Người giám sát việc giám hộ là người được cử để theo dõi, kiểm tra người giám hộ, và cho ý kiến bằng văn bản trước khi người giám hộ giao dịch tài sản có giá trị lớn của người được giám hộ. Theo Bộ luật Dân sự 2015, người thân thích của người được giám hộ thoả thuận cử người giám sát; không có người thân thích hoặc không thoả thuận được thì UBND cấp xã nơi cư trú của người giám hộ cử. Nếu việc giám sát liên quan đến quản lý tài sản, người giám sát phải đăng ký tại UBND cấp xã.
Nhiều gia đình lúc làm thủ tục giám hộ bỏ qua người giám sát vì nghĩ chỉ là hình thức. Đến khi cần bán mảnh đất cháu được thừa kế để lo học, hoặc khi họ hàng nghi người giám hộ tiêu tiền của cháu, mới thấy thiếu. Bài này giải thích ai được làm người giám sát, cách cử, chỗ cần ghi nhận, và người giám sát thật sự làm những việc gì.
Ai là "người thân thích" có quyền cử người giám sát
Vòng thứ nhất: vợ, chồng, cha, mẹ, con của người được giám hộ. Với người đã thành niên mất năng lực hành vi, đây thường là vợ hoặc chồng và các con. Với trẻ mồ côi thì vòng này gần như trống, vì chính việc không còn cha mẹ là lý do cần giám hộ.
Vòng thứ hai: ông bà nội ngoại, anh chị em ruột. Chỉ khi vòng thứ nhất không có ai, những người này mới là người thân thích theo nghĩa của điều luật về giám sát. Trẻ mồ côi do bà ngoại giám hộ thì ông bà nội, các anh chị em ruột của trẻ thuộc vòng này.
Vòng thứ ba: bác, chú, cậu, cô, dì. Khi hai vòng trên đều trống, người thân thích mở rộng tới anh chị em ruột của cha mẹ.
Người được cử không bắt buộc là người thân thích. Những người thân thích có thể cử một người trong số họ, hoặc chọn một cá nhân, pháp nhân khác mà cả nhà tin cậy, ví dụ người bạn lâu năm của cha mẹ cháu. Cá nhân phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; pháp nhân phải có năng lực phù hợp.
Người được cử phải đồng ý. Giống như với người giám hộ, không ai bị ép làm người giám sát. Văn bản cử nên có chữ ký nhận việc của người đó.
Lúc nào phải ghi nhận tại UBND cấp xã
Bộ luật Dân sự đặt một mốc rõ: nếu việc giám sát có liên quan đến quản lý tài sản của người được giám hộ, người giám sát phải đăng ký tại UBND cấp xã nơi cư trú của người giám hộ. Nói cách khác, khi người được giám hộ có nhà đất, sổ tiết kiệm, tiền bồi thường, việc ghi nhận người giám sát ở xã không phải tuỳ chọn.
Văn bản về hộ tịch không dành một mục thủ tục dài riêng cho việc này như với đăng ký giám hộ, nên cách làm cụ thể ở mỗi nơi có thể khác nhau: có nơi ghi nhận ngay trong hồ sơ đăng ký giám hộ khi văn bản thoả thuận hoặc văn bản cử đã nêu tên người giám sát, có nơi lập hồ sơ ghi nhận riêng. Cách chắc nhất là khi nộp hồ sơ đăng ký giám hộ, bạn nộp luôn văn bản cử người giám sát có chữ ký đồng ý, và hỏi cán bộ tư pháp xem đã đủ để ghi nhận chưa, có cần tờ khai riêng không.
Nếu đã đăng ký giám hộ từ trước mà chưa có người giám sát, bạn vẫn bổ sung được: những người thân thích lập văn bản cử, người được cử ký đồng ý, rồi mang đến UBND cấp xã nơi người giám hộ cư trú để ghi nhận. Làm việc này trước khi có nhu cầu bán tài sản, đừng đợi đến lúc người mua đã đặt cọc.
Người giám sát được làm gì, không được làm gì
Người giám sát không thay người giám hộ chăm sóc hằng ngày, cũng không tự mình ký giao dịch cho người được giám hộ. Vai của họ là theo dõi và cho ý kiến. Bảng dưới tách rõ.
| Việc | Người giám sát | Ghi chú |
|---|---|---|
| Theo dõi, đôn đốc, kiểm tra người giám hộ | Được và nên làm | Hỏi tình hình học tập, sức khoẻ, chỗ ở; xem sổ thu chi |
| Cho ý kiến về bán, cho thuê, thế chấp, đặt cọc tài sản có giá trị lớn | Phải có ý kiến bằng văn bản | Không có sự đồng ý này, giao dịch dễ bị yêu cầu tuyên vô hiệu |
| Đồng ý cho người giám hộ giao dịch với chính mình | Chỉ khi vì lợi ích người được giám hộ | Ví dụ người giám hộ cho cháu mượn tiền không lãi để đóng học |
| Đề nghị thay đổi người giám hộ | Được | Khi người giám hộ vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ |
| Tự rút tiền, tự ký hợp đồng thay người được giám hộ | Không | Đó là việc của người giám hộ |
| Đồng ý cho người giám hộ đem tài sản đi tặng cho người khác | Không có quyền đồng ý | Luật cấm người giám hộ tặng cho tài sản của người được giám hộ |
"Tài sản có giá trị lớn" không được luật định thành một con số chung. Gia đình nên thống nhất từ đầu một ngưỡng thực tế, ghi vào văn bản cử, để không phải cãi nhau mỗi lần có giao dịch.
Một người giám sát làm việc tốt trông như thế nào
Vai trò này dễ thành hình thức nếu không ai nói rõ phải làm gì. Một số thói quen giúp người giám sát làm thật mà không biến thành người soi mói:
- Gặp người được giám hộ định kỳ, không chỉ nói chuyện với người giám hộ. Trẻ lớn có thể kể những điều người lớn bỏ qua.
- Đề nghị người giám hộ giữ sổ thu chi đơn giản: tiền trợ cấp nhận về, học phí, viện phí, tiền ăn; kèm biên lai lớn.
- Giữ một bản sao danh mục tài sản ở thời điểm bắt đầu giám hộ, để biết tài sản đang tăng hay giảm.
- Trả lời bằng văn bản khi người giám hộ xin ý kiến giao dịch lớn, ghi rõ đồng ý hay không và lý do.
- Nhắc người giám hộ tách tiền của cháu khỏi tiền chung trong nhà: tài khoản riêng đứng tên cháu, sổ tiết kiệm đứng tên cháu.
- Khi thấy dấu hiệu bất thường (tài sản bị bán không hỏi ý kiến, trẻ bỏ học, sút cân rõ rệt), trao đổi trực tiếp trước, rồi mới đến xã hoặc toà.
Người giám sát cũng là lá chắn cho chính người giám hộ. Một bà ngoại có sổ thu chi được người giám sát ký xem định kỳ sẽ khó bị họ hàng nói ra nói vào khi cháu lớn lên.
Từ chối hoặc đổi người giám sát
Người giám sát có thể xin thôi, và gia đình có thể thấy người đã cử không còn phù hợp. Trình tự hợp lý thường như sau:
- Người giám sát muốn thôi báo cho người giám hộ và những người thân thích, nêu lý do (chuyển đi xa, sức khoẻ, mâu thuẫn).
- Những người thân thích họp lại, cử người khác; không thoả thuận được thì đề nghị UBND cấp xã nơi người giám hộ cư trú cử.
- Lập biên bản bàn giao giữa người giám sát cũ và mới: danh mục tài sản, sổ thu chi, các văn bản đồng ý đã cho.
- Nếu việc giám sát liên quan đến tài sản, ghi nhận người giám sát mới tại UBND cấp xã như lần đầu.
- Nếu các bên tranh chấp về việc cử người giám sát, đưa ra toà án quyết định theo thủ tục việc dân sự.
Khoảng trống giữa hai người giám sát là lúc rủi ro nhất với tài sản; trong thời gian đó, người giám hộ nên tạm hoãn mọi giao dịch tài sản lớn.
Ví dụ giả định: bán mảnh đất của cháu có người giám sát
Ví dụ giả định: bé gái mười hai tuổi ở Quảng Ngãi được thừa kế một mảnh đất vườn sau khi cha mẹ mất. Bà ngoại là người giám hộ, chú ruột là người giám sát đã được ghi nhận tại UBND xã. Ba năm sau, bé đậu vào một trường ở trung tâm tỉnh, bà muốn bán mảnh vườn để mua một căn nhà nhỏ gần trường cho hai bà cháu ở, nhà đứng tên bé.
Bà ngoại lập một tờ trình ngắn: giá đất tham khảo ở hai nơi, chi phí ở trọ nếu không mua nhà, căn nhà dự định mua, và cam kết đứng tên bé. Chú đọc, đến xem căn nhà, hỏi ý kiến bé, rồi ký văn bản đồng ý có ghi điều kiện: tiền bán đất chuyển thẳng vào tài khoản đứng tên bé trước khi thanh toán căn nhà. Khi ra văn phòng công chứng, bà mang trích lục đăng ký giám hộ, văn bản đồng ý của người giám sát, giấy tờ đất. Hồ sơ đi trơn tru vì mọi mắt xích đều có giấy.
Nếu không có người giám sát, cùng giao dịch đó sẽ phải dừng lại để cả nhà đi cử, đi ghi nhận, trong khi người mua có thể đã chờ không nổi. Tệ hơn, nếu bà cứ bán bằng cách nào đó, sau này bé hoặc họ hàng có thể yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu, kéo cả người mua vào rắc rối.
Khi người giám sát và người giám hộ bất đồng
Bất đồng hay xảy ra nhất quanh một quyết định tài sản: người giám hộ muốn bán mảnh đất của cháu để mua căn nhà gần trường, người giám sát cho rằng nên giữ đất. Không bên nào sai về mặt đạo đức; cả hai đều đang nghĩ cho cháu. Luật không cho người giám sát quyền quyết thay, nhưng cũng không cho người giám hộ bỏ qua ý kiến của người giám sát với tài sản giá trị lớn.
Cách gỡ thường dùng là đưa ra phương án có số liệu: giá đất tham khảo, chi phí học tập dự kiến, phương án gửi tiết kiệm đứng tên cháu sau khi bán. Nếu trẻ đã lớn, ý kiến của chính trẻ cũng nên được nghe. Một buổi hoà giải ở tổ dân phố hoặc có cán bộ tư pháp xã ngồi cùng giúp hai bên nói chuyện bình tĩnh hơn.
Nếu vẫn bế tắc, một trong hai bên có thể đề nghị toà án xem xét, hoặc người giám sát có thể đề nghị thay đổi người giám hộ nếu cho rằng người này vi phạm nghĩa vụ. Đây là những bước nặng nề cho cả nhà, chỉ nên đi khi đã thử hết các cách nói chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải có người giám sát không?
Luật không buộc mọi trường hợp giám hộ đều phải có người giám sát. Nhưng khi người được giám hộ có tài sản giá trị lớn, thiếu người giám sát thì người giám hộ không có ai cho ý kiến hợp lệ trước khi giao dịch, nên trên thực tế gần như cần.
Người giám sát có được hưởng tiền công không?
Luật cho người giám sát được thanh toán chi phí hợp lý khi thực hiện việc giám sát. Tiền công ngoài khoản đó là chuyện thoả thuận trong gia đình; nếu có, nên ghi rõ để không thành nguồn mâu thuẫn.
Ông bà nội có thể vừa là người giám hộ vừa là người giám sát không?
Không nên và về bản chất không hợp lý, vì người giám sát kiểm tra chính người giám hộ. Nếu ông nội làm giám hộ, hãy cử bà ngoại, một người cô hoặc một người ngoài đáng tin làm giám sát.
Người giám sát ở tỉnh khác có được không?
Được, luật không đòi người giám sát ở cùng nơi. Tuy vậy người ở xa khó gặp trẻ và khó kiểm tra thực tế; nếu chọn người ở xa, nên thống nhất lịch gọi điện, gửi sổ thu chi định kỳ.
Người giám sát đồng ý bằng lời có đủ không?
Với giao dịch tài sản giá trị lớn, ý kiến của người giám sát cần thể hiện bằng văn bản. Công chứng viên hoặc ngân hàng thường yêu cầu văn bản này cùng trích lục giám hộ khi làm hồ sơ bán, thế chấp.
Người giám sát phát hiện người giám hộ tiêu tiền của cháu thì làm gì?
Trước hết yêu cầu người giám hộ giải trình bằng sổ sách, biên lai. Nếu có dấu hiệu sai phạm nghiêm trọng, người giám sát đề nghị thay đổi người giám hộ và có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại cho cháu.