Người giám hộ chỉ được dùng tiền của trẻ cho nhu cầu của chính đứa trẻ, phải quản lý khoản đó như tài sản của mình và không được đem cho người khác. Khi tiền của cháu bị chi vào việc riêng của người giám hộ, gia đình có ba nấc xử lý: yêu cầu giải trình qua người giám sát việc giám hộ, đề nghị cơ quan có thẩm quyền thay người giám hộ, và yêu cầu toà buộc hoàn trả, bồi thường. Bộ luật Dân sự 2015 là nền cho cả ba nấc này.
Bài viết cho những người đứng ngoài nhìn vào và thấy có gì đó không ổn: cô ruột thấy cháu mặc đồ cũ trong khi tiền bảo hiểm của bố cháu đã chi trả, ông ngoại nghe tin người giám hộ vừa mua xe mới, anh họ thấy cửa hàng của cháu cho thuê mà không ai biết tiền thuê đi đâu. Bài cũng dành một mục cho chính người giám hộ, vì không ít lần nghi ngờ hoá ra là hiểu lầm do thiếu sổ sách.
Tiền của trẻ được giám hộ là của ai, ai được tiêu
Tiền bảo hiểm nhân thọ chi trả cho con, phần di sản cháu được hưởng, tiền trợ cấp, tiền bồi thường từ vụ tai nạn của cha mẹ, tiền thuê nhà của căn nhà đứng tên cháu: tất cả là tài sản riêng của đứa trẻ. Người giám hộ giữ, quản lý và chi thay, nhưng không trở thành chủ. Đây là điểm nhiều gia đình nhầm, nhất là khi người giám hộ là ông bà, những người vẫn quen nghĩ "tiền trong nhà là tiền chung".
Người giám hộ được chi tiền của cháu vào những việc phục vụ chính cháu: ăn uống, học hành, khám chữa bệnh, quần áo, đồ dùng hợp với hoàn cảnh. Việc bán, cho thuê, cho vay, thế chấp hay đặt cọc tài sản có giá trị lớn cần có sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ. Tặng cho tài sản của cháu cho người khác là việc người giám hộ không được làm. Giao dịch giữa chính người giám hộ với cháu liên quan đến tài sản thì vô hiệu, trừ khi vì lợi ích của cháu và có người giám sát đồng ý.
Từ ba giới hạn này có thể nhận ra lạm dụng nằm ở đâu: dùng tiền của cháu cho nhu cầu của người khác trong nhà, cho người khác vay hoặc "mượn tạm" mà không ai đồng ý, đưa tài sản của cháu vào làm ăn của mình, hoặc chuyển tài sản sang tên người khác dưới danh nghĩa tặng cho.
Những dấu hiệu khiến người thân nên hỏi lại
Không dấu hiệu nào dưới đây tự nó chứng minh người giám hộ làm sai. Chúng là lý do chính đáng để đặt câu hỏi, và nên hỏi sớm, khi số tiền còn có thể thu hồi.
- Đứa trẻ thiếu thốn rõ rệt so với khoản tiền nó có: bỏ học thêm, không được khám bệnh, quần áo sách vở không đủ, trong khi khoản chi trả bảo hiểm hay tiền thừa kế đã về.
- Mức sống của gia đình người giám hộ thay đổi đột ngột ngay sau khi tiền của cháu được nhận: mua xe, sửa nhà, trả nợ lớn.
- Người giám hộ né tránh khi được hỏi tiền gửi ở đâu, đứng tên ai, hoặc nói tiền "đã gửi" nhưng không ai thấy sổ.
- Tài khoản hoặc sổ tiết kiệm lẽ ra đứng tên cháu lại đứng tên người giám hộ.
- Nhà, đất, cửa hàng của cháu đang cho thuê nhưng không ai biết hợp đồng, tiền thuê không được ghi lại.
- Người giám hộ chặn không cho họ hàng bên kia gặp cháu, nhất là sau khi có chuyện tiền bạc.
- Đứa trẻ lớn hơn một chút kể lại những câu như "ông bảo tiền của con dùng hết rồi" mà không ai giải thích được hết vào đâu.
Gặp một hoặc hai dấu hiệu, việc đầu tiên là hỏi thẳng và xin xem sổ, không phải tố cáo. Gặp nhiều dấu hiệu cùng lúc, hoặc bị từ chối cho xem, thì chuyển sang các nấc chính thức ở mục sau.
Các bước xử lý, đi từ mềm đến cứng
Thứ tự dưới đây giữ được quan hệ gia đình lâu nhất có thể, đồng thời không để mất thời gian khi tiền đang hao hụt.
- Hỏi và xin xem sổ. Một người thân, tốt nhất là người giám sát việc giám hộ, đề nghị người giám hộ cho xem sổ thu chi, sổ tiết kiệm, sao kê tài khoản, hợp đồng cho thuê. Đề nghị bằng tin nhắn hoặc văn bản để còn lưu lại.
- Người giám sát yêu cầu giải trình bằng văn bản. Người giám sát có quyền theo dõi, kiểm tra việc giám hộ và có ý kiến với các giao dịch lớn. Khi người giám hộ không giải trình được, người giám sát ghi nhận lại sự việc.
- Hoà giải trong họ hàng hoặc qua tổ hoà giải ở cơ sở. Thống nhất phương án: chuyển tiền về tài khoản đứng tên cháu, hoàn lại khoản đã chi sai, đổi người quản lý tiền hoặc thêm người cùng ký.
- Đề nghị thay người giám hộ. Vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ giám hộ là một căn cứ để thay đổi người giám hộ. Người giám sát hoặc người thân đề nghị UBND cấp xã nơi cháu cư trú xem xét; khi các bên tranh chấp về người giám hộ thì toà án có thẩm quyền quyết định.
- Yêu cầu toà buộc hoàn trả, bồi thường. Người giám hộ mới, thay mặt cháu, khởi kiện đòi khoản tiền đã bị chi sai và thiệt hại phát sinh.
- Trình báo cơ quan công an khi có dấu hiệu chiếm đoạt có chủ đích: rút sạch tiền, sang tên tài sản cho người nhà, giả chữ ký. Việc này đi song song, không thay cho các bước dân sự.
Không phải vụ nào cũng cần đi hết sáu bước. Phần lớn gia đình dừng ở bước hai hoặc ba khi người giám hộ thấy mọi người nghiêm túc và có người giám sát đứng ra.
Ai có quyền lên tiếng, lên tiếng với ai
Bảng tóm tắt theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015 và cách tổ chức chính quyền hai cấp từ 1/7/2025. Tên gọi toà án và cơ quan cụ thể nên đối chiếu với nơi tiếp nhận.
| Người lên tiếng | Có thể làm gì | Gửi tới đâu |
|---|---|---|
| Người giám sát việc giám hộ | Kiểm tra sổ sách, có ý kiến về giao dịch lớn, đề nghị thay đổi hoặc chấm dứt giám hộ | Người giám hộ; UBND cấp xã; toà án khi có tranh chấp |
| Họ hàng khác (cô, chú, ông bà bên kia) | Phản ánh với người giám sát, đề nghị thay đổi người giám hộ, yêu cầu toà chỉ định khi tranh chấp | Người giám sát; UBND cấp xã; toà án |
| Chính đứa trẻ | Kể với người lớn tin cậy, giáo viên; trẻ lớn có thể tự trình bày nguyện vọng | Người thân; nhà trường; tổng đài bảo vệ trẻ em 111 |
| Cán bộ tư pháp – hộ tịch, cán bộ bảo vệ trẻ em ở xã | Rà lại hồ sơ giám hộ, mời các bên làm việc, hướng dẫn thủ tục thay đổi | Chủ tịch UBND cấp xã |
| Bất kỳ ai biết dấu hiệu chiếm đoạt | Trình báo tin về tội phạm | Công an cấp xã hoặc cơ quan điều tra |
Đừng chờ đủ chứng cứ mới lên tiếng với người giám sát hay cán bộ xã. Việc của họ chính là xem xét. Chỉ khi ra toà hoặc trình báo hình sự mới cần chứng cứ chặt.
Chứng cứ: thu thập gì, giữ thế nào
Giấy tờ chứng minh tiền của cháu. Quyết định chi trả bảo hiểm, văn bản khai nhận hoặc phân chia di sản, quyết định trợ cấp, bản án hoặc thoả thuận bồi thường. Đây là mốc để biết cháu có bao nhiêu và tiền về khi nào.
Dòng tiền sau đó. Sao kê tài khoản, sổ tiết kiệm. Người ngoài thường không tự xin được sao kê của người khác; người giám sát có thể yêu cầu người giám hộ cung cấp, còn toà có thể yêu cầu tổ chức tín dụng cung cấp khi giải quyết vụ việc.
Chứng cứ về đời sống của đứa trẻ. Học phí bị nợ, xác nhận của nhà trường về việc cháu bỏ học thêm vì không đóng được tiền, hồ sơ khám bệnh bị bỏ dở. Những thứ này cho thấy tiền không đến được với cháu.
Tin nhắn và văn bản trao đổi. Lời hứa "để ông gửi tiết kiệm cho cháu", lời từ chối cho xem sổ, lời thừa nhận đã cho người nhà mượn. Chụp màn hình kèm thời gian, giữ cả bản gốc trên máy.
Ghi chép của người giám sát. Mỗi lần kiểm tra, mỗi lần nhắc nhở, ghi ngày, nội dung, người có mặt. Khi lên đến cơ quan có thẩm quyền, sổ ghi chép này cho thấy gia đình đã đi đúng trình tự.
Nếu bạn là người giám hộ đang bị nghi ngờ
Không ít vụ bắt đầu từ hiểu lầm. Ông bà nuôi cháu dùng tiền lương hưu của mình lẫn tiền của cháu cho cả nhà, không tách bạch, đến khi bị hỏi thì không chứng minh được khoản nào của ai. Người giám hộ ứng tiền của mình chữa bệnh cho cháu rồi lấy lại từ tiền bảo hiểm, nhưng không ghi lại. Trong mắt người ngoài, những việc này trông giống hệt tiêu tiền của cháu.
Cách tự bảo vệ tốt nhất là minh bạch ngay khi bị hỏi, thay vì phản ứng bằng tự ái. Gom lại mọi hoá đơn, biên lai học phí, viện phí còn giữ được; lập lại bảng thu chi theo trí nhớ, ghi rõ khoản nào có giấy tờ, khoản nào không; mời người giám sát cùng xem. Từ nay tách tiền của cháu sang một tài khoản đứng tên cháu, chi khoản nào ghi khoản đó.
Nếu đã lỡ dùng tiền của cháu vào việc khác, chủ động nói ra và đề xuất cách hoàn lại có lịch cụ thể thường được gia đình chấp nhận hơn nhiều so với việc để sự việc vỡ ra. Khi tranh chấp đã căng, hoặc bên kia đe doạ trình báo, nên hỏi luật sư trước khi ký bất kỳ cam kết nào.
Sau khi thay được người giám hộ: đừng để tiền trôi lần nữa
Khi việc giám hộ được chuyển giao, người giám hộ cũ phải bàn giao tài sản của cháu cho người giám hộ mới, lập văn bản ghi rõ tình trạng tài sản, có người giám sát chứng kiến. Văn bản bàn giao là căn cứ để sau này đòi phần còn thiếu, nên ghi cả những khoản người giám hộ cũ thừa nhận đã chi sai và cam kết hoàn trả.
Người giám hộ mới nên làm ngay vài việc: mở tài khoản hoặc sổ tiết kiệm đứng tên cháu, chuyển toàn bộ tiền mặt của cháu vào đó; báo cho bên thuê nhà, đơn vị chi trả trợ cấp về việc thay đổi người nhận; lập sổ thu chi từ ngày nhận; định kỳ cho người giám sát xem. Những việc tưởng thủ tục này chính là thứ bảo vệ người giám hộ mới khỏi bị nghi ngờ như người cũ.
Còn khoản tiền đã mất, nếu người giám hộ cũ không tự hoàn trả, việc đòi lại là một vụ việc riêng với thủ tục riêng. Gia đình nên cân nhắc giữa số tiền, khả năng thu hồi và cái giá về quan hệ họ hàng trước khi khởi kiện.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà dùng tiền của cháu để sửa nhà mà cả nhà, kể cả cháu, cùng ở thì có sai không?
Tuỳ khoản chi có vì lợi ích của cháu và tương xứng hay không. Sửa chỗ ở của cháu ở mức cần thiết có thể hợp lý; dùng phần lớn tiền của cháu để xây nhà đứng tên ông bà thì khó coi là vì cháu. Khoản lớn nên có người giám sát đồng ý và ghi rõ trước khi chi.
Người giám hộ có phải công khai sổ sách cho cả họ hàng xem không?
Luật không buộc người giám hộ công khai với mọi người họ hàng. Người có quyền kiểm tra trực tiếp là người giám sát việc giám hộ. Họ hàng khác có lo ngại thì nên thông qua người giám sát, hoặc đề nghị UBND cấp xã xem xét, thay vì đòi xem trực tiếp.
Chưa có người giám sát việc giám hộ thì ai kiểm tra người giám hộ?
Người thân thích có thể thoả thuận cử người giám sát; không có ai thì UBND cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ cử người giám sát theo quy định. Khi đã thấy dấu hiệu tiêu tiền của trẻ, nên đề nghị cử người giám sát ngay, vì đây là người có quyền kiểm tra rõ ràng nhất.
Có thể yêu cầu ngân hàng phong toả tiền của cháu khi nghi người giám hộ rút tiền không?
Người ngoài thường không yêu cầu được ngân hàng phong toả tài khoản của người khác. Khi đã có vụ việc ở toà, có thể đề nghị toà áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời như phong toả tài khoản theo quy định tố tụng. Trước đó, việc nên làm là báo ngay người giám sát và cán bộ xã.
Đứa trẻ đủ 18 tuổi rồi mới biết tiền bị tiêu thì còn đòi được không?
Người đã thành niên có thể tự yêu cầu người giám hộ cũ hoàn trả, bồi thường. Việc đòi có thời hiệu và cách tính riêng với người chưa thành niên, nên làm sớm và hỏi luật sư để tính đúng. Giấy tờ từ thời giám hộ, nhất là văn bản bàn giao, rất quan trọng.
Người giám hộ là mẹ kế hoặc cha dượng có được tiêu tiền của con riêng người kia không?
Mẹ kế, cha dượng không tự nhiên là người đại diện hay người giám hộ của con riêng của vợ hoặc chồng. Nếu được cử làm người giám hộ thì cũng chịu đúng các giới hạn như mọi người giám hộ khác: tiền của trẻ chỉ chi cho trẻ, khoản lớn phải có người giám sát đồng ý.