Có. Khi người bệnh nguy kịch mà không tự quyết định được và không có người đại diện có mặt, bệnh viện không được chờ chữ ký người nhà để cấp cứu; người đứng đầu cơ sở khám chữa bệnh hoặc người được họ giao (thường là trưởng kíp trực) quyết định phẫu thuật, thủ thuật để cứu sống, và ghi rõ vào hồ sơ bệnh án. Nguyên tắc ưu tiên cứu người có từ luật cũ năm 2009 và được giữ lại trong Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023.
Câu hỏi thực tế hơn với các gia đình thường là chuyện sau đó: bệnh viện tìm người thân bằng cách nào, người nhà tới muộn phải làm gì ở khoa cấp cứu, ai trả viện phí khi chưa có ai đứng ra, và người đi đường tốt bụng đưa nạn nhân vào viện có bị bắt ký giấy hay đóng tiền không. Bài này đi lần lượt các câu đó.
Nguyên tắc: cứu người trước, giấy tờ sau
Pháp luật khám chữa bệnh Việt Nam từ lâu đặt nghĩa vụ cấp cứu lên trên mọi thủ tục. Cơ sở khám chữa bệnh không được từ chối người bệnh trong tình trạng cấp cứu, không được bắt đóng tiền trước rồi mới cứu, và không được dừng lại vì chưa xác định được danh tính. Đây là lý do một người bị tai nạn ngoài đường, không giấy tờ, không ai đi cùng, vẫn được đưa ngay vào phòng mổ.
Song song với nghĩa vụ đó là quyền quyết định thay. Khi người bệnh hôn mê, mất máu nặng, không còn khả năng hiểu và trả lời, mà người đại diện của họ chưa có mặt, luật trao quyền quyết định cho người đứng đầu cơ sở hoặc người được ủy quyền. Ở bệnh viện, quyền này thường được giao theo ca trực, nên trên thực tế người ký thay là trưởng kíp hoặc lãnh đạo trực, sau khi hội ý với bác sĩ chuyên khoa.
Quyết định này phải được ghi vào hồ sơ: tình trạng người bệnh lúc đó, lý do không thể chờ người nhà, ai đã quyết định. Ghi chép đó bảo vệ cả người bệnh lẫn bác sĩ: nếu sau này có thắc mắc, gia đình xem được vì sao bệnh viện làm như vậy, và bác sĩ chứng minh được mình hành động trong tình huống khẩn cấp chứ không tự ý.
Bệnh viện tìm người nhà bằng những cách nào
Song song với cấp cứu, nhân viên y tế, phòng công tác xã hội và bảo vệ bệnh viện thường cố tìm người thân càng sớm càng tốt. Những đầu mối hay được dùng:
- Giấy tờ tùy thân trong người: căn cước, giấy phép lái xe, thẻ bảo hiểm y tế cho biết họ tên, năm sinh, nơi cư trú. Từ đó có thể nhờ công an xã nơi cư trú hỗ trợ báo tin.
- Điện thoại của người bệnh: nhiều điện thoại cho phép xem số liên lạc khẩn cấp ngay trên màn hình khoá mà không cần mở máy. Nhân viên y tế gọi vào số được lưu là "vợ", "mẹ", "con".
- Người đưa vào viện: người đi đường, tài xế, đồng nghiệp có thể cho biết nơi xảy ra sự việc, nơi làm việc của người bệnh.
- Công an nơi xảy ra tai nạn: với tai nạn giao thông, lực lượng xử lý hiện trường thường xác minh nhân thân và báo tin cho gia đình.
- Nơi làm việc, trường học: đồng phục, thẻ nhân viên, thẻ sinh viên là đầu mối để liên hệ với cơ quan, nhà trường.
Nếu sau nhiều ngày vẫn không xác định được người nhà, bệnh viện có thể phối hợp với cơ quan công an và chính quyền nơi có liên quan để thông báo tìm thân nhân. Những trường hợp như vậy hiếm nhưng có thật, nhất là với người vô gia cư, người lao động tự do đi một mình.
Người nhà tới sau: làm gì ở khoa cấp cứu
Nhận được cuộc gọi từ bệnh viện là lúc dễ rối nhất. Trình tự dưới đây giúp bạn không bỏ sót việc quan trọng khi vừa tới nơi:
- Báo tên mình và quan hệ với người bệnh ở bàn tiếp đón khoa cấp cứu, mang theo căn cước của mình và nếu có thì ảnh chụp giấy tờ chứng minh quan hệ.
- Xin gặp bác sĩ phụ trách để nghe tình trạng hiện tại, những việc đã làm (đã mổ chưa, ai quyết định) và những việc sắp làm.
- Ký bổ sung các giấy tờ mà bệnh viện cần người đại diện ký, sau khi đã được giải thích. Với các thủ thuật đã làm trong lúc bạn chưa tới, bạn không phải "đồng ý lùi ngày"; bệnh viện chỉ ghi nhận bạn đã được thông báo.
- Cung cấp thông tin bệnh sử: bệnh nền, thuốc đang dùng, dị ứng, lần mổ trước. Những thông tin này đôi khi quan trọng hơn chữ ký.
- Nhận lại đồ đạc, giấy tờ, tiền bạc của người bệnh theo biên bản bệnh viện đã lập, kiểm đếm và ký nhận.
- Báo thẻ bảo hiểm y tế để được tính quyền lợi; nếu người bệnh không mang thẻ, hỏi cách bổ sung trong thời hạn bệnh viện hướng dẫn.
Nếu bạn không phải người thân gần nhất (ví dụ là cháu, trong khi vợ con người bệnh đang trên đường tới), hãy nói rõ để bệnh viện biết ai sẽ là người đại diện chính, tránh việc hai người ký hai giấy khác nhau.
Viện phí cấp cứu khi chưa có ai đứng ra
Bệnh viện không được đòi tạm ứng như điều kiện để cấp cứu. Tuy vậy, chi phí vẫn phát sinh và sau đó sẽ được tính cho người bệnh. Nếu người bệnh có bảo hiểm y tế, trường hợp cấp cứu được hưởng quyền lợi ở cơ sở khám chữa bệnh bất kỳ theo nguyên tắc của Luật Bảo hiểm y tế; mức hưởng cụ thể và giấy tờ cần nộp bạn đối chiếu với quầy bảo hiểm y tế của bệnh viện.
Khi người nhà tới, bệnh viện thường đề nghị tạm ứng một khoản cho những ngày điều trị tiếp theo. Nếu gia đình khó khăn, đừng lặng lẽ xin đưa người bệnh về. Phòng công tác xã hội của nhiều bệnh viện có thể hướng dẫn hoãn, chia nhỏ khoản tạm ứng, hoặc kết nối với quỹ hỗ trợ người bệnh nghèo, nhà hảo tâm. Việc này cần hỏi sớm, trước khi khoản nợ dồn lên.
Nếu người bệnh bị tai nạn do người khác gây ra, chi phí cấp cứu là một khoản có thể yêu cầu bồi thường. Hãy giữ toàn bộ hoá đơn, bảng kê, giấy ra viện. Việc đòi bồi thường thương tích là một chủ đề riêng; ở bước này, việc của bạn chỉ là đừng để thất lạc chứng từ.
Người đi đường đưa nạn nhân vào viện có phải ký, phải trả tiền không
Không phải là người đại diện. Người không có quan hệ thân thích không ký thay người bệnh trong quyết định chuyên môn. Bệnh viện có thể nhờ bạn cho biết thông tin về sự việc, để lại số điện thoại để liên hệ khi cần, và ký vào biên bản giao nhận người bệnh hoặc đồ đạc nếu có.
Không có nghĩa vụ trả viện phí. Giúp người bị nạn vào viện là việc tốt, không làm bạn gánh nghĩa vụ thanh toán cho họ. Nếu bị đề nghị ký một giấy cam kết chi trả, bạn có quyền từ chối và đề nghị bệnh viện ghi rõ bạn chỉ là người đưa vào.
Nên để lại thông tin liên lạc. Gia đình nạn nhân thường muốn biết chuyện gì đã xảy ra, và cơ quan công an có thể cần lời kể của bạn khi xử lý vụ tai nạn. Để lại số điện thoại giúp mọi việc rõ ràng hơn, không làm bạn bị liên luỵ.
Ghi lại những gì đã giao. Nếu bạn cầm hộ túi xách, điện thoại, ví của nạn nhân, hãy giao cho nhân viên bệnh viện và đề nghị lập biên bản hoặc ít nhất chụp ảnh lúc bàn giao, để không ai nghi ngờ bạn sau này.
Những hiểu lầm hay gặp quanh chuyện cấp cứu một mình
Lúc nhận tin dữ, người nhà thường nghe nhiều lời đồn từ người xung quanh. Bảng dưới đặt cạnh nhau điều hay được nói và điều thực tế theo nguyên tắc khám chữa bệnh hiện hành.
| Điều hay nghe | Thực tế | Bạn nên làm gì |
|---|---|---|
| "Không có người nhà ký thì bệnh viện chỉ truyền dịch chờ" | Khi nguy kịch, người có thẩm quyền ở bệnh viện quyết định can thiệp cần thiết, không chờ chữ ký | Tới nơi thì hỏi rõ những gì đã làm, đề nghị bác sĩ giải thích |
| "Mổ mà không hỏi gia đình là sai" | Chỉ sai khi không có tình trạng khẩn cấp và vẫn kịp hỏi người đại diện mà không hỏi | Xem phần ghi chép lý do trong hồ sơ trước khi kết luận |
| "Người đưa vào viện phải chịu trách nhiệm tới cùng" | Người giúp đỡ không thay người nhà, không có nghĩa vụ trả tiền | Cảm ơn và xin số của họ nếu cần hỏi lại về sự việc |
| "Chưa đóng tạm ứng thì bị đẩy ra khỏi phòng cấp cứu" | Cấp cứu không phụ thuộc tạm ứng; tạm ứng là chuyện của giai đoạn điều trị tiếp | Nếu khó khăn, gặp phòng công tác xã hội ngay trong ngày đầu |
| "Không mang thẻ bảo hiểm y tế là mất quyền lợi" | Thường có thời hạn để bổ sung thẻ hoặc thông tin; quy trình tuỳ bệnh viện | Hỏi quầy bảo hiểm y tế hạn chót và giấy tờ thay thế được chấp nhận |
Điểm chung của các hiểu lầm này là đều khiến gia đình hoặc trì hoãn việc cần làm, hoặc nghi ngờ bệnh viện sai từ đầu. Hỏi trực tiếp người phụ trách, đọc kỹ những gì đã ghi trong hồ sơ, rồi mới quyết định có cần phản ánh hay không, là cách tiết kiệm sức nhất trong những ngày đầu căng thẳng.
Chuẩn bị trước để người thân được báo kịp khi mình gặp chuyện
Không ai muốn nghĩ tới chuyện mình vào viện một mình. Nhưng vài việc nhỏ dưới đây giúp bệnh viện tìm được gia đình bạn trong vài phút thay vì vài ngày:
- Cài thông tin y tế và số liên lạc khẩn cấp trên điện thoại sao cho xem được từ màn hình khoá; ghi tên theo quan hệ, ví dụ "Vợ — Lan", để người lạ hiểu ngay.
- Mang theo căn cước và thẻ bảo hiểm y tế (hoặc bản trên ứng dụng định danh điện tử khi được chấp nhận) mỗi khi ra ngoài, nhất là khi đi xa.
- Ghi một tờ giấy nhỏ trong ví: nhóm máu nếu biết, bệnh nền, thuốc đang dùng, dị ứng, tên và số của một người thân.
- Người lớn tuổi sống một mình nên báo cho hàng xóm, tổ trưởng dân cư biết số của con cháu.
- Với người làm việc xa nhà, để lại số người thân ở bộ phận nhân sự nơi làm việc.
Những việc này không thay được giấy uỷ quyền hay thủ tục giám hộ, nhưng chúng rút ngắn quãng thời gian nguy hiểm nhất: khi bác sĩ cần một người hiểu người bệnh để hỏi, mà chưa có ai.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh viện có được từ chối cấp cứu vì người bệnh không có tiền không?
Không. Nghĩa vụ cấp cứu không phụ thuộc vào việc người bệnh có tiền hay giấy tờ. Sau khi qua giai đoạn nguy kịch, bệnh viện mới làm các thủ tục về chi phí với người bệnh hoặc gia đình. Nếu gặp tình trạng từ chối, người nhà có thể phản ánh ngay với lãnh đạo trực của bệnh viện.
Người nhà tới sau có quyền phản đối ca mổ đã làm không?
Người nhà có quyền được giải thích vì sao bệnh viện đã quyết định như vậy và được xem phần ghi chép liên quan trong hồ sơ. Nếu nghi ngờ có sai sót chuyên môn, gia đình có thể đề nghị bệnh viện giải trình, khiếu nại theo đúng trình tự, hoặc hỏi luật sư; nhưng việc cứu người trong lúc khẩn cấp không chờ được ý kiến người vắng mặt.
Người bệnh tỉnh lại và từ chối điều trị tiếp thì sao?
Khi người bệnh đã tỉnh, hiểu được tình trạng và đủ năng lực, ý kiến của chính họ đứng trước ý kiến người nhà. Bác sĩ giải thích rủi ro và ghi nhận nếu họ từ chối. Gia đình có thể khuyên nhủ nhưng không ký thay để làm ngược ý người bệnh đang tỉnh táo.
Có số điện thoại chung nào để báo tìm người nhà bị tai nạn không?
Khi gặp người bị nạn, việc đầu tiên là gọi cấp cứu 115. Muốn tìm người thân nghi là gặp tai nạn, gia đình thường liên hệ công an xã nơi cư trú hoặc nơi người đó hay qua lại, và gọi tới các bệnh viện lớn trong khu vực. Kênh cụ thể tuỳ địa phương nên hỏi trực tiếp cơ quan công an.
Đồ đạc, tiền bạc của người bệnh cấp cứu được bệnh viện giữ thế nào?
Thông thường nhân viên y tế hoặc bảo vệ kiểm đếm, lập biên bản và giữ lại cho tới khi người nhà tới nhận. Khi nhận, bạn đối chiếu với biên bản, ký nhận và giữ một bản. Nếu thấy thiếu, nêu ngay tại chỗ để bệnh viện kiểm tra.
Người nước ngoài gặp nạn ở Việt Nam không có người thân thì ai quyết định?
Nguyên tắc cấp cứu không phân biệt quốc tịch: bệnh viện vẫn cứu trước. Việc báo tin cho gia đình thường thông qua cơ quan đại diện ngoại giao của nước người đó, với sự phối hợp của cơ quan chức năng Việt Nam. Thủ tục chi phí và bảo hiểm du lịch được giải quyết sau.