Sau ly hôn, cả cha và mẹ vẫn là người đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên. Bản án hoặc quyết định ly hôn xác định ai trực tiếp nuôi con và mức cấp dưỡng, nhưng không tước quyền đại diện của người còn lại, trừ khi toà có quyết định hạn chế quyền của cha, mẹ. Người không trực tiếp nuôi vẫn có quyền, nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, giáo dục con, và vẫn có thể ký giấy tờ cho con trong nhiều việc.
Trên thực tế, chính chỗ "cả hai cùng có quyền" làm nảy sinh va chạm: người nuôi con muốn làm giấy tờ cho nhanh, người kia cảm thấy bị gạt ra; người không nuôi tự ý ký một việc lớn, người nuôi con phản đối. Bài này chia các việc thường gặp thành ba nhóm theo mức độ cần thống nhất, chỉ ra giấy tờ nào nơi tiếp nhận hay hỏi, và gợi cách thoả thuận ngay lúc ly hôn để khỏi vướng về sau. Việc giành quyền nuôi con là chuyện khác, không bàn ở đây.
Ly hôn thay đổi gì và không thay đổi gì với quyền đại diện
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 tách hai chuyện: ai trực tiếp nuôi con, và quan hệ cha mẹ – con. Ly hôn chỉ quyết định chuyện thứ nhất. Người trực tiếp nuôi sống cùng con, chăm sóc hằng ngày, quyết định nhiều việc nhỏ. Người không trực tiếp nuôi có nghĩa vụ cấp dưỡng, có quyền thăm nom con mà không ai được cản trở. Quan hệ cha mẹ – con của cả hai vẫn nguyên vẹn, kèm theo đó là quyền đại diện theo pháp luật cho con.
Luật cũng không trao cho người trực tiếp nuôi một thứ quyền đại diện "cao hơn". Không có điều khoản nào nói người nuôi con được quyết một mình mọi việc về con. Vì thế, các cơ quan và tổ chức thường xử sự theo kiểu thận trọng: việc hành chính thông thường, một người ký là đủ; việc ảnh hưởng lâu dài đến con hoặc tài sản của con, họ hỏi cả hai hoặc đòi văn bản đồng ý của người kia.
Quyền đại diện của một bên chỉ mất khi toà quyết định hạn chế quyền của cha, mẹ đối với con, hoặc khi người đó chết, mất năng lực hành vi dân sự, bị tuyên bố mất tích. Người không đóng cấp dưỡng, không thăm con nhiều năm vẫn chưa tự động mất quyền đại diện; muốn thay đổi phải qua thủ tục tại toà.
Ba nhóm việc theo mức độ cần thống nhất
Cách chia dưới đây dựa trên cách các nơi tiếp nhận thường xử lý, không phải một danh sách trong luật. Gặp việc cụ thể, bạn hỏi nơi tiếp nhận để biết yêu cầu riêng của họ.
| Nhóm | Ví dụ | Ai ký thường được chấp nhận |
|---|---|---|
| Việc hằng ngày | Ký sổ liên lạc, xin phép nghỉ học, đăng ký học thêm, khám bệnh thông thường, đăng ký cư trú cùng người nuôi | Người trực tiếp nuôi, một mình |
| Việc hành chính có giấy tờ | Làm căn cước, hộ chiếu, mở tài khoản cho con, chuyển trường | Một trong hai cha mẹ; có nơi hỏi giấy tờ ly hôn để biết ai đang nuôi con |
| Việc lớn, khó quay lại | Bán, thế chấp tài sản của con; đổi họ, tên con; đưa con ra nước ngoài sinh sống; đồng ý cho con làm con nuôi | Thường cần cả hai, hoặc văn bản đồng ý của người kia, hoặc quyết định của toà |
Ranh giới giữa nhóm hai và nhóm ba không cố định. Chuyển trường trong cùng thành phố là việc nhỏ; chuyển con sang một tỉnh xa, làm người kia gần như không thăm được, thì gần với việc lớn và dễ thành tranh chấp.
Những việc hay vướng sau ly hôn
Đổi họ của con theo họ mẹ. Pháp luật dân sự cho phép thay đổi họ của con từ họ cha sang họ mẹ hoặc ngược lại theo yêu cầu, nhưng hướng dẫn hộ tịch hiện hành yêu cầu có sự đồng ý của cha mẹ, và con từ đủ 9 tuổi phải đồng ý. Người nuôi con thường không tự làm một mình được.
Đưa con đi du học, định cư. Hộ chiếu có thể làm được với chữ ký một bên, nhưng nhiều nước đòi văn bản đồng ý của bên cha mẹ không đi cùng. Đưa con ra nước ngoài sinh sống lâu dài mà người kia không biết có thể dẫn đến yêu cầu thay đổi người nuôi con.
Bán tài sản đứng tên con. Văn phòng công chứng thường đòi cả hai. Một bên bán một mình, bên kia có căn cứ để yêu cầu toà xem xét.
Người không nuôi con tự đến trường đón con, xin hồ sơ. Người đó vẫn là cha hoặc mẹ, nhà trường không có căn cứ từ chối thông tin học tập cơ bản, trừ khi có quyết định của toà. Nhưng nhiều trường chỉ giao trẻ cho người được đăng ký đưa đón vì lý do an toàn; hai bên nên báo trước cho trường.
Một bên tái hôn. Cha dượng, mẹ kế không tự nhiên là người đại diện của con riêng của vợ, chồng. Họ chỉ làm thay khi được uỷ quyền trong việc cụ thể, hoặc sau thủ tục nhận con nuôi.
Giấy tờ nên giữ để chứng minh tư cách sau ly hôn
Mỗi lần làm giấy tờ cho con, những thứ sau giúp nơi tiếp nhận xử lý nhanh và đỡ nghi ngờ:
- Giấy khai sinh của con, bản chính hoặc bản sao có chứng thực.
- Bản án, quyết định công nhận thuận tình ly hôn, hoặc trích lục ghi chú ly hôn, phần có nội dung về con.
- Giấy tờ chứng minh nơi cư trú của con với người trực tiếp nuôi.
- Văn bản đồng ý của người kia cho việc cụ thể, có công chứng hoặc chứng thực khi việc đó quan trọng.
- Biên bản thoả thuận giữa hai bên về việc chăm sóc con, nếu có lập ngoài bản án.
Mang theo bản án ly hôn không có nghĩa phải trình cho mọi nơi. Chỉ đưa ra khi nơi tiếp nhận hỏi, vì bản án có thể chứa thông tin riêng tư của cả hai. Khi cần nộp, có thể chỉ nộp bản trích phần quyết định về con nếu nơi tiếp nhận chấp nhận. Người không trực tiếp nuôi con cũng nên giữ một bản để chứng minh mình là cha hoặc mẹ khi làm việc với trường học, cơ sở y tế.
Thoả thuận ngay lúc ly hôn để khỏi vướng về sau
Nhiều tranh chấp sau ly hôn có thể tránh được nếu hai bên dành một buổi bàn và ghi lại những việc dưới đây, đưa vào biên bản hoà giải hoặc lập văn bản riêng:
- Liệt kê các tài sản đứng tên con và ai quản lý, giữ giấy tờ.
- Thống nhất việc nào người nuôi con tự quyết, việc nào phải báo trước, việc nào phải có đồng ý của cả hai.
- Ghi rõ ai giữ hộ chiếu của con, việc đưa con đi nước ngoài du lịch cần báo trước bao lâu.
- Thoả thuận cách liên lạc với nhà trường, cơ sở y tế: cả hai cùng được thông tin hay chỉ một người.
- Đặt cách xử lý khi bất đồng: nhờ một người trung gian cả hai tin tưởng, hoặc hoà giải viên, trước khi đến toà.
Thoả thuận này không thay được luật, nhưng là bằng chứng ý chí của hai bên. Khi có tranh chấp, toà sẽ xem các bên đã thoả thuận gì và ai làm trái.
Khi người đang nuôi con qua đời hoặc không còn khả năng
Câu hỏi hay gặp: mẹ nuôi con sau ly hôn rồi qua đời, ông bà ngoại đang chăm cháu, vậy ai đại diện cho cháu? Theo nguyên tắc, người cha vẫn là người đại diện theo pháp luật của con, nên quyền đại diện tập trung về người cha. Ông bà ngoại không tự nhiên trở thành người đại diện hay người giám hộ khi cha của cháu còn sống và còn quyền.
Việc ai trực tiếp chăm cháu là chuyện khác. Nếu gia đình thống nhất để cháu tiếp tục ở với ông bà ngoại, người cha có thể uỷ quyền cho ông bà làm một số việc cụ thể. Nếu không thống nhất, hoặc có lý do cho rằng giao con cho người cha không vì lợi ích của con, các bên có thể yêu cầu toà giải quyết. Giám hộ chỉ đặt ra khi cả cha lẫn mẹ đều không còn hoặc không đủ điều kiện; chuyên mục giám hộ cho trẻ trên Thay Mặt bàn kỹ các tình huống này.
Tương tự, khi người nuôi con bị bệnh nặng, mất khả năng nhận thức, người còn lại cần đứng ra. Gia đình nên sớm thống nhất cách chăm sóc con, thay vì chờ đến lúc phải ký gấp một giấy tờ cho con mới phát hiện không ai có tư cách.
Người không trực tiếp nuôi con: được biết gì, không nên làm gì
Được biết tình hình học tập, sức khoẻ của con. Đây là một phần của quyền và nghĩa vụ trông nom, giáo dục con. Nhà trường, cơ sở y tế thường cung cấp thông tin cơ bản cho cha hoặc mẹ khi có giấy tờ chứng minh quan hệ.
Được thăm nom, không ai được cản trở. Người nuôi con không được ngăn người kia thăm con, trừ khi toà hạn chế quyền thăm nom vì người đó lạm dụng việc thăm để gây ảnh hưởng xấu đến con.
Không nên tự ý quyết việc lớn. Dù về lý thuyết có quyền ký, người không nuôi con tự làm việc lớn mà không báo người đang nuôi gần như chắc chắn dẫn đến tranh chấp, và nơi tiếp nhận thường cũng không chấp nhận.
Vẫn có nghĩa vụ cấp dưỡng và chăm lo. Quyền đi kèm nghĩa vụ: cấp dưỡng đúng hạn, tham gia vào những quyết định lớn của con một cách xây dựng. Người làm tròn nghĩa vụ có tiếng nói nặng hơn khi có bất đồng.
Khi người kia làm sai: đường nào để bảo vệ con
Người không nuôi con tự ý bán tài sản của con, hoặc người nuôi con tự ý đưa con đi xa để cắt đứt liên lạc, là những tình huống có thể đưa ra toà. Tuỳ hành vi, người kia có thể yêu cầu tuyên giao dịch vô hiệu, yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con, hoặc trong trường hợp nghiêm trọng yêu cầu hạn chế quyền của cha, mẹ. Toà luôn đặt lợi ích của con lên trước, và con từ đủ 7 tuổi được xem xét nguyện vọng khi quyết định giao con.
Trước khi đi con đường đó, hãy thử nói chuyện qua người trung gian. Một vụ kiện kéo dài giữa cha mẹ làm con chịu căng thẳng nhiều hơn bất kỳ thủ tục giấy tờ nào. Nếu cần luật sư để đánh giá hồ sơ, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Người không trực tiếp nuôi con có quyền làm căn cước cho con không?
Có, vì người đó vẫn là người đại diện theo pháp luật của con. Thực tế cần con có mặt để thu nhận thông tin, nên hai bên phải phối hợp. Nơi tiếp nhận thường chỉ cần giấy tờ chứng minh quan hệ cha mẹ – con, không hỏi ai đang nuôi.
Mẹ nuôi con có được tự đổi họ con sang họ mẹ không?
Pháp luật cho phép thay đổi họ của con từ họ cha sang họ mẹ, nhưng hướng dẫn hộ tịch yêu cầu sự đồng ý của cha mẹ, và con từ đủ 9 tuổi phải đồng ý. Nếu người cha không đồng ý, việc đổi họ thường không làm được bằng thủ tục hộ tịch thông thường.
Cha không cấp dưỡng thì có mất quyền đại diện cho con không?
Không tự động mất. Không cấp dưỡng là vi phạm nghĩa vụ, người nuôi con có thể yêu cầu thi hành án hoặc khởi kiện. Nếu hành vi nghiêm trọng, có thể là căn cứ để yêu cầu toà hạn chế quyền của cha, mẹ, nhưng việc đó do toà quyết định.
Cha dượng có ký giấy tờ cho con riêng của vợ được không?
Cha dượng không phải người đại diện theo pháp luật của con riêng của vợ. Muốn làm thay trong việc cụ thể, cần giấy uỷ quyền của người mẹ, và có những việc nơi tiếp nhận vẫn đòi chính cha mẹ đẻ ký. Chỉ khi nhận con nuôi theo thủ tục thì cha dượng mới có tư cách đó.
Người nuôi con có phải báo cho người kia mỗi khi làm giấy tờ cho con không?
Luật không bắt báo với việc hằng ngày. Với việc lớn như tài sản, đổi họ tên, đưa con ra nước ngoài sinh sống, nên báo và xin đồng ý, vì thiếu đồng ý dễ bị phản đối và nơi tiếp nhận cũng thường đòi hỏi.