Với cha hoặc mẹ đã bị toà tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, Bộ luật Dân sự 2015 xếp người giám hộ đương nhiên theo thứ tự: vợ hoặc chồng đủ điều kiện trước; nếu không có thì con cả đã thành niên đủ điều kiện, rồi đến các con tiếp theo; sau nữa mới đến cha, mẹ của người đó. Khi các con tranh chấp về người giám hộ, toà án có thẩm quyền chỉ định. Riêng người có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi thì toà chỉ định người giám hộ ngay trong quyết định tuyên bố.
Thứ tự trên nghe rõ ràng, nhưng đời thật thì rối: con cả ở nước ngoài, con thứ hai bệnh nặng, con út là người chăm cha mẹ mười năm nay; hoặc mẹ còn sống nhưng cũng đã yếu; hoặc chính cha mẹ từng nói muốn để người con này lo. Bài này đi qua những tình huống đó và cách các con đi đến thống nhất trước khi phải nhờ toà.
Ai làm giám hộ trong từng tình huống
Bảng dưới là cách đọc nguyên lý cho các tình huống giả định. Điều kiện làm người giám hộ gồm: đủ năng lực hành vi dân sự, có tư cách đạo đức tốt và điều kiện cần thiết, không thuộc các trường hợp luật loại trừ.
| Tình huống | Người giám hộ theo luật | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Cha mất năng lực, mẹ còn khoẻ | Mẹ (vợ của người bệnh) | Con cái không đứng trước vợ hoặc chồng |
| Cha mất năng lực, mẹ cũng đã yếu không đủ điều kiện | Con cả đủ điều kiện | Mẹ không đủ điều kiện thì xuống con |
| Con cả ở nước ngoài, không chăm được | Con cả nếu vẫn đủ điều kiện; nếu không, con tiếp theo | Ở xa không tự động mất điều kiện, nhưng ảnh hưởng đến "điều kiện cần thiết" |
| Con cả đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội cố ý xâm phạm tài sản | Con tiếp theo | Luật loại trừ trường hợp này |
| Các con không thống nhất ai làm | Toà án chỉ định khi có tranh chấp | Toà xem xét lợi ích của người được giám hộ |
| Cha có khó khăn trong nhận thức, chưa mất hẳn năng lực | Người do toà chỉ định trong quyết định | Không áp dụng thứ tự đương nhiên như với người mất năng lực |
Hai dòng cuối là nơi tranh chấp thường bắt đầu. Khi ra toà, người được giám hộ được nhìn như trung tâm; câu hỏi không phải là ai có quyền hơn, mà là ai chăm cha mẹ tốt nhất.
Con cả không phải lúc nào cũng là người giám hộ tốt nhất
Thứ tự "con cả trước" trong luật phản ánh tập quán gia đình Việt Nam, và trong đa số trường hợp nó hợp lý. Nhưng điều kiện làm người giám hộ không chỉ là năng lực hành vi; luật đòi người giám hộ có điều kiện cần thiết để thực hiện quyền, nghĩa vụ. Một người con cả sống ở nước khác, không về được khi cha cấp cứu, không thể ký giấy tờ ở bệnh viện, có thể khó đáp ứng yêu cầu đó trên thực tế.
Có hai cách gia đình thường xử lý. Cách thứ nhất là con cả tự nguyện nhường: không nhận làm người giám hộ, hoặc đề nghị thay đổi để người con đang chăm làm thay. Cách thứ hai là con cả vẫn làm người giám hộ trên giấy tờ nhưng uỷ quyền cho em lo những việc hằng ngày — cách này dễ phát sinh rắc rối vì có những việc người giám hộ phải tự làm, và các nơi như bệnh viện, ngân hàng có thể không chấp nhận.
Cách thứ nhất thường gọn hơn. Con cả vẫn có thể giữ vai trò quan trọng với tư cách người giám sát việc giám hộ, có quyền kiểm tra, có ý kiến với giao dịch lớn, và không phải gánh việc chăm sóc hằng ngày từ xa.
Gốc rễ thường thấy của tranh chấp
Sợ mất tài sản thừa kế. Người con không làm giám hộ lo rằng người kia sẽ chuyển nhà, đất của cha mẹ về tên mình. Nỗi lo này giải được bằng giám sát chặt, không nhất thiết bằng giành quyền.
Công sức không được ghi nhận. Người con chăm cha mẹ nhiều năm cảm thấy bất công khi anh chị ở xa về đòi quyết định. Thường họ không cần tiền, họ cần được thừa nhận vai trò.
Khác quan điểm điều trị. Một người muốn đưa cha đi viện tuyến trên, người khác muốn chăm ở nhà. Đây là chuyện y khoa và giá trị, nên nghe ý kiến bác sĩ điều trị, không phải chuyện ai có quyền.
Mâu thuẫn cũ trong gia đình. Tranh chấp giám hộ hay làm sống lại chuyện chia đất từ hai mươi năm trước, chuyện dâu rể. Người hoà giải giỏi sẽ tách bạch được mâu thuẫn cũ với việc cần quyết bây giờ.
Lời nói của cha mẹ lúc còn tỉnh. Mỗi người nhớ một câu cha mẹ từng nói. Lời nói miệng khó chứng minh; chỉ văn bản cha mẹ lập khi còn minh mẫn về việc chọn người giám hộ cho mình mới có giá trị rõ ràng.
Khi cha mẹ vẫn còn bày tỏ được ý muốn
Không phải người bệnh nào cũng mất hẳn khả năng giao tiếp. Người có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi, người sa sút trí tuệ giai đoạn đầu, người sau đột quỵ nói khó nhưng vẫn hiểu, nhiều khi vẫn nói được mình muốn ai ở cạnh, muốn ở nhà ai. Ý muốn đó không tự động quyết định ai là người giám hộ, nhưng là điều các con nên đặt lên bàn đầu tiên, trước khi bàn đến quyền của mình.
Cách làm tốt là hỏi cha mẹ vào lúc tỉnh táo nhất trong ngày, ở nơi quen thuộc, không có cảnh anh chị em tranh cãi xung quanh, và hỏi bằng câu đơn giản. Có người thứ ba trung lập cùng nghe, như bác sĩ điều trị, nhân viên công tác xã hội ở bệnh viện, hoặc một người họ hàng được cả nhà tin, sẽ tránh được việc sau này mỗi người kể lại một kiểu.
Khi tranh chấp lên đến toà, ý kiến của chính người cần được giám hộ, nếu còn bày tỏ được, cũng là một yếu tố được xem xét. Tôn trọng ý muốn đó cũng là cách các con giữ phẩm giá cho cha mẹ ở giai đoạn khó khăn nhất.
Cha mẹ từng chọn trước người giám hộ cho mình thì sao
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ lựa chọn trước người giám hộ cho mình khi họ rơi vào tình trạng cần được giám hộ. Việc lựa chọn phải được xác lập bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Khi có văn bản này, người được chọn, nếu đồng ý, sẽ là người giám hộ, và thứ tự con cả trước không còn là câu hỏi.
Đây là lý do nhiều gia đình nên bàn chuyện này khi cha mẹ còn minh mẫn. Một văn bản ngắn, nêu rõ cha mẹ muốn ai làm người giám hộ, muốn ai làm người giám sát, có công chứng, có thể ngăn được cả một cuộc tranh chấp sau này. Bài riêng trên trang hướng dẫn cách chọn trước người giám hộ khi còn minh mẫn.
Nếu văn bản đó bị một bên nghi ngờ, ví dụ cho rằng cha mẹ đã lẫn khi ký, thì đó lại là một tranh chấp về hiệu lực văn bản, cần chứng cứ về tình trạng của cha mẹ tại thời điểm ký.
Từ bất đồng đến thoả thuận: các bước gợi ý
Các bước dưới đây giúp anh chị em có một quyết định chung mà không cần ra toà, hoặc ít nhất thu hẹp phần còn tranh chấp.
- Tách ba câu hỏi: ai chăm cha mẹ hằng ngày, ai làm người giám hộ để ký giấy tờ và quản lý tiền, ai làm người giám sát. Người chăm hằng ngày không nhất thiết là người giám hộ, nhưng hai người phải phối hợp được với nhau.
- Kê ra tài sản và thu nhập của cha mẹ, chi phí chăm sóc mỗi tháng, phần thiếu ai góp.
- Chọn người giám hộ và người giám sát việc giám hộ, ưu tiên người giám sát là người được các bên tin.
- Thống nhất ngưỡng chi tiêu phải báo trước, cách báo cáo định kỳ, việc nào phải họp cả nhà như bán nhà, chuyển cha mẹ vào cơ sở chăm sóc.
- Ghi thành biên bản, có chữ ký của các con; nếu cần, nhờ tổ hoà giải ở cơ sở chứng kiến.
- Làm thủ tục đăng ký giám hộ tại UBND cấp xã theo thoả thuận đã đạt.
Nếu không đi qua được bước một, tức là ngay câu hỏi ai chăm cha mẹ cũng không thống nhất, thì nhờ người trung gian có uy tín hoặc chuyên gia hoà giải trước khi nghĩ tới toà.
Khi phải nhờ toà chỉ định
Khi tranh chấp giữa những người giám hộ đương nhiên không giải quyết được, toà án có thẩm quyền chỉ định người giám hộ. Từ năm 2025, toà án sơ thẩm được tổ chức lại theo mô hình toà án nhân dân khu vực, nên nên hỏi trước nơi nộp đơn. Toà sẽ xem xét điều kiện của từng người, việc chăm sóc trên thực tế, nguyện vọng của chính người bệnh nếu còn bày tỏ được, và ý kiến của các bên.
Bên đề nghị nên chuẩn bị: giấy tờ về tình trạng của cha mẹ (quyết định của toà về năng lực hành vi), giấy tờ chứng minh quan hệ, chứng cứ về việc chăm sóc thực tế, phương án chăm sóc cụ thể nếu được chỉ định. Một phương án chi tiết, có tính đến vai trò của các anh chị em khác, thường thuyết phục hơn nhiều so với việc kể tội người kia.
Ra toà là quyền của mỗi người con, nhưng nó tốn thời gian, công sức, và để lại vết trong quan hệ anh em. Trong lúc chờ, cha mẹ vẫn cần người chăm từng bữa. Vì vậy dù đang tranh chấp, các con nên thống nhất tạm một lịch chăm sóc và một người được ký giấy tờ cấp cứu, để việc chữa bệnh không bị đình lại vì chuyện ai có quyền.
Câu hỏi thường gặp
Mẹ còn sống nhưng già yếu, các con có tự làm giám hộ cho cha được không?
Vợ hoặc chồng đủ điều kiện là người giám hộ đương nhiên trước con. Nếu mẹ không đủ điều kiện, ví dụ đã yếu không tự lo được cho mình, thì mới đến con cả. Mẹ không làm được việc chăm sóc nặng nhưng còn minh mẫn thì vẫn có thể làm người giám hộ và nhờ các con hỗ trợ.
Con dâu, con rể có được làm người giám hộ cho bố mẹ chồng, bố mẹ vợ không?
Con dâu, con rể không nằm trong diện giám hộ đương nhiên theo thứ tự luật định. Họ có thể được cử hoặc chỉ định làm người giám hộ trong một số trường hợp, nhưng thông thường các con ruột là người giám hộ, còn con dâu, rể hỗ trợ chăm sóc.
Có thể hai anh em cùng làm người giám hộ cho cha mẹ không?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, một người chỉ có một người giám hộ, trừ trường hợp người giám hộ là cha mẹ hoặc ông bà theo các trường hợp luật quy định. Vì vậy hai anh em không cùng làm giám hộ cho cha mẹ được; cách thường dùng là một người làm giám hộ, người kia làm người giám sát.
Người con không được làm giám hộ có còn quyền thăm cha mẹ không?
Có. Làm người giám hộ không có nghĩa là được quyền cấm anh chị em khác thăm nom cha mẹ. Ngăn cản vô cớ có thể bị coi là cô lập người được giám hộ và là lý do để xem xét lại việc giám hộ.
Người con làm giám hộ có được hưởng nhiều hơn khi chia thừa kế không?
Làm người giám hộ không làm thay đổi phần thừa kế theo pháp luật. Công sức chăm sóc có thể được các đồng thừa kế ghi nhận bằng thoả thuận, hoặc được cha mẹ ghi nhận trong di chúc lập khi còn minh mẫn. Chi phí hợp lý người giám hộ đã bỏ ra có thể được thanh toán.