Luật không giải quyết bất đồng của anh chị em bằng cách đếm phiếu. Thứ tự là: ý của chính người bệnh nếu họ còn tự quyết được; nếu không, ý của người đại diện hợp pháp (người giám hộ nếu đã có quyết định của toà, hoặc vợ chồng của người bệnh); sau đó mới tới các con, và bác sĩ luôn đặt lợi ích sức khoẻ của người bệnh lên trên. Trong tình huống cấp cứu, bác sĩ không chờ gia đình thống nhất xong mới cứu.
Bất đồng trong nhà khi cha mẹ nằm viện là chuyện rất thường gặp, và hầu như không ai sai hoàn toàn: người muốn mổ vì thương, người muốn đưa về vì cũng thương, người lo tiền vì thật sự lo. Bài này giúp gia đình hiểu ai có tiếng nói ở đâu, bác sĩ thường làm gì khi người nhà không thống nhất, và các bước gỡ bế tắc trước khi nó trở thành chuyện ra toà.
Vì sao anh chị em hay bất đồng ở bên giường bệnh
Nhìn từ ngoài, tranh cãi có vẻ là chuyện "mổ hay không mổ". Nhìn kỹ, thường có ba lớp chồng lên nhau. Lớp đầu là thông tin khác nhau: người con ở cạnh mẹ nghe bác sĩ giải thích kỹ, người con ở xa chỉ nghe kể lại qua điện thoại, mỗi lần kể lại một chút sai lệch. Lớp thứ hai là giá trị khác nhau: có người đặt nặng việc kéo dài sự sống, có người đặt nặng việc mẹ không phải chịu đau thêm. Lớp thứ ba là chuyện cũ chưa giải quyết: ai chăm mẹ nhiều hơn, ai được chia gì, ai từng hứa gì.
Hai lớp đầu có thể gỡ được ngay trong bệnh viện, bằng một buổi giải thích chung và một cuộc nói chuyện thẳng thắn về mong muốn của cha mẹ. Lớp thứ ba thì không giải quyết được ở hành lang bệnh viện, và không nên đem vào quyết định điều trị. Nhận ra lớp nào đang chi phối cuộc tranh cãi là bước đầu tiên để thoát ra.
Một dấu hiệu hay gặp: người phản đối gay gắt nhất thường là người ít có mặt nhất. Đó không phải vì họ thương ít hơn, mà vì họ thiếu thông tin, cảm thấy bị gạt ra ngoài, và phản đối là cách duy nhất để được nghe. Mời họ vào cuộc nói chuyện với bác sĩ thường hiệu quả hơn tranh luận với họ.
Ai có tiếng nói ở đâu
Bảng dưới sắp theo thứ tự ưu tiên trong việc đồng ý điều trị. Đây là nguyên tắc chung theo pháp luật dân sự và khám chữa bệnh hiện hành; thực hành cụ thể tuỳ từng bệnh viện.
| Người | Tiếng nói trong quyết định điều trị | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chính người bệnh, khi còn hiểu và tự quyết được | Quyết định cuối cùng | Con cháu khuyên được, không ký thay để làm ngược ý |
| Người giám hộ hợp pháp (đã có quyết định của toà và đăng ký) | Đại diện cho người bệnh | Trong phạm vi toà xác định nếu là người có khó khăn trong nhận thức |
| Vợ hoặc chồng của người bệnh | Thường được hỏi trước các con | Kể cả khi đã già yếu, vẫn cần được giải thích và hỏi ý |
| Các con đã thành niên | Được hỏi khi không có hai nhóm trên hoặc họ không thể quyết | Bệnh viện mong các con cử một người ký và các người khác đồng thuận |
| Bác sĩ, hội đồng chuyên môn | Quyết định về chuyên môn: có chỉ định hay không, làm thế nào | Không làm việc không có chỉ định chỉ vì người nhà đòi |
Hàng cuối hay bị quên: người nhà có quyền đồng ý hoặc từ chối một can thiệp, nhưng không có quyền buộc bác sĩ làm một việc mà về chuyên môn không có chỉ định. Nhiều cuộc tranh cãi kiểu "phải mổ bằng được" kết thúc khi bác sĩ giải thích rằng mổ không còn mang lại lợi ích.
Bác sĩ thường làm gì khi người nhà không thống nhất
Mỗi bệnh viện có cách làm riêng, nhưng các bước dưới đây khá phổ biến ở các khoa có nhiều ca nặng:
- Giải thích lại cho nhiều người cùng lúc: hẹn một buổi để bác sĩ điều trị nói với các con, tránh việc mỗi người nghe một phiên bản.
- Hội chẩn: với quyết định lớn, khoa có thể mời thêm bác sĩ chuyên khoa khác để thống nhất ý kiến chuyên môn, rồi mới trao đổi với gia đình.
- Ghi nhận các ý kiến vào hồ sơ: ai đồng ý, ai phản đối, lý do. Điều này bảo vệ cả bác sĩ lẫn gia đình khi có thắc mắc sau này.
- Đề nghị gia đình cử một người đại diện liên lạc, để thông tin đi một đường và không bị chồng chéo.
- Mời phòng công tác xã hội khi mâu thuẫn có yếu tố tiền bạc, chăm sóc lâu dài hoặc căng thẳng tâm lý.
- Tạm giữ hướng điều trị an toàn trong lúc chờ gia đình thống nhất, nếu tình trạng người bệnh cho phép chờ.
Nếu tình trạng nguy kịch, bác sĩ không thể chờ. Khi đó quy định về cấp cứu được áp dụng, và bác sĩ quyết định để cứu người bệnh. Gia đình sẽ được giải thích sau.
Một buổi họp gia đình ba mươi phút
Khi cuộc tranh cãi bắt đầu nóng, một buổi họp có khuôn khổ thường giúp ích hơn mười cuộc điện thoại. Gợi ý trình tự:
- Chọn giờ mọi người tham gia được, kể cả người ở xa qua gọi video. Không họp ngay cạnh giường cha mẹ.
- Mở đầu bằng thông tin, không bằng ý kiến. Người con nghe bác sĩ trực tiếp kể lại đúng lời bác sĩ, tốt nhất có ghi chép hoặc có bác sĩ cùng tham gia một phần.
- Hỏi câu chung: nếu bố còn tỉnh, bố sẽ muốn gì? Mỗi người nhắc một điều bố từng nói, từng làm, cho thấy bố coi trọng gì.
- Tách chuyện tiền ra một câu hỏi riêng. "Nếu tiền không phải vấn đề, ta chọn gì?" Rồi sau đó mới hỏi "tiền thì lo thế nào". Trộn hai câu với nhau là cãi mãi không xong.
- Chốt một quyết định và một người báo lại bác sĩ. Ghi lại trong nhóm tin nhắn chung.
- Hẹn ngày xem lại nếu tình hình thay đổi, để người chưa hoàn toàn đồng ý biết rằng ý kiến của họ còn được nghe.
Buổi họp không cần ai thắng. Mục tiêu là một quyết định mà mọi người có thể sống chung, kể cả người chưa hài lòng hoàn toàn.
Ví dụ giả định: ba anh em và ca mổ của mẹ
Bà Hoa, bảy mươi tám tuổi, sống ở Vĩnh Long, bị gãy cổ xương đùi sau một lần trượt chân. Bác sĩ đề nghị mổ thay khớp để bà có cơ hội đi lại, đồng thời giải thích rủi ro gây mê ở tuổi bà. Người con gái út sống cùng bà muốn mổ. Người con trai cả ở TP Hồ Chí Minh phản đối, vì sợ mẹ "lên bàn mổ không xuống". Người con giữa ở nước ngoài thì im lặng, chỉ nhắn "tuỳ anh chị".
Bà Hoa còn tỉnh, nhưng hay mệt và nói "các con tính sao thì tính". Bác sĩ không coi câu đó là lời đồng ý. Khoa hẹn một buổi chiều, bác sĩ giải thích cho bà trước, chậm và rõ, rồi gọi video cho cả ba người con cùng nghe. Khi được hỏi trực tiếp "bà có muốn đi lại được không", bà nói muốn, chỉ sợ đau và sợ tốn tiền của con.
Người con trai cả nghe bác sĩ nói về khả năng nằm liệt lâu dài nếu không mổ, và nhận ra điều mình sợ nhất cũng có thể xảy ra theo hướng ngược lại. Chuyện tiền được tách riêng: bà có sổ tiết kiệm, các con góp thêm phần thiếu. Bà tự ký giấy đồng ý, người con út ký bên cạnh với tư cách người nhà. Không ai phải "thắng"; quyết định thuộc về chính người bệnh, đúng như nguyên tắc đầu tiên trong bảng ở trên.
Khi một người cố chặn hoặc tự ý làm
Người con tự ý ký xin đưa cha mẹ về. Nếu người đó không phải là người đại diện được ưu tiên, hoặc các anh chị em khác chưa được hỏi, những người còn lại nên báo ngay cho bác sĩ để bệnh viện cân nhắc lại. Bác sĩ thường không cho xuất viện khi gia đình còn tranh chấp rõ ràng mà người bệnh đang cần điều trị.
Người con không cho anh chị em vào thăm. Bệnh viện có quy định thăm nuôi riêng; việc ai được vào thăm không do một người con quyết định. Nếu bị cản trở, trao đổi với điều dưỡng trưởng khoa hoặc phòng công tác xã hội.
Người con đe doạ, gây rối ở bệnh viện. Hành vi gây rối, đe doạ nhân viên y tế là vi phạm pháp luật và bệnh viện có quyền yêu cầu bảo vệ, công an can thiệp. Bất đồng nên được giải quyết bằng nói chuyện, không bằng sức ép.
Chuyện tiền xen vào quyết định điều trị. Nếu có người phản đối mổ vì không muốn dùng tiền của cha mẹ (sợ ảnh hưởng phần thừa kế sau này), đó là xung đột lợi ích. Tiền của cha mẹ trước hết dùng để chữa bệnh cho cha mẹ; chuyện chia tài sản là chuyện của sau này.
Khi nào cần người ngoài giúp: hoà giải, luật sư, toà án
Phần lớn bất đồng về điều trị kết thúc ở bệnh viện, bằng một quyết định chung hoặc bằng việc tình trạng người bệnh tự trả lời câu hỏi. Nhưng nếu bất đồng kéo dài, nhất là khi cha mẹ cần chăm sóc lâu dài và có tài sản đáng kể, gia đình nên tính tới người ngoài.
Hoà giải là bước đầu: một người lớn tuổi trong họ được cả nhà nể, hoà giải viên ở cơ sở, hoặc nhân viên công tác xã hội của bệnh viện. Mục tiêu không phải là phân xử ai đúng, mà giúp các bên nghe nhau. Nếu bất đồng xoay quanh việc ai có quyền thay mặt cha mẹ lâu dài, câu hỏi pháp lý thật sự là ai làm người giám hộ, và câu đó có trình tự riêng ở uỷ ban nhân dân xã và toà án.
Nếu các bên đã tính tới chuyện yêu cầu toà tuyên bố cha mẹ mất năng lực, thay đổi người giám hộ hay tranh chấp tài sản, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tại văn phòng luật trước khi nộp bất cứ giấy tờ gì. Một lời tư vấn sớm giúp tránh việc các anh chị em mỗi người nộp một đơn, khiến vụ việc kéo dài trong khi người cần được chăm sóc nhất là cha mẹ đang nằm viện.
Câu hỏi thường gặp
Con cả có quyền quyết định hơn các con khác không?
Trong đồng ý điều trị, không có quy định chung cho con cả quyền quyết định hơn. Thứ tự con cả trước, con tiếp theo sau xuất hiện ở quy định về giám hộ đương nhiên cho người đã bị toà tuyên bố mất năng lực. Ở bệnh viện, các con nên thống nhất cử một người ký.
Mẹ còn sống, bố nằm viện, các con có quyết thay mẹ được không?
Vợ của người bệnh thường được hỏi trước các con. Nếu mẹ còn minh mẫn, các con nên giúp mẹ hiểu rõ và tôn trọng quyết định của mẹ. Nếu mẹ cũng già yếu, không thể quyết định, bệnh viện mới hỏi các con, và vẫn nên cho mẹ biết.
Người con ở nước ngoài phản đối qua điện thoại thì bác sĩ có nghe không?
Bác sĩ sẽ ghi nhận nếu được báo. Tuy nhiên, quyết định thường dựa vào người đại diện có mặt và đồng thuận chung của gia đình. Người ở xa nên đề nghị được nghe bác sĩ giải thích trực tiếp qua gọi video thay vì chỉ phản đối qua lời kể.
Có thể yêu cầu bệnh viện khác khám lại để có ý kiến thứ hai không?
Gia đình có thể đề nghị hội chẩn hoặc xin chuyển viện theo nguyện vọng nếu tình trạng người bệnh cho phép vận chuyển. Ý kiến thứ hai đôi khi giúp các anh chị em yên tâm. Hãy hỏi bác sĩ điều trị về rủi ro của việc chuyển đi trước khi quyết định.
Nếu cả nhà không thống nhất được thì bệnh viện có dừng điều trị không?
Không. Bệnh viện tiếp tục các biện pháp điều trị cần thiết, an toàn trong lúc chờ gia đình thống nhất về các quyết định lớn. Nếu có tình trạng cấp cứu, bác sĩ quyết định theo quy định về cấp cứu. Dừng điều trị không phải là hệ quả mặc định của bất đồng.
Ghi âm buổi bác sĩ giải thích có được không?
Nên xin phép bác sĩ trước. Nhiều bác sĩ đồng ý cho ghi chép hoặc ghi âm để gia đình nghe lại, nhưng cũng có nơi không cho. Ghi lại bằng chữ ngay sau buổi nói chuyện và gửi vào nhóm gia đình là cách ít gây căng thẳng hơn.