Khi việc giám hộ chấm dứt hoặc được chuyển giao, người giám hộ phải thanh toán, bàn giao tài sản cho người được giám hộ hoặc người giám hộ mới, và phải bồi thường thiệt hại nếu đã gây ra trong khi thực hiện việc giám hộ. Phần tài sản bị chi sai, bị chiếm dụng hay bị mất do lỗi có thể đòi lại: trước hết bằng thương lượng có giấy tờ, sau đó bằng khởi kiện tại toà án và thi hành án dân sự nếu cần.
Bài này dành cho hai nhóm người: người trẻ vừa đủ 18 tuổi, lần đầu được xem sổ sách và thấy con số không khớp với những gì mình biết; và người giám hộ mới vừa nhận bàn giao từ người cũ và phát hiện thiếu hụt. Cả hai đều đang đứng trước một người thân, thường là ông bà, cô chú, và câu hỏi không chỉ là pháp lý mà còn là gia đình.
Trước khi đòi: đối chiếu cho đúng con số
Bước đầu tiên không phải là đòi mà là tính. Lập một bảng gồm: tài sản người được giám hộ có khi bắt đầu giám hộ, các khoản tiền vào trong thời gian giám hộ như tiền thuê nhà, lãi tiết kiệm, trợ cấp, và tài sản còn lại khi chấm dứt. Chênh lệch giữa hai đầu là số đã chi. Câu hỏi tiếp theo là số đã chi đó có hợp lý không.
Nhiều khoản chi là chính đáng: tiền ăn học của cháu nhiều năm, tiền chữa bệnh, tiền sửa chữa tài sản, chi phí hợp lý mà người giám hộ được thanh toán. Ví dụ giả định: cháu có 600 triệu tiền bảo hiểm khi lên 8 tuổi, đến 18 tuổi còn 150 triệu. Mười năm ăn học có thể đã tiêu hết một phần lớn trong khoản chênh 450 triệu, tuỳ mức sống và trường học. Phần cần làm rõ là khoản vượt quá chi tiêu hợp lý.
Đối chiếu kỹ trước khi nói chuyện giúp tránh hai sai lầm: buộc tội người giám hộ vì những khoản thực ra đã chi cho chính mình, và ngược lại bỏ qua những khoản lớn bị chuyển đi không rõ lý do.
Những khoản có thể đòi và căn cứ
Bảng tóm tắt theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015 về quản lý tài sản của người được giám hộ và bồi thường thiệt hại. Ví dụ là giả định; kết quả trong vụ việc thật tuỳ chứng cứ.
| Khoản | Ví dụ giả định | Căn cứ đòi |
|---|---|---|
| Tiền của người được giám hộ dùng vào việc riêng của người giám hộ | Rút tiết kiệm của cháu trả nợ cho con trai mình | Không vì lợi ích của người được giám hộ; phải hoàn trả |
| Tài sản đem tặng cho người khác | Tặng xe máy của cháu cho cháu họ | Người giám hộ không được tặng cho; yêu cầu trả lại hoặc bồi thường |
| Thu nhập từ tài sản không được ghi nhận | Tiền cho thuê cửa hàng của cháu năm năm không vào sổ | Hoa lợi, lợi tức từ tài sản thuộc người được giám hộ |
| Thiệt hại do quản lý cẩu thả | Để nhà của cháu xuống cấp đến mức mất giá trị cho thuê | Không quản lý như tài sản của mình; bồi thường phần do lỗi |
| Tài sản bán dưới giá hoặc bán sai thủ tục | Bán đất của cháu không có người giám sát đồng ý, giá thấp bất thường | Yêu cầu tuyên vô hiệu hoặc bồi thường chênh lệch |
| Giấy tờ gốc không bàn giao | Giữ sổ đỏ, sổ tiết kiệm của cháu không trả | Nghĩa vụ chuyển giao khi chấm dứt giám hộ |
Ngược lại, người giám hộ được trừ các chi phí hợp lý mình đã bỏ ra cho việc quản lý tài sản và chăm sóc, nếu chứng minh được. Đòi lại không có nghĩa là xoá công của người đã nuôi mình.
Trình tự đòi, từ trong nhà ra đến toà
Thứ tự dưới đây cho phép dừng ở bất kỳ bước nào khi đã đạt kết quả.
- Đề nghị người giám hộ cũ cùng ngồi đối chiếu sổ sách, có người giám sát việc giám hộ hoặc một người lớn được hai bên tin cùng dự.
- Gửi văn bản yêu cầu thanh toán: liệt kê từng khoản, số tiền, căn cứ, thời hạn trả lời. Giữ bằng chứng đã gửi.
- Thương lượng phương án: trả một lần, trả dần theo lịch, trả bằng tài sản khác. Ghi thoả thuận thành văn bản, có thể công chứng hoặc chứng thực chữ ký để chắc hơn.
- Nếu không thương lượng được, hoà giải qua tổ hoà giải ở cơ sở, hoặc qua hoà giải, đối thoại tại toà án trước khi toà thụ lý.
- Khởi kiện tại toà án có thẩm quyền yêu cầu hoàn trả tài sản, bồi thường thiệt hại. Từ năm 2025 toà sơ thẩm được tổ chức theo mô hình toà án nhân dân khu vực; nên hỏi trước nơi nộp.
- Khi bản án có hiệu lực mà người phải thi hành không tự nguyện, yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thi hành.
Với số tiền lớn hoặc khi có dấu hiệu chiếm đoạt, nên hỏi luật sư trước khi gửi văn bản đầu tiên, để cách nêu yêu cầu không làm khó các bước sau; có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để định hướng ban đầu.
Khi sổ sách nằm hết trong tay người giám hộ cũ
Khó khăn thường gặp nhất là người đòi không có giấy tờ: sổ tiết kiệm, hợp đồng cho thuê, sổ thu chi đều do người giám hộ cũ giữ. Người được giám hộ vừa đủ 18 tuổi, hoặc người giám hộ mới, vẫn có những nguồn thông tin hợp pháp để bắt đầu.
Với tài khoản và sổ tiết kiệm đứng tên người được giám hộ, chính người đó khi đã thành niên, hoặc người giám hộ mới với giấy tờ chứng minh tư cách, có thể đề nghị tổ chức tín dụng cung cấp sao kê, lịch sử giao dịch theo thủ tục của từng nơi. Với nhà đất, thông tin về biến động đăng ký có thể đề nghị cơ quan đăng ký đất đai cung cấp cho người có quyền. Với tiền bảo hiểm, trợ cấp, cơ quan chi trả có hồ sơ về số tiền và người nhận.
Những gì không xin được, toà có thể yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân đang giữ cung cấp khi vụ việc đã được thụ lý. Vì vậy thiếu giấy tờ không phải lý do để bỏ cuộc, chỉ là lý do để đi đúng trình tự và bắt đầu sớm.
Thời hiệu và những mốc dễ bị bỏ lỡ
Quyền yêu cầu hoàn trả, bồi thường có thời hiệu khởi kiện. Bộ luật Dân sự 2015 có quy định riêng về cách tính thời hiệu khi người có quyền là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự mà chưa có người đại diện, hoặc khi người đại diện đã có nhưng chính người đó là người phải chịu trách nhiệm. Cách tính cụ thể trong từng trường hợp nên được người làm nghề xác định.
Điều chắc chắn là chần chừ không có lợi. Thời gian càng lâu, chứng cứ càng khó tìm, người làm chứng càng quên, tài sản của người giám hộ cũ càng có thể đã chuyển đi. Một người vừa đủ 18 tuổi thường ngại đòi ông bà, cô chú đã nuôi mình, và để vài năm trôi qua; khi quyết định đòi thì có thể đã muộn.
Nếu chưa sẵn sàng khởi kiện, ít nhất nên gửi văn bản yêu cầu và giữ lại bằng chứng, đồng thời hỏi luật sư về mốc thời hiệu của trường hợp mình.
Những tình huống đặc biệt
Người giám hộ cũ đã qua đời. Nghĩa vụ tài sản của người chết do những người hưởng thừa kế thực hiện trong phạm vi di sản để lại. Có thể yêu cầu người thừa kế thanh toán từ di sản; việc chia thừa kế xem thêm các bài chuyên về thừa kế.
Người giám hộ cũ không còn tài sản. Bản án vẫn có hiệu lực, nhưng thi hành được đến đâu tuỳ tài sản của người phải thi hành. Cân nhắc điều này trước khi bỏ nhiều chi phí cho vụ kiện.
Người giám sát đã đồng ý các khoản chi. Văn bản đồng ý của người giám sát làm khoản chi có căn cứ hơn, nhưng không xoá trách nhiệm nếu khoản chi rõ ràng không vì lợi ích của người được giám hộ. Người giám sát thông đồng cũng có thể phải chịu trách nhiệm.
Tài sản đã chuyển cho người thứ ba. Ngoài đòi người giám hộ cũ, có thể xem xét yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu để lấy lại chính tài sản, nếu còn điều kiện.
Giữ lại điều gì của quan hệ gia đình
Đòi tài sản từ người đã nuôi mình là một trong những việc khó nhất về tình cảm. Nhiều người trẻ chọn bỏ qua phần chênh lệch nhỏ, chỉ đòi những khoản lớn và rõ ràng, hoặc chấp nhận để người giám hộ cũ trả dần không lãi. Đó là lựa chọn của mỗi người, và pháp luật tôn trọng sự tự nguyện đó.
Ngược lại, nếu người giám hộ cũ có lỗi nghiêm trọng, chiếm dụng phần lớn tài sản, thì việc đòi lại không phải là vô ơn. Đó là tài sản cha mẹ để lại cho mình, đôi khi là thứ duy nhất để đi học, khởi nghiệp. Cách đòi có thể mềm, nhưng không cần phải từ bỏ quyền.
Trong mọi trường hợp, giữ giọng điềm tĩnh, nói bằng giấy tờ, và để người trung gian lên tiếng khi cảm xúc lên cao, là cách giữ được nhiều nhất cả tài sản lẫn quan hệ.
Một điều nữa nên tính: nếu người giám hộ cũ đã chăm mình nhiều năm mà không nhận đồng nào, có thể đề nghị trừ một khoản ghi nhận công sức vào số phải hoàn trả. Luật không bắt buộc, nhưng một đề nghị như vậy thường làm cuộc nói chuyện dịu đi ngay, và khoản thực nhận lại có khi còn nhiều hơn so với việc kéo nhau ra toà rồi chờ thi hành án nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Người giám hộ cũ nói đã chi hết cho cháu nhưng không có hoá đơn thì sao?
Không có hoá đơn không có nghĩa là không chi. Các khoản như tiền ăn, học, chữa bệnh có thể được ước tính hợp lý theo mức sống thực tế. Phần tranh chấp thường là các khoản lớn, đột ngột, không giải thích được. Toà sẽ đánh giá chứng cứ của cả hai bên.
Có cần đợi đủ 18 tuổi mới đòi được không?
Không. Khi người giám hộ bị thay, người giám hộ mới có quyền thay mặt người được giám hộ yêu cầu người cũ hoàn trả, bồi thường ngay. Đợi đến 18 tuổi có thể làm mất chứng cứ và ảnh hưởng đến thời hiệu.
Thoả thuận trả dần với người giám hộ cũ có cần công chứng không?
Không bắt buộc, nhưng nên lập thành văn bản có chữ ký hai bên và người làm chứng; công chứng hoặc chứng thực chữ ký giúp chắc chắn hơn. Có thể yêu cầu toà công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án theo thủ tục tố tụng dân sự để có giá trị thi hành.
Người giám hộ cũ là ông bà già yếu thì toà có giảm mức bồi thường không?
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép giảm mức bồi thường khi người gây thiệt hại không có lỗi hoặc có lỗi vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế của họ. Với hành vi cố ý chiếm dụng, khả năng giảm thấp hơn. Toà quyết định tuỳ vụ việc.
Khởi kiện người thân có ảnh hưởng gì đến quyền thừa kế sau này không?
Khởi kiện đòi tài sản của chính mình không làm mất quyền thừa kế theo pháp luật. Các trường hợp không được hưởng di sản được luật quy định riêng và không bao gồm việc kiện đòi tài sản hợp pháp.