Khi người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc người có khó khăn trong nhận thức đang có người giám hộ gây thiệt hại cho người khác, người giám hộ được dùng tài sản của người được giám hộ để bồi thường; nếu tài sản đó không có hoặc không đủ, người giám hộ phải bồi thường bằng tài sản của mình, trừ khi chứng minh được mình không có lỗi trong việc giám hộ. Đây là quy tắc ở Điều 586 Bộ luật Dân sự 2015.
Quy tắc này khác với trường hợp cha mẹ: cha mẹ của con dưới 15 tuổi gây thiệt hại phải bồi thường trước bằng tài sản của mình. Người giám hộ, thường là ông bà, cô chú, anh chị, đứng ở vị trí khác — dùng tài sản của người được giám hộ trước. Bài giải thích vì sao có sự khác nhau, "không có lỗi" được hiểu thế nào, trường hợp thiệt hại xảy ra ở trường học hay bệnh viện, và cách xử lý với người bị thiệt hại cho êm.
Vì sao người giám hộ khác cha mẹ
Cha mẹ có nghĩa vụ trực tiếp nuôi dạy con, và thường là người chịu trách nhiệm rộng nhất về hành vi của con chưa thành niên. Người giám hộ là người thay mặt khi không còn cha mẹ hoặc cha mẹ không thực hiện được quyền, nghĩa vụ; nhiều người nhận việc vì tình thương, không có lựa chọn khác. Nếu bắt người giám hộ luôn bồi thường bằng tiền của mình cho mọi thiệt hại do người được giám hộ gây ra, ít ai còn dám nhận giám hộ.
Vì vậy luật xếp thứ tự: tài sản của chính người gây thiệt hại trước, rồi mới tới người giám hộ, và người giám hộ được miễn nếu chứng minh không có lỗi. Đây là sự cân bằng giữa quyền được bồi thường của người bị thiệt hại và sự công bằng với người giám hộ.
Lưu ý gánh chứng minh nằm ở người giám hộ: người bị thiệt hại không phải chứng minh người giám hộ có lỗi; người giám hộ muốn khỏi lấy tài sản của mình thì phải chứng minh mình đã làm tròn việc trông nom, giáo dục, chăm sóc.
Ai bồi thường: tóm tắt theo từng trường hợp
Bảng tóm tắt nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự 2015 về bồi thường thiệt hại do người chưa thành niên, người mất năng lực hoặc có khó khăn trong nhận thức gây ra. Tình huống cụ thể có thể có chi tiết làm thay đổi kết luận.
| Người gây thiệt hại | Bồi thường trước bằng | Nếu không đủ |
|---|---|---|
| Con dưới 15 tuổi còn cha mẹ | Tài sản của cha mẹ | Tài sản riêng của con bù phần thiếu |
| Con từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi | Tài sản của chính người đó | Cha mẹ bù phần thiếu |
| Người chưa thành niên, người mất năng lực, người có khó khăn trong nhận thức có người giám hộ | Tài sản của người được giám hộ, do người giám hộ dùng để bồi thường | Người giám hộ bồi thường bằng tài sản của mình, trừ khi chứng minh không có lỗi |
| Người dưới 15 tuổi hoặc mất năng lực gây thiệt hại khi đang do trường học, bệnh viện, pháp nhân khác trực tiếp quản lý | Trường học, bệnh viện, pháp nhân đó | Nếu họ chứng minh không có lỗi thì cha mẹ, người giám hộ phải bồi thường |
Thứ tự trong bảng là nguyên tắc; trong thực tế, các bên thường thoả thuận trực tiếp mà không cần phân định rạch ròi từng tầng. Nhưng biết thứ tự này giúp người giám hộ thương lượng đúng chỗ và không nhận về mình nhiều hơn mức luật đòi hỏi.
"Không có lỗi trong việc giám hộ" được hiểu thế nào
Đã trông nom phù hợp với tình trạng người được giám hộ. Người cha mất năng lực có xu hướng đi lang thang thì người giám hộ phải có biện pháp phù hợp như khoá cổng, nhờ người trông, đeo vòng thông tin liên lạc. Đã làm những việc hợp lý mà sự việc vẫn xảy ra thì có cơ sở cho rằng không có lỗi.
Đã giáo dục, nhắc nhở phù hợp lứa tuổi. Với trẻ, việc dạy dỗ thường ngày, không giao cho trẻ phương tiện, vật dụng nguy hiểm vượt quá khả năng, là những yếu tố được xem xét.
Sự việc nằm ngoài khả năng dự liệu. Một hành vi bất ngờ, không có dấu hiệu báo trước, xảy ra trong thời gian ngắn người giám hộ vắng mặt vì lý do chính đáng, khác với việc bỏ mặc kéo dài.
Chứng cứ là thứ quyết định. Lời khai hàng xóm, hồ sơ điều trị cho thấy người giám hộ đã đưa người bệnh đi khám, các biện pháp an toàn trong nhà. Không có chứng cứ thì lời khẳng định "đã trông kỹ" khó đứng vững.
Khi sự việc vừa xảy ra: người giám hộ nên làm gì
Phần lớn thiệt hại do người được giám hộ gây ra là chuyện nhỏ trong xóm: vỡ kính, làm hỏng xe, va chạm nhẹ. Cách xử lý ngay từ đầu quyết định mọi chuyện có êm hay không.
- Bảo đảm an toàn cho người bị thiệt hại và cho chính người được giám hộ; nếu có người bị thương, gọi cấp cứu 115.
- Xin lỗi và ghi nhận sự việc, không tranh cãi tại chỗ. Chụp ảnh hiện trường, thiệt hại.
- Lập biên bản ngắn với người bị thiệt hại: thời gian, sự việc, thiệt hại, có người làm chứng nếu được.
- Thương lượng mức bồi thường dựa trên thiệt hại thực tế: hoá đơn sửa chữa, chi phí khám chữa bệnh.
- Xác định nguồn tiền: tài sản của người được giám hộ trước; nếu dùng, cần ghi vào sổ của người được giám hộ và báo người giám sát.
- Nếu thiệt hại lớn hoặc có người bị thương nặng, dừng lại hỏi luật sư trước khi cam kết số tiền.
Với thiệt hại lớn, có thể phát sinh cả thủ tục hành chính hoặc hình sự liên quan đến người chưa thành niên; đó là mảng riêng. Ở góc dân sự, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết mình đang đứng ở tầng trách nhiệm nào trước khi ký bất cứ văn bản nào.
Dùng tài sản của người được giám hộ để bồi thường: những điều cần cẩn thận
Luật cho phép người giám hộ dùng tài sản của người được giám hộ để bồi thường, nhưng đó vẫn là định đoạt tài sản của người khác. Khoản bồi thường lớn, đặc biệt khi phải rút tiết kiệm hay bán tài sản, nên được người giám sát biết và đồng ý như mọi giao dịch tài sản lớn. Mức bồi thường cũng phải đúng với thiệt hại thực tế, không nhận quá để "cho xong chuyện" bằng tiền của cháu.
Người giám hộ cũng không nên làm ngược lại: biết mình có lỗi trong việc trông nom mà vẫn lấy hết tiền của người được giám hộ để bồi thường, giữ nguyên tiền của mình. Khi có lỗi, phần thiếu do người giám hộ chịu; còn phần đã lấy từ tài sản người được giám hộ có thể bị đặt câu hỏi khi bàn giao.
Ví dụ giả định: cháu mười ba tuổi do cô ruột giám hộ, đá bóng làm vỡ cửa kính nhà bên cạnh. Cháu có tiền tiết kiệm từ trợ cấp. Cô và người giám sát thống nhất lấy tiền tiết kiệm của cháu trả chi phí thay kính, ghi vào sổ, đồng thời nói chuyện với cháu về trách nhiệm. Không ai nghi ngờ việc đó, và cháu học được một điều không có trong sách.
Người cao tuổi lẫn, người bệnh tâm thần gây thiệt hại: góc nhìn của cả hai bên
Những vụ việc khó nhất thường liên quan đến người lớn mất năng lực hoặc có khó khăn trong nhận thức: người cha lẫn đi lạc làm đổ hàng của tiệm bên đường, người em có bệnh tâm thần trong cơn kích động làm hỏng tài sản hàng xóm. Phía người bị thiệt hại thấy mình chịu oan; phía gia đình thấy người thân không có lỗi về mặt ý thức, mình cũng đã cố hết sức.
Luật không xét lỗi của người không nhận thức được hành vi, mà xét người giám hộ đã làm tròn việc trông nom, chăm sóc, điều trị chưa. Vì vậy, với người bệnh có nguy cơ, những việc như đưa đi khám và tuân thủ điều trị theo chỉ định của bác sĩ, có người trông vào những lúc dễ xảy ra chuyện, báo cho hàng xóm biết tình trạng để họ hỗ trợ, đều vừa là chăm sóc vừa là chứng cứ.
Ở phía người bị thiệt hại, nên hiểu rằng việc đòi bồi thường là chính đáng, nhưng cách đòi ảnh hưởng nhiều đến kết quả. Hoà giải ở cơ sở, có người trong xóm đứng giữa, thường giải quyết nhanh và giữ được tình làng nghĩa xóm hơn là đẩy thẳng ra toà.
Phòng trước khi có chuyện
Trách nhiệm bồi thường của người giám hộ gắn với việc có làm tròn trông nom hay không. Những việc dưới đây vừa giảm nguy cơ xảy ra thiệt hại, vừa là chứng cứ người giám hộ đã cẩn trọng:
- Không giao xe máy, xe điện cho trẻ chưa đủ tuổi điều khiển theo quy định; không để chìa khoá xe ở chỗ trẻ dễ lấy.
- Với người lớn tuổi sa sút trí nhớ, đặt khoá cửa phù hợp, có thẻ hoặc vòng ghi thông tin liên lạc, nhờ hàng xóm báo khi thấy họ đi một mình.
- Cất gọn vật dụng nguy hiểm như dao, bật lửa, bình ga, thuốc men.
- Đưa người bệnh đi khám định kỳ, giữ hồ sơ khám chữa bệnh và đơn thuốc theo chỉ định của bác sĩ.
- Báo nhà trường, cơ sở chăm sóc về tình trạng đặc biệt của người được giám hộ để họ có biện pháp phù hợp.
- Tìm hiểu các loại bảo hiểm trách nhiệm dân sự hoặc bảo hiểm học sinh có thể mua bằng tiền của người được giám hộ ở mức hợp lý.
Ghi những việc này vào sổ giám hộ theo thời gian, kèm ngày tháng và người biết việc. Khi có chuyện, đó là thứ chứng minh người giám hộ đã làm tròn phần việc của mình.
Câu hỏi thường gặp
Cháu được giám hộ không có tài sản gì thì người giám hộ có phải bồi thường không?
Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015, khi người được giám hộ không có tài sản để bồi thường, người giám hộ phải bồi thường bằng tài sản của mình, trừ khi chứng minh được mình không có lỗi trong việc giám hộ. Gánh chứng minh thuộc về người giám hộ.
Người giám hộ không sống chung với người được giám hộ thì có lỗi không?
Không sống chung không tự động là có lỗi. Điều được xem xét là người giám hộ đã có sắp xếp hợp lý để trông nom, chăm sóc chưa, ví dụ người được giám hộ ở cơ sở chăm sóc, có người chăm thuê, có liên lạc thường xuyên. Bỏ mặc thì khác hẳn.
Trẻ được giám hộ gây thiệt hại ở trường thì ai bồi thường?
Với người dưới 15 tuổi gây thiệt hại trong thời gian trường học trực tiếp quản lý, trường học phải bồi thường; nếu trường chứng minh không có lỗi trong quản lý thì cha mẹ hoặc người giám hộ bồi thường. Nên làm việc với nhà trường bằng văn bản và giữ biên bản sự việc.
Người có khó khăn trong nhận thức nhưng chưa có người giám hộ gây thiệt hại thì sao?
Khi chưa có người giám hộ, quy tắc dành riêng cho người giám hộ không áp dụng. Người đó vẫn có thể phải bồi thường bằng tài sản của mình theo nguyên tắc chung; việc đánh giá phụ thuộc tình trạng cụ thể. Đây là lúc gia đình nên cân nhắc thủ tục để toà xác định tình trạng và cử người giám hộ.
Bảo hiểm có chi trả thay người giám hộ không?
Tuỳ hợp đồng bảo hiểm. Một số loại bảo hiểm trách nhiệm dân sự, bảo hiểm cho học sinh có thể chi trả một phần thiệt hại cho bên thứ ba. Người giám hộ nên kiểm tra các hợp đồng đang có và thông báo sự việc cho doanh nghiệp bảo hiểm sớm.
Người bị thiệt hại đòi số tiền quá cao thì người giám hộ làm gì?
Yêu cầu chứng cứ về thiệt hại thực tế như hoá đơn, báo giá sửa chữa, hồ sơ khám chữa bệnh. Đề nghị hoà giải ở cơ sở nếu không thống nhất. Không cam kết số tiền lớn bằng tài sản của người được giám hộ khi chưa rõ căn cứ.