Giao dịch do con chưa thành niên tự làm mà theo luật phải có người đại diện xác lập hoặc đồng ý thì cha mẹ có thể yêu cầu toà tuyên vô hiệu, rồi đòi lại tài sản. Bộ luật Dân sự 2015 cho người đại diện quyền này, trong thời hiệu hai năm kể từ ngày biết hoặc phải biết con đã tự xác lập giao dịch. Khi giao dịch vô hiệu, các bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận.
Không phải mọi giao dịch của con đều đòi lại được. Con mua đồ dùng học tập, ăn uống hằng ngày, con từ 15 tuổi tự mua những thứ phù hợp, hoặc giao dịch chỉ mang lại quyền lợi cho con thì vẫn có hiệu lực. Bài này giúp bạn phân biệt, rồi đi qua cách làm việc với bên kia trước khi phải ra toà: tiệm cầm đồ, người mua xe, người cho vay.
Giao dịch nào của con cần cha mẹ
Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015 chia theo tuổi. Cột cuối cho thấy loại giao dịch con tự làm mà thiếu cha mẹ thì có nguy cơ bị yêu cầu tuyên vô hiệu.
| Tuổi | Con tự làm được | Cần người đại diện làm hoặc đồng ý |
|---|---|---|
| Dưới 6 tuổi | Không tự xác lập giao dịch | Mọi giao dịch do người đại diện xác lập |
| Từ đủ 6 đến dưới 15 tuổi | Giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi | Các giao dịch khác: bán điện thoại, xe đạp điện, vàng; vay tiền; mua đồ giá trị lớn |
| Từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi | Phần lớn giao dịch | Giao dịch về bất động sản, động sản phải đăng ký như xe máy, và giao dịch khác luật yêu cầu |
Câu chữ "phù hợp lứa tuổi" và "nhu cầu sinh hoạt hằng ngày" không có con số cụ thể. Một bữa ăn, quyển sách, đồ dùng học tập rõ ràng thuộc nhóm này; một chiếc điện thoại đời mới, một chỉ vàng thì rõ ràng không. Ở giữa là vùng toà sẽ đánh giá theo hoàn cảnh.
Những giao dịch không bị vô hiệu dù con tự làm
Bộ luật Dân sự liệt kê một số trường hợp giao dịch của người chưa thành niên vẫn có hiệu lực:
- Giao dịch của người chưa đủ 6 tuổi nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu hằng ngày của người đó.
- Giao dịch chỉ làm phát sinh quyền hoặc chỉ miễn trừ nghĩa vụ cho người chưa thành niên với chính người đã xác lập giao dịch với họ, ví dụ con được tặng một món đồ không kèm điều kiện.
- Giao dịch được chính con thừa nhận hiệu lực sau khi con đã thành niên.
Ngoài ra, giao dịch con từ 6 đến dưới 15 tuổi làm phù hợp lứa tuổi phục vụ sinh hoạt hằng ngày, và phần lớn giao dịch của con từ 15 tuổi, vốn đã là giao dịch hợp pháp, không thuộc diện yêu cầu vô hiệu vì lý do tuổi. Cha mẹ cũng có thể chọn không yêu cầu: giao dịch mà người đại diện không phản đối vẫn tồn tại bình thường. Quyền yêu cầu là quyền, không phải nghĩa vụ, và việc cân nhắc có đáng đòi hay không là phần của người đại diện.
Phát hiện con đã tự giao dịch: các bước nên làm
Ví dụ giả định: con 13 tuổi mang chiếc điện thoại cha mẹ mua cho đến tiệm bán lấy tiền, hoặc con 16 tuổi tự bán chiếc xe máy đứng tên mình cho người quen. Các bước:
- Bình tĩnh nói chuyện với con để biết đầy đủ: bán cho ai, ở đâu, giá bao nhiêu, tiền đã dùng vào đâu, có giấy tờ gì.
- Thu thập chứng cứ: tin nhắn, biên nhận, giấy cầm đồ, hình ảnh camera nếu có thể xin, lời của người chứng kiến.
- Liên hệ bên kia, tốt nhất có người làm chứng: thông báo con chưa đủ tuổi, cha mẹ không đồng ý, đề nghị trả lại tài sản và nhận lại số tiền đã trả.
- Nếu bên kia đồng ý, lập biên bản hoàn trả có chữ ký hai bên, ghi rõ tài sản, số tiền, tình trạng tài sản.
- Nếu bên kia không đồng ý, gửi văn bản yêu cầu, sau đó có thể yêu cầu toà tuyên giao dịch vô hiệu trong thời hiệu hai năm.
- Với tiệm cầm đồ, người mua có dấu hiệu cố ý giao dịch với trẻ để trục lợi, có thể báo cơ quan quản lý ngành nghề hoặc công an để xem xét.
Đừng tự ý lấy lại tài sản bằng vũ lực hay đe doạ. Dù mình có lý, cách làm đó có thể biến mình thành người vi phạm.
Hoàn trả hai chiều: cha mẹ cũng phải trả lại tiền
Khi giao dịch vô hiệu, Bộ luật Dân sự yêu cầu các bên khôi phục tình trạng ban đầu và hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Nghĩa là nếu con đã bán điện thoại lấy tiền, cha mẹ đòi lại điện thoại thì phải trả lại số tiền bên mua đã đưa cho con. Nếu con đã tiêu hết tiền, gia đình vẫn có nghĩa vụ hoàn trả trong phạm vi luật định, và đây thường là điểm khiến việc đòi lại phức tạp.
Bên nào có lỗi gây thiệt hại thì phải bồi thường. Người mua biết rõ người bán là trẻ em, mua với giá rẻ bất thường thì khó nói là không có lỗi. Ngược lại, nếu con khai gian tuổi, dùng giấy tờ của người khác, toà sẽ cân nhắc lỗi của cả hai phía. Hoa lợi, lợi tức thu được trong thời gian giữ tài sản có thể bị tịch thu hoặc hoàn trả tuỳ trường hợp.
Với tài sản đã được bán tiếp cho người thứ ba ngay tình, việc đòi lại có thể không thực hiện được; khi đó gia đình chuyển sang đòi bồi thường từ người đã mua của con. Vì vậy, phát hiện càng sớm, hành động càng sớm thì khả năng lấy lại nguyên tài sản càng cao.
Ba tình huống hay gặp
Con cầm đồ. Tiệm cầm đồ là ngành nghề kinh doanh có điều kiện, có quy định về kiểm tra giấy tờ khách. Nhận cầm tài sản của người chưa thành niên không có cha mẹ đồng ý là rủi ro cho chính tiệm. Cha mẹ có thể đề nghị chuộc lại bằng đúng số tiền đã nhận, không trả lãi, và yêu cầu vô hiệu nếu tiệm không hợp tác.
Con vay tiền của bạn bè, người quen. Vay tiền là giao dịch con dưới 15 tuổi không tự làm được; con từ 15 tuổi tự vay nhưng số tiền lớn hoặc kèm thế chấp tài sản phải đăng ký thì cần cha mẹ. Với khoản vay nhỏ giữa bạn bè, gia đình nên giải quyết nhẹ nhàng; với khoản vay lãi cao từ người lạ, giữ lại tin nhắn và báo cơ quan chức năng.
Con mua hàng trực tuyến, nạp tiền vào ứng dụng bằng tài khoản của cha mẹ. Đây không hẳn là giao dịch của con, vì tiền đi từ tài khoản của cha mẹ. Cách xử lý thường là khiếu nại với nền tảng hoặc ngân hàng theo chính sách hoàn tiền của họ, kèm thông tin người dùng là trẻ em. Bảo vệ mật khẩu và giới hạn thanh toán vẫn là cách phòng tốt hơn.
Con từ 15 tuổi bán xe máy, tài sản phải đăng ký: điểm riêng
Con từ đủ 15 tuổi tự xác lập phần lớn giao dịch, nhưng với động sản phải đăng ký như xe máy và với bất động sản, luật vẫn đòi người đại diện đồng ý. Trên thực tế, xe máy đứng tên con 16, 17 tuổi khi bán phải làm thủ tục sang tên, và cơ quan đăng ký xe hoặc nơi chứng thực hợp đồng thường hỏi sự đồng ý của cha mẹ. Vì vậy, nhiều vụ con tự bán xe máy là bán "giấy tay", giao xe và giấy đăng ký cho người mua mà không sang tên.
Giao dịch kiểu này vừa thiếu sự đồng ý của cha mẹ, vừa chưa hoàn tất thủ tục, nên cha mẹ có nhiều cơ sở để đề nghị hoàn trả. Đồng thời, xe vẫn đứng tên con nên nếu người mua gây tai nạn hay vi phạm, cơ quan chức năng sẽ liên hệ với chủ xe trên giấy tờ trước. Đây là lý do nên xử lý sớm, không để kéo dài.
Phòng trước: những việc nhỏ giúp tránh chuyện lớn
Phần lớn giao dịch con tự làm xuất phát từ thiếu tiền tiêu, bị bạn rủ rê hoặc không biết luật. Vài việc gia đình có thể làm:
- Nói với con, theo cách phù hợp tuổi, rằng những món đồ giá trị như điện thoại, xe, vàng không tự bán, cầm hay cho mượn khi chưa hỏi cha mẹ.
- Giữ giấy tờ đăng ký xe, giấy chứng nhận tài sản đứng tên con ở chỗ cha mẹ quản lý.
- Cho con một khoản tiêu vặt rõ ràng, để con có lựa chọn hợp pháp thay vì bán đồ lấy tiền.
- Đặt giới hạn thanh toán và bảo vệ mật khẩu trên các tài khoản ngân hàng, ví điện tử mà con có thể chạm tới.
- Để ý dấu hiệu bất thường: con có tiền lạ, đồ trong nhà biến mất, con lo lắng khi nhắc đến một người quen mới.
Khi phát hiện con bị người lớn lôi kéo vào vay lãi cao, cầm cố hay mua bán bất thường, ưu tiên là an toàn của con, rồi mới tới tài sản.
Khi nào chính con sẽ là người quyết
Thời hiệu hai năm tính từ khi người đại diện biết hoặc phải biết. Nếu cha mẹ biết mà không làm gì, sau hai năm quyền yêu cầu tuyên vô hiệu thường không còn. Một điều nữa: nếu con đủ 18 tuổi và thừa nhận giao dịch, giao dịch đó có hiệu lực, cha mẹ không thể yêu cầu huỷ thay con nữa.
Vì thế, với con sắp đủ 18 tuổi, cha mẹ nên nói chuyện với con về việc có muốn đòi lại hay không. Với nhiều giao dịch nhỏ, chi phí và căng thẳng của việc đòi lại lớn hơn giá trị tài sản. Biến chuyện này thành một bài học về tiền bạc và trách nhiệm cho con đôi khi có giá trị hơn việc lấy lại món đồ.
Còn nếu giao dịch liên quan đến tài sản lớn như xe máy, đất đứng tên con, hoặc có dấu hiệu con bị lôi kéo, lừa đảo, nên gặp luật sư và báo cơ quan chức năng sớm, vì khả năng bên kia đã chuyển tài sản đi là cao.
Câu hỏi thường gặp
Con 14 tuổi bán chiếc xe đạp điện cha mẹ mua cho, có đòi lại được không?
Xe do cha mẹ mua cho con có thể là tài sản của con hoặc của cha mẹ tuỳ cách hiểu trong gia đình. Dù thế nào, con dưới 15 tuổi bán một tài sản như vậy thường cần cha mẹ đồng ý. Cha mẹ có thể đề nghị người mua trả lại xe và nhận lại tiền, không được thì yêu cầu toà.
Thời hiệu hai năm tính từ ngày con bán hay ngày cha mẹ biết?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu trong trường hợp này là hai năm kể từ ngày người đại diện biết hoặc phải biết người được đại diện tự mình xác lập giao dịch. Chứng minh thời điểm biết có thể gây tranh cãi, nên hành động sớm.
Con 17 tuổi tự mua điện thoại trả góp, cha mẹ có phải trả nợ thay không?
Con từ 15 tuổi tự xác lập phần lớn giao dịch và tự chịu nghĩa vụ bằng tài sản của mình. Tuy vậy, nhiều công ty tài chính không cho người dưới 18 tuổi vay. Nếu giao dịch đã hình thành, cha mẹ không đương nhiên phải trả thay, nhưng nên xem kỹ hợp đồng và nói chuyện với bên cho vay.
Người mua biết con chưa đủ tuổi mà vẫn mua thì có bị phạt không?
Tuỳ hành vi. Mua rẻ tài sản của trẻ em để trục lợi có thể bị xem xét trách nhiệm, đặc biệt nếu có dấu hiệu lừa, ép. Trong quan hệ dân sự, lỗi của người mua là căn cứ để yêu cầu bồi thường khi giao dịch bị tuyên vô hiệu.
Con đã tiêu hết tiền bán đồ thì cha mẹ có phải hoàn trả cho người mua không?
Khi đòi lại tài sản do giao dịch vô hiệu, bên đòi cũng phải hoàn trả những gì con đã nhận. Nếu con đã tiêu hết, gia đình thường phải trả lại số tiền đó. Trường hợp người mua có lỗi, có thể yêu cầu bù trừ với khoản bồi thường.
Có cần luật sư để yêu cầu toà tuyên vô hiệu không?
Không bắt buộc, người đại diện tự nộp đơn được. Với tài sản giá trị lớn, nhiều bên liên quan, hoặc tài sản đã qua tay người khác, nhờ luật sư hoặc người làm nghề xem hồ sơ sẽ giúp chọn đúng yêu cầu và chứng cứ.