Tranh chấp về giám hộ — ai nuôi cháu, ai làm giám hộ cho cha mẹ, tiền của người được giám hộ chi thế nào — có thể hoà giải qua ba kênh chính: tổ hoà giải ở cơ sở tại thôn, tổ dân phố; hoà giải, đối thoại tại toà án trước khi toà thụ lý; và hoà giải trong quá trình toà giải quyết vụ việc. Thoả thuận đạt được có thể được ghi nhận thành văn bản, và trong những trường hợp luật cho phép, được toà công nhận để có giá trị thi hành.
Hoà giải không phải là "nhịn cho êm". Với tranh chấp giám hộ, nó có một lợi thế mà phán quyết của toà khó có được: người được giám hộ, thường là đứa trẻ hoặc người già yếu, sẽ tiếp tục sống giữa chính những người đang tranh chấp. Một thoả thuận các bên tự làm ra thường được thực hiện tốt hơn một quyết định áp từ bên ngoài. Nhưng hoà giải cũng có giới hạn, và bài này nói rõ cả hai phía.
Ba kênh hoà giải, so sánh nhanh
Bảng tóm tắt theo nguyên lý của Luật Hoà giải ở cơ sở 2013, Luật Hoà giải, đối thoại tại Toà án 2020 và Bộ luật Tố tụng dân sự. Chi tiết thủ tục nên hỏi nơi tiếp nhận.
| Kênh | Ai chủ trì | Hợp với | Giá trị của kết quả |
|---|---|---|---|
| Hoà giải ở cơ sở | Tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố; hoà giải viên là người trong cộng đồng | Mâu thuẫn mới phát sinh, các bên còn muốn giữ quan hệ, cần người biết hoàn cảnh | Các bên tự nguyện thực hiện; có thể yêu cầu toà công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án theo thủ tục luật định |
| Hoà giải, đối thoại tại toà án | Hoà giải viên tại toà án, trước khi toà thụ lý đơn | Đã nộp đơn nhưng các bên còn muốn thương lượng, cần người có chuyên môn pháp lý | Biên bản hoà giải thành có thể được thẩm phán ra quyết định công nhận theo quy định |
| Hoà giải trong tố tụng | Thẩm phán trong quá trình giải quyết vụ việc | Tranh chấp đã được thụ lý, cần dàn xếp trước khi xét xử | Quyết định công nhận sự thoả thuận của các đương sự có hiệu lực thi hành |
Ngoài ba kênh chính thức, nhiều gia đình nhờ một người trong họ có uy tín, hoặc cán bộ tư pháp – hộ tịch ở xã, đứng ra giữa. Kết quả các buổi này nên được ghi thành biên bản để làm căn cứ cho các bước sau.
Không phải việc gì cũng nên hoà giải
Hoà giải dựa trên sự tự nguyện và cân bằng giữa các bên. Khi một bên đang bạo hành người được giám hộ, đang chiếm đoạt tài sản có dấu hiệu tội phạm, hoặc đang đe doạ những người khác, ngồi vào bàn hoà giải có thể đặt người yếu thế vào thế bất lợi hơn. Với những hành vi đó, việc đầu tiên là báo cơ quan có thẩm quyền: tổng đài bảo vệ trẻ em 111 với trẻ em, công an và UBND cấp xã với bạo lực gia đình và chiếm đoạt tài sản.
Hoà giải cũng không thay được những việc luật yêu cầu cơ quan nhà nước làm. Các bên có thể thoả thuận ai làm người giám hộ, nhưng việc giám hộ vẫn phải được đăng ký tại UBND cấp xã; các bên có thể đồng ý bán tài sản của cháu, nhưng giao dịch vẫn cần người giám sát đồng ý và đáp ứng các điều kiện khác. Một thoả thuận trái luật, ví dụ thống nhất tặng cho tài sản của người được giám hộ cho người khác, không có giá trị dù tất cả cùng ký.
Cuối cùng, hoà giải không được hy sinh lợi ích của người được giám hộ để người lớn được yên. Một thoả thuận chia đôi tiền của cháu giữa hai bên ông bà cho êm chuyện là thoả thuận sai.
Chuẩn bị cho một buổi hoà giải
Phần lớn buổi hoà giải thất bại vì các bên đến tay không, nói bằng cảm xúc. Chuẩn bị theo thứ tự dưới đây giúp buổi làm việc đi vào việc.
- Viết ra điều mình thực sự cần, tách khỏi điều mình đang đòi. Ví dụ: đòi nuôi cháu, nhưng điều thật sự cần là được gặp cháu thường xuyên và yên tâm tiền của cháu không bị tiêu sai.
- Gom giấy tờ: giấy tờ về việc giám hộ, danh sách tài sản của người được giám hộ, sổ thu chi, ý kiến của nhà trường hoặc bác sĩ nếu liên quan.
- Nghĩ trước hai hoặc ba phương án mình có thể chấp nhận, không chỉ một.
- Đề nghị hoà giải viên hỏi ý kiến của trẻ từ đủ sáu tuổi, hoặc của người già nếu còn bày tỏ được, ở một buổi riêng, không có mặt các bên tranh chấp.
- Thống nhất quy tắc buổi họp: không nói chuyện cũ không liên quan, không đưa trẻ đến dự, mỗi bên được nói hết rồi mới đến bên kia.
- Mang theo một người hỗ trợ bình tĩnh nếu mình dễ xúc động, nhưng không mang cả họ đến để gây sức ép.
Hoà giải viên không phải là thẩm phán và không quyết thay các bên. Việc của họ là giúp các bên nghe nhau và tìm phương án; người đến chuẩn bị kỹ sẽ dùng được họ tốt nhất.
Thoả thuận giám hộ tốt trông như thế nào
Thoả thuận đạt được nên cụ thể đến mức một người ngoài đọc vào cũng biết phải làm gì. Một số điểm hay bị bỏ sót:
- Tên người giám hộ, người giám sát việc giám hộ, và cam kết cùng làm thủ tục đăng ký hoặc thay đổi tại UBND cấp xã trong một thời hạn cụ thể.
- Nơi ở của người được giám hộ và lịch gặp, thăm nom với những người thân khác.
- Cách quản lý tài sản: tài khoản nào, ai được rút, ngưỡng nào phải hỏi ý kiến người giám sát.
- Cách báo cáo: bao lâu một lần, gửi cho ai, gồm những gì.
- Cách xử lý khoản đã chi sai trong quá khứ nếu có: số tiền, lịch hoàn trả.
- Điều gì xảy ra khi một bên vi phạm: họp lại, mời hoà giải viên, hay đưa ra toà.
- Thời điểm xem lại thoả thuận, ví dụ khi cháu vào cấp ba hoặc khi sức khoẻ của người già thay đổi.
Điều cuối cùng quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Hoàn cảnh của trẻ và người già thay đổi nhanh; một thoả thuận có hẹn ngày xem lại giúp các bên điều chỉnh mà không phải tranh chấp lại từ đầu.
Ai có thể ngồi giữa, và mỗi người giúp được gì
Người giám sát việc giám hộ. Đây là người hiểu rõ nhất tình trạng tài sản và việc chăm sóc, nhưng nếu chính họ đứng về một phía thì khó làm người trung gian. Vai trò hợp hơn là cung cấp thông tin cho buổi hoà giải.
Hoà giải viên ở cơ sở. Là người trong thôn, tổ dân phố, thường biết hoàn cảnh các gia đình. Lợi thế là gần gũi và nhanh; hạn chế là có thể ngại đụng chạm với các dòng họ lớn trong làng.
Cán bộ tư pháp – hộ tịch ở xã. Nắm thủ tục đăng ký, thay đổi giám hộ, giải thích được việc nào thoả thuận được, việc nào phải theo luật. Hữu ích khi tranh chấp xoay quanh việc ai đứng tên người giám hộ.
Hoà giải viên tại toà án. Có kiến thức pháp lý và kinh nghiệm hoà giải, trung lập với các bên. Hợp khi tranh chấp đã căng, có tài sản lớn, hoặc các bên cần nghe một người ngoài nói rõ khả năng thắng thua.
Luật sư của mỗi bên. Luật sư có thể giúp thân chủ hiểu quyền và rủi ro, chuẩn bị phương án, nhưng không thay được việc các bên trực tiếp nói chuyện. Nên hỏi luật sư trước buổi hoà giải quan trọng, nhất là khi có tài sản lớn.
Làm cho thoả thuận có giá trị pháp lý
Biên bản hoà giải thành ở cơ sở ghi nhận sự tự nguyện của các bên. Nếu một bên không thực hiện, bên kia không thể tự đem biên bản đi cưỡng chế. Để có giá trị thi hành, Bộ luật Tố tụng dân sự cho phép yêu cầu toà án công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án trong các trường hợp và theo điều kiện luật định; khi được công nhận, quyết định của toà có thể được thi hành như các quyết định khác.
Với hoà giải, đối thoại tại toà án, biên bản ghi nhận kết quả hoà giải thành có thể được thẩm phán xem xét ra quyết định công nhận. Với hoà giải trong tố tụng, thoả thuận được toà ra quyết định công nhận sự thoả thuận của các đương sự.
Phần liên quan đến việc giám hộ thì vẫn phải đi qua thủ tục hành chính: đăng ký giám hộ, đăng ký thay đổi người giám hộ tại UBND cấp xã. Thoả thuận hoà giải là căn cứ để làm các thủ tục đó nhanh hơn, không thay thế chúng.
Khi hoà giải không thành
Không thành cũng không phải là vô ích. Qua buổi hoà giải, phần tranh chấp thường được thu hẹp: các bên có thể đã đồng ý về nơi ở của cháu và chỉ còn bất đồng về tiền, hoặc đã thống nhất ai làm giám hộ và chỉ còn tranh cãi về khoản chi cũ. Biên bản ghi lại những điểm đã thống nhất giúp vụ việc ở toà ngắn hơn.
Khi đưa ra toà, các bên nên tiếp tục giữ thái độ đã có trong buổi hoà giải: không kéo trẻ vào, không công kích đời tư. Cách các bên cư xử với nhau và với người được giám hộ cũng là một phần bức tranh mà toà nhìn vào khi đánh giá ai đặt lợi ích của người được giám hộ lên trước.
Ở bất kỳ giai đoạn nào, các bên vẫn có thể quay lại thoả thuận. Nhiều vụ tranh chấp giám hộ kết thúc ngay trước phiên xét xử, khi các bên nhìn thấy cái giá thật của việc thắng thua.
Câu hỏi thường gặp
Hoà giải ở cơ sở có mất phí không?
Hoà giải ở cơ sở là hoạt động của tổ hoà giải trong cộng đồng, không thu phí của các bên theo nguyên tắc chung. Hoà giải, đối thoại tại toà án cũng không thu phí của các bên theo luật hiện hành. Nên hỏi lại nơi tiếp nhận để chắc thông tin hiện hành.
Một bên không chịu đến buổi hoà giải thì sao?
Hoà giải dựa trên tự nguyện nên không thể ép một bên tham gia. Có thể nhờ người có uy tín vận động, đổi địa điểm hoặc thời gian, hoặc chuyển sang kênh khác. Nếu vẫn không được, bên có yêu cầu có thể nộp đơn ra toà.
Trẻ có phải có mặt ở buổi hoà giải tranh chấp giám hộ không?
Không nên. Trẻ không nên chứng kiến người lớn tranh cãi về mình. Nếu cần ý kiến của trẻ từ đủ sáu tuổi, nên đề nghị hoà giải viên hoặc người có chuyên môn hỏi riêng, ở nơi trẻ thấy an toàn.
Biên bản hoà giải ở thôn có thay được thủ tục đăng ký giám hộ không?
Không. Biên bản hoà giải ghi nhận thoả thuận của các bên. Việc giám hộ vẫn phải đăng ký tại UBND cấp xã theo pháp luật về hộ tịch, và các giao dịch tài sản vẫn phải đáp ứng điều kiện luật định. Biên bản là căn cứ hỗ trợ cho thủ tục.
Đã ký thoả thuận hoà giải rồi có đổi ý được không?
Thoả thuận chưa được toà công nhận thì về nguyên tắc các bên vẫn có thể thương lượng lại, nhưng bên vi phạm có thể phải chịu hậu quả theo nội dung đã cam kết. Khi đã được toà công nhận, việc thay đổi phải theo thủ tục luật định.
Có nên hoà giải khi nghi người giám hộ đang bạo hành trẻ không?
Không nên bắt đầu bằng hoà giải. Khi có dấu hiệu bạo hành, việc đầu tiên là báo tổng đài 111, công an hoặc UBND cấp xã để bảo đảm an toàn cho trẻ. Các vấn đề về giám hộ và tài sản có thể được giải quyết sau, khi trẻ đã an toàn.