Để con được hưởng các chính sách dành cho người khuyết tật, cha mẹ nộp đơn đề nghị xác định mức độ khuyết tật tại UBND cấp xã nơi con cư trú; hội đồng ở xã sẽ đánh giá bằng cách quan sát trực tiếp con thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày và dùng bộ câu hỏi theo tiêu chí y tế – xã hội, rồi xã cấp giấy xác nhận khuyết tật ghi dạng tật và mức độ. Luật Người khuyết tật 2010 chia ba mức: đặc biệt nặng, nặng và nhẹ.
Trẻ không tự nộp đơn được nên cha mẹ, với tư cách người đại diện theo pháp luật, làm toàn bộ việc này. Bài đi theo trình tự gia đình sẽ trải qua: hiểu ba mức để biết con đang ở đâu, chuẩn bị giấy tờ, chuẩn bị cho con trước buổi đánh giá, đọc kết quả, và làm gì khi không đồng ý. Bài không chẩn đoán và không đánh giá thay cho hội đồng; mọi ví dụ là ví dụ giả định.
Sáu dạng tật và ba mức độ
Giấy xác nhận ghi hai thông tin: dạng khuyết tật và mức độ. Dạng tật trả lời câu hỏi "khiếm khuyết ở đâu", mức độ trả lời câu hỏi "ảnh hưởng đến việc tự phục vụ ra sao".
| Nhóm | Nội dung | Ý nghĩa thực tế |
|---|---|---|
| Dạng tật | Vận động; nghe, nói; nhìn; thần kinh, tâm thần; trí tuệ; khuyết tật khác | Một người có thể có nhiều dạng; ghi đủ để được hỗ trợ đúng loại |
| Mức đặc biệt nặng | Không tự thực hiện được việc phục vụ nhu cầu sinh hoạt cá nhân hằng ngày | Thuộc diện trợ cấp hằng tháng; gia đình chăm sóc có thể được hỗ trợ kinh phí |
| Mức nặng | Không tự thực hiện được một số việc phục vụ sinh hoạt cá nhân hằng ngày | Thuộc diện trợ cấp hằng tháng |
| Mức nhẹ | Không thuộc hai mức trên | Vẫn hưởng các chính sách về giáo dục, y tế, học nghề tuỳ lĩnh vực; không thuộc diện trợ cấp hằng tháng |
Điểm cần hiểu: mức độ được đo bằng khả năng tự phục vụ trong đời sống, không bằng tên bệnh. Hai đứa trẻ cùng một chẩn đoán y khoa có thể được xác định ở hai mức khác nhau vì khả năng tự ăn, tự đi lại, tự vệ sinh khác nhau.
Trình tự từ lúc nộp đơn đến khi có giấy
Đây là trình tự chung theo quy định về xác định mức độ khuyết tật. Thời hạn từng bước theo văn bản hiện hành; hỏi xã khi nộp.
- Nộp đơn đề nghị theo mẫu tại bộ phận một cửa của UBND cấp xã nơi con cư trú, hoặc trực tuyến nếu xã đã nhận. Người ký đơn là cha hoặc mẹ.
- Đính kèm giấy tờ y tế sẵn có: bản sao kết luận, bệnh án, giấy ra viện, kết quả đánh giá của bệnh viện hoặc trung tâm can thiệp sớm. Những giấy này không thay cho đánh giá của hội đồng nhưng giúp hội đồng hiểu nhanh.
- Hội đồng xác định mức độ khuyết tật cấp xã được triệu tập. Thành phần gồm lãnh đạo xã, trạm y tế, cán bộ phụ trách chính sách xã hội và đại diện một số tổ chức đoàn thể ở địa phương.
- Buổi đánh giá: hội đồng quan sát con thực hiện các hoạt động sinh hoạt đơn giản, hỏi cha mẹ theo bộ câu hỏi. Thường làm tại trạm y tế hoặc trụ sở xã; trẻ không đi được thì có thể đề nghị hội đồng đến nhà.
- Kết luận: hội đồng kết luận dạng tật, mức độ; kết quả được niêm yết công khai theo quy định.
- Cấp giấy xác nhận khuyết tật do Chủ tịch UBND cấp xã ký. Kiểm tra ngay tên, ngày sinh, dạng tật, mức độ trên giấy.
Chuẩn bị cho con trước buổi đánh giá
Buổi đánh giá diễn ra trong một không gian lạ với nhiều người lớn lạ. Trẻ có khuyết tật trí tuệ, tự kỷ hay tăng động có thể phản ứng rất khác so với ở nhà: có em khóc, có em im lặng, có em bỗng làm được việc mà ở nhà ít khi làm. Đánh giá chỉ trong vài chục phút nên dễ lệch với thực tế.
Cha mẹ nên mang theo một bản ghi chép ngắn về sinh hoạt hằng ngày của con: tự ăn được không, cần giúp đến đâu khi đi vệ sinh, có tự mặc quần áo không, có nhận biết nguy hiểm không, có cần người trông suốt ngày không. Ghi cụ thể bằng ví dụ giả định của chính gia đình, chẳng hạn "con tự cầm thìa nhưng làm đổ quá nửa bát, cần người đút thêm". Mô tả cụ thể giúp hội đồng đối chiếu với bộ câu hỏi, thay vì phải đoán.
Nếu có thể, mang theo video ngắn quay con ở nhà trong những hoạt động thường ngày. Không cần dựng cảnh, chỉ cần thật. Đồ chơi quen, đồ ăn vặt quen giúp con bình tĩnh trong lúc chờ.
Một điều quan trọng: hãy trả lời trung thực, kể cả khi điều đó làm mức độ có vẻ nhẹ hơn mong muốn. Khai phóng đại để được mức cao hơn là sai, và khi bị phát hiện thì mọi quyền lợi đi kèm có thể bị xem xét lại.
Những điều hội đồng thường hỏi cha mẹ
Bộ câu hỏi dùng trong đánh giá xoay quanh việc tự phục vụ và tham gia đời sống. Biết trước các nhóm câu hỏi giúp cha mẹ chuẩn bị ví dụ cụ thể thay vì trả lời chung chung "cháu yếu lắm". Các nhóm thường gặp:
- Đi lại: con tự đứng, tự đi được bao xa, có cần nạng, xe lăn hay người dìu không; có tự lên xuống bậc thềm không.
- Ăn uống: tự cầm thìa, cầm cốc được không; có cần người đút; có hay bị sặc, nghẹn không.
- Vệ sinh cá nhân: tự đi vệ sinh, tự tắm, tự đánh răng đến mức nào so với trẻ cùng tuổi.
- Mặc quần áo: tự mặc, tự cài cúc, tự đi dép được không.
- Giao tiếp: con hiểu lời người khác đến đâu, nói được thành câu không, có cách nào khác để bày tỏ nhu cầu.
- Nhận biết và an toàn: con có biết tránh nguy hiểm như xe cộ, lửa, nước sâu không; có cần người trông liên tục không.
- Học tập và sinh hoạt cộng đồng: con đang đi học ở đâu, theo hình thức nào, có tham gia được các hoạt động chung không.
Trả lời theo những gì con làm được một cách thường xuyên, không theo lần hiếm hoi con làm được trong ngày đẹp trời, cũng không theo ngày tệ nhất. Hội đồng cần bức tranh trung bình của đời sống hằng ngày.
Khi không đồng ý với kết luận của hội đồng
Kết luận của hội đồng cấp xã không phải là lời cuối cùng. Theo Luật Người khuyết tật 2010, việc xác định mức độ được chuyển cho hội đồng giám định y khoa trong một số trường hợp: hội đồng cấp xã không đưa ra được kết luận; người khuyết tật hoặc người đại diện hợp pháp không đồng ý với kết luận; hoặc có bằng chứng cho thấy việc xác định không khách quan, không chính xác.
Cha mẹ không đồng ý thì nên nói rõ ngay tại buổi đánh giá hoặc bằng văn bản gửi xã sau đó, kèm lý do và giấy tờ y tế. Hồ sơ sẽ được chuyển theo quy định để giám định. Giám định y khoa thường kỹ hơn, có bác sĩ chuyên khoa, nhưng cũng lâu hơn và gia đình phải đưa con đến nơi giám định.
Trước khi đi đường này, cân nhắc: chênh lệch giữa hai mức có làm thay đổi quyền lợi thật không. Từ mức nhẹ lên nặng thì có, vì mở ra trợ cấp hằng tháng. Còn nếu chỉ là khác dạng tật mà mức độ không đổi, có khi bổ sung thông tin vào hồ sơ là đủ.
Giấy xác nhận dùng vào những việc gì
Trợ cấp xã hội hằng tháng. Với mức nặng và đặc biệt nặng, đây là giấy bắt buộc trong hồ sơ trợ cấp và hỗ trợ kinh phí chăm sóc.
Đi học. Nhà trường dựa vào giấy để bố trí giáo dục hoà nhập, kế hoạch giáo dục cá nhân, và các chính sách miễn giảm theo quy định ngành giáo dục.
Khám chữa bệnh và phục hồi chức năng. Một số chương trình phục hồi chức năng, cấp dụng cụ trợ giúp ưu tiên người có giấy xác nhận.
Thủ tục giám hộ và đại diện về sau. Khi con sắp đủ 18 tuổi, giấy xác nhận cùng hồ sơ y tế là phần chứng cứ gia đình mang theo nếu cần đề nghị toà xem xét năng lực hành vi của con. Giữ bản gốc cẩn thận từ nhỏ.
Ưu đãi khác. Đi lại, tham quan, học nghề, việc làm có các chính sách riêng theo từng lĩnh vực; giấy xác nhận là căn cứ chung.
Xác định lại khi con lớn lên
Khả năng tự phục vụ của trẻ thay đổi theo tuổi và theo quá trình can thiệp. Có em tiến bộ rõ sau vài năm học kỹ năng sống; có em lại gặp thêm biến chứng. Giấy xác nhận được cấp ở một thời điểm nên có thể không còn đúng sau một thời gian.
Khi thấy tình trạng của con đã khác nhiều, cha mẹ có thể đề nghị xác định lại mức độ theo cùng trình tự. Mức độ mới có thể cao hơn hoặc thấp hơn; quyền lợi điều chỉnh theo giấy mới. Gia đình nên chủ động, vì hưởng chính sách theo mức cũ khi tình trạng đã thay đổi lâu ngày cũng có thể phải điều chỉnh lại sau.
Giấy bị mất, hỏng hoặc sai thông tin thì đề nghị cấp đổi, cấp lại tại xã. Nên chụp lưu một bản và giữ bản gốc cùng chỗ với giấy khai sinh của con.
Gia đình chuyển nơi ở sang tỉnh khác thì giấy xác nhận vẫn có giá trị, không phải làm lại từ đầu; việc cần làm là đề nghị chuyển hồ sơ hưởng chính sách về nơi ở mới. Nếu nơi mới thấy mức độ ghi trên giấy không còn khớp với tình trạng hiện tại, họ có thể đề nghị đánh giá lại theo trình tự chung. Mang theo bản gốc giấy xác nhận, quyết định hưởng trợ cấp cũ và giấy tờ y tế gần nhất khi đến làm việc với xã mới, để khỏi phải đi lại nhiều lần.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mới vài tháng tuổi đã xác định mức độ khuyết tật được chưa?
Pháp luật không cấm xác định cho trẻ nhỏ, nhưng với trẻ rất nhỏ nhiều hoạt động tự phục vụ chưa hình thành theo lứa tuổi, nên đánh giá khó hơn. Gia đình nên hỏi xã và cơ sở y tế đang theo dõi con về thời điểm phù hợp; những dạng tật rõ ràng từ khi sinh thường được xác định sớm.
Có mất phí khi xác định mức độ khuyết tật không?
Việc xác định ở hội đồng cấp xã là thủ tục hành chính phục vụ chính sách xã hội. Nếu được chuyển sang giám định y khoa, cách tính chi phí theo quy định riêng của lĩnh vực giám định. Hỏi xã khi nộp để biết khoản nào gia đình phải trả, khoản nào được miễn.
Con đang ở với ông bà ở quê, cha mẹ làm ở thành phố thì nộp đơn ở đâu?
Nộp tại xã nơi con cư trú, tức nơi con đang đăng ký thường trú hoặc tạm trú. Nếu ông bà đang trực tiếp chăm con, cha mẹ vẫn là người ký đơn với tư cách người đại diện; ông bà có thể đưa con đến buổi đánh giá và trả lời câu hỏi về sinh hoạt hằng ngày.
Giấy xác nhận khuyết tật có ghi tên bệnh không?
Giấy ghi dạng khuyết tật và mức độ, không phải giấy chẩn đoán bệnh. Tên bệnh, nếu có, nằm trong hồ sơ y tế riêng. Điều này giúp bảo vệ thông tin sức khoẻ của con khi giấy được dùng ở trường học hay nơi khác.
Có giấy xác nhận rồi, con có bị coi là mất năng lực hành vi không?
Không. Giấy xác nhận khuyết tật là căn cứ hưởng chính sách xã hội; năng lực hành vi dân sự chỉ do toà án tuyên bố theo thủ tục riêng. Nhiều người khuyết tật có giấy xác nhận vẫn tự học, tự làm việc, tự ký giấy tờ bình thường khi trưởng thành.
Hội đồng đến nhà đánh giá được không?
Với trẻ không thể di chuyển hoặc việc di chuyển gây nguy hiểm, gia đình có thể đề nghị hội đồng đến nơi trẻ ở. Ghi rõ lý do trong đơn hoặc báo khi nộp hồ sơ để xã bố trí.