cha mẹ để chủ động.
Con cái có được giữ thẻ căn cước của cha mẹ già không?
Giữ hộ để cất giữ an toàn là chuyện bình thường trong gia đình. Điều cần tránh là dùng thẻ đó để tự giao dịch thay cha mẹ khi không có uỷ quyền hay tư cách giám hộ. Người khác trong nhà có quyền biết thẻ đang ở đâu.