Giám hộ cử là trường hợp người giám hộ không do luật chỉ sẵn theo quan hệ gia đình, mà do UBND cấp xã nơi người được giám hộ cư trú cử ra khi không có ai thuộc diện giám hộ đương nhiên, hoặc những người đó đều không đủ điều kiện. Người được cử có thể là hàng xóm, người quen, họ hàng xa, hoặc một cơ sở có chức năng chăm sóc. Việc cử phải có sự đồng ý của chính người được cử, lập thành văn bản, rồi mới đăng ký giám hộ.
Bài này dành cho hai nhóm người: người đang nuôi một đứa trẻ hay chăm một người bệnh không phải ruột thịt và muốn có tư cách pháp lý để làm giấy tờ cho họ, và cán bộ, người làm công tác xã hội cần hiểu đường đi của thủ tục. Phần đăng ký giám hộ đương nhiên trong gia đình không nhắc lại ở đây.
Khi nào mới đến lượt xã cử
Bộ luật Dân sự 2015 đặt giám hộ đương nhiên lên trước. Với trẻ chưa thành niên, đó là anh chị ruột đã thành niên, rồi ông bà nội ngoại, rồi bác chú cậu cô dì. Với người đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự, đó là vợ hoặc chồng, rồi con, rồi cha mẹ. Chỉ khi các hàng này trống, hoặc người trong hàng không đủ điều kiện, UBND cấp xã mới có trách nhiệm cử người giám hộ.
"Không đủ điều kiện" có nghĩa cụ thể: người đó chưa có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; không có tư cách đạo đức hoặc điều kiện cần thiết để làm giám hộ; đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc bị kết án chưa được xoá án tích về tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người khác; hoặc bị toà tuyên hạn chế quyền đối với con chưa thành niên. Người họ hàng chỉ đơn giản là "không muốn nhận" thì chưa phải là không đủ điều kiện; nhưng luật cũng không ép ai làm giám hộ, nên trên thực tế xã sẽ phải tìm người khác.
Ví dụ giả định: một bé trai bảy tuổi ở An Giang mất cha mẹ trong tai nạn; ông bà hai bên đã mất, người cô duy nhất bị bệnh nặng và có xác nhận không thể chăm cháu. Bé đang được người hàng xóm sát vách cho ăn ở hai tháng nay. Đây là tình huống điển hình để xã cử người giám hộ, và người hàng xóm có thể là người được cử nếu đủ điều kiện và đồng ý.
Ai có thể được cử
Cá nhân đủ điều kiện, không cần là họ hàng. Luật không đòi người được cử phải có quan hệ máu mủ. Điều quan trọng là người đó có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, có điều kiện chăm sóc và không thuộc các trường hợp bị loại như nêu ở trên.
Pháp nhân có năng lực phù hợp. Một cơ sở bảo trợ xã hội, một tổ chức có chức năng chăm sóc trẻ em hoặc người khuyết tật có thể làm giám hộ nếu có năng lực pháp luật phù hợp và điều kiện cần thiết. Đây là lối thoát cho người không còn ai thân thích và cũng không có cá nhân nào nhận.
Người được giám hộ từ đủ 6 tuổi được hỏi ý kiến. Xã phải xem xét nguyện vọng của trẻ từ đủ 6 tuổi khi cử. Trẻ có quyền nói mình muốn ở với ai; ý kiến đó không phải yếu tố duy nhất nhưng không được bỏ qua.
Người đã chọn trước người giám hộ cho mình. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, lúc còn minh mẫn, chọn trước người giám hộ cho mình bằng văn bản công chứng hoặc chứng thực. Khi người đó cần giám hộ, người đã được chọn là giám hộ nếu đồng ý; lựa chọn này đi trước việc xã tự tìm người.
Một người có thể giám hộ cho nhiều người. Một cá nhân có thể được cử làm giám hộ cho hai, ba anh em mồ côi cùng lúc, điều này giúp các cháu không phải chia nhau về các nhà.
Văn bản cử người giám hộ ghi những gì
Bộ luật Dân sự yêu cầu việc cử phải lập thành văn bản, ghi rõ lý do, quyền và nghĩa vụ cụ thể, tình trạng tài sản của người được giám hộ. Bảng dưới giải thích từng phần và vì sao nó quan trọng với người được cử.
| Phần của văn bản | Nội dung | Vì sao cần chú ý |
|---|---|---|
| Thông tin hai bên | Họ tên, ngày sinh, số định danh, nơi cư trú của người được cử và người được giám hộ | Sai một con số là trích lục phải cải chính, ngân hàng sẽ từ chối |
| Lý do cử | Không có giám hộ đương nhiên, hoặc những người đó không đủ điều kiện, kèm căn cứ | Thiếu căn cứ là gốc của việc họ hàng khiếu nại về sau |
| Quyền và nghĩa vụ cụ thể | Chăm sóc, đại diện giao dịch, quản lý tài sản; giới hạn nào cần người giám sát đồng ý | Người được cử biết rõ mình được ký gì, không được ký gì |
| Tình trạng tài sản | Liệt kê tài sản của người được giám hộ tại thời điểm cử: tiền, sổ tiết kiệm, đất, nhà, tiền bồi thường đang chờ nhận | Là mốc để sau này bàn giao, quyết toán |
| Ý kiến người được giám hộ | Ghi nhận nguyện vọng của trẻ từ đủ 6 tuổi | Thể hiện xã đã làm đúng trình tự |
| Sự đồng ý của người được cử | Chữ ký nhận việc | Không có chữ ký này thì việc cử không có hiệu lực |
Nếu người được giám hộ có tài sản, bạn nên đề nghị đưa vào văn bản cả bản kê chi tiết có chữ ký của người thân thích còn lại hoặc người làm chứng. Bản kê sơ sài lúc đầu là chỗ yếu nhất khi phải bàn giao hay giải trình về sau.
Trình tự từ đề nghị đến đăng ký
Luật nói xã có trách nhiệm cử, nhưng trong thực tế người khởi động thường là chính người đang chăm sóc, trưởng thôn, hoặc cán bộ làm công tác xã hội. Trình tự thường đi như sau:
- Người đang chăm sóc hoặc người biết sự việc báo với UBND cấp xã nơi người cần giám hộ cư trú, trình bày hoàn cảnh và đề nghị cử người.
- Xã xác minh: còn ai thuộc diện giám hộ đương nhiên không, những người đó có đủ điều kiện không, có ai đã được người bệnh chọn trước không.
- Xã lấy ý kiến người dự kiến được cử, và nguyện vọng của trẻ nếu trẻ từ đủ 6 tuổi.
- Lập văn bản cử người giám hộ có đủ nội dung luật định, người được cử ký nhận.
- Người được cử nộp tờ khai đăng ký giám hộ kèm văn bản cử tại UBND cấp xã; cán bộ tư pháp ghi vào sổ đăng ký giám hộ.
- Người giám hộ nhận trích lục đăng ký giám hộ, dùng để làm giấy tờ, nhận chế độ, đại diện cho người được giám hộ.
Việc thu lệ phí, số ngày giải quyết theo văn bản hiện hành; hỏi tại nơi nộp. Nếu có tranh chấp về việc cử (ví dụ họ hàng phản đối), toà án sẽ chỉ định người giám hộ thay vì xã.
Người được cử nên hỏi rõ trước khi ký nhận
Nhận làm giám hộ là nhận một nghĩa vụ kéo dài nhiều năm, có trách nhiệm pháp lý thật. Trước khi ký vào văn bản cử, bạn nên hỏi cán bộ tư pháp ba điều. Thứ nhất, ai sẽ là người giám sát việc giám hộ, đặc biệt khi người được giám hộ có tài sản; luật đặt ra người giám sát để bảo vệ chính người giám hộ khỏi bị nghi ngờ. Thứ hai, chế độ trợ cấp nào người được giám hộ đang hưởng hoặc có thể hưởng (trẻ mồ côi, người khuyết tật), và thủ tục chuyển tên người nhận thay ra sao. Thứ ba, khi bạn không còn khả năng tiếp tục, bạn được đề nghị thay đổi người giám hộ theo đường nào.
Nếu người được giám hộ có tài sản đáng kể như nhà đất, khoản bồi thường lớn, hãy cân nhắc gặp luật sư trước khi ký để hiểu giới hạn của mình: những giao dịch nào cần người giám sát đồng ý, những việc tuyệt đối không được làm như đem tài sản đi tặng cho người khác hay giao dịch với chính mình. Hỏi luật sư trên AI Cố Vấn là một cách bắt đầu nhanh để có danh sách câu hỏi trước khi gặp trực tiếp.
Ngược lại, nếu bạn là người họ hàng không muốn nhận, hãy nói thẳng với xã và nêu lý do. Ký nhận cho có rồi bỏ mặc người được giám hộ là vi phạm nghĩa vụ giám hộ, có thể bị yêu cầu thay đổi người giám hộ và phải bồi thường nếu gây thiệt hại.
Những sai sót hay gặp với giám hộ cử
Loại giám hộ này ít gặp hơn giám hộ đương nhiên nên cả người dân lẫn nơi tiếp nhận đôi khi lúng túng. Các lỗi dưới đây đã làm nhiều hồ sơ phải làm lại:
- Cử người khi vẫn còn người giám hộ đương nhiên đủ điều kiện mà chưa có căn cứ loại trừ. Họ hàng biết chuyện sau đó có thể yêu cầu xem xét lại.
- Văn bản cử chỉ có một dòng "cử ông A làm giám hộ cho cháu B", không ghi quyền, nghĩa vụ, tình trạng tài sản như luật đòi.
- Không có chữ ký đồng ý của người được cử, hoặc người được cử ký mà không biết mình nhận trách nhiệm gì.
- Bỏ qua ý kiến của trẻ từ đủ 6 tuổi, đặc biệt khi trẻ đang gắn bó với một nhà khác người được cử.
- Không cử người giám sát dù người được giám hộ có sổ tiết kiệm, đất đai; về sau mỗi lần cần giao dịch tài sản lớn lại phải làm thêm thủ tục.
- Người được cử ở khác xã với người được giám hộ nhưng không xác định rõ nơi đăng ký, dẫn tới hai nơi đẩy qua lại.
Phần lớn các lỗi này sửa được trước khi đăng ký nếu người được cử đọc kỹ văn bản và hỏi lại. Sau khi đã đăng ký, sửa sẽ phải đi đường cải chính hoặc thay đổi giám hộ, tốn công hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Hàng xóm đang nuôi cháu có tự đi đăng ký giám hộ được không?
Không tự đăng ký như giám hộ đương nhiên được, vì hàng xóm không có tên trong thứ tự luật định. Người hàng xóm cần đề nghị UBND cấp xã xem xét cử mình; có văn bản cử và sự đồng ý của mình rồi mới nộp hồ sơ đăng ký giám hộ cử.
Xã có được từ chối cử người giám hộ không?
Luật giao cho UBND cấp xã trách nhiệm cử khi không có người giám hộ đương nhiên. Xã có thể chưa cử người bạn đề xuất nếu người đó không đủ điều kiện hoặc vẫn còn người giám hộ đương nhiên, nhưng không thể bỏ mặc người cần giám hộ.
Họ hàng phản đối người được cử thì giải quyết ở đâu?
Khi có tranh chấp về việc cử người giám hộ, Bộ luật Dân sự giao cho toà án chỉ định. Gia đình nên thử hoà giải ở thôn, tổ dân phố trước; không được thì một bên nộp đơn yêu cầu tại toà án có thẩm quyền theo tổ chức toà hiện hành.
Cơ sở bảo trợ xã hội có thể làm giám hộ cho trẻ không?
Có thể, nếu là pháp nhân có năng lực pháp luật phù hợp và đủ điều kiện thực hiện việc giám hộ. Đây là hướng đi cho trẻ không còn người thân và không có cá nhân nào nhận chăm sóc lâu dài.
Người được cử có phải chứng minh thu nhập không?
Luật nói về điều kiện cần thiết để thực hiện quyền và nghĩa vụ giám hộ, không đặt ngưỡng thu nhập cụ thể. Xã có thể hỏi về chỗ ở, công việc, sức khoẻ để đánh giá; bạn trình bày trung thực, không cần giấy tờ ngoài danh mục quy định.
Văn bản cử có thời hạn không?
Việc giám hộ kéo dài đến khi có căn cứ chấm dứt, như trẻ đủ 18 tuổi, người bệnh hồi phục theo quyết định của toà, hoặc được nhận làm con nuôi. Trong thời gian đó có thể thay đổi người giám hộ nếu có căn cứ luật định.