Muốn đổi người giám hộ, phải có một trong các căn cứ Bộ luật Dân sự 2015 nêu ra: người giám hộ không còn đủ điều kiện; người giám hộ là cá nhân chết, bị toà tuyên bố mất hoặc hạn chế năng lực hành vi, có khó khăn trong nhận thức, hoặc mất tích; vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ giám hộ; hoặc người giám hộ đề nghị được thôi và có người khác nhận làm. Sau đó gia đình làm thủ tục đăng ký thay đổi giám hộ tại UBND cấp xã và người cũ bàn giao cho người mới.
Đổi người giám hộ không phải chuyện hiếm: bà ngoại nuôi cháu từ nhỏ nay đã ngoài tám mươi, anh cả giám hộ em gái chuyển vào miền Nam làm việc, người được xã cử bị bệnh nặng. Bài này đi qua từng căn cứ, hồ sơ cần có, chỗ hay vướng và cách bàn giao để không ai bị thiệt.
Các căn cứ thay đổi và giấy tờ chứng minh thường dùng
Mỗi căn cứ cần một loại giấy tờ khác nhau. Bảng dưới gợi ý những gì thường được dùng; nơi tiếp nhận có thể tự tra cơ sở dữ liệu nên không phải lúc nào cũng cần nộp đủ bản giấy.
| Căn cứ thay đổi | Ví dụ thực tế | Giấy tờ chứng minh thường dùng |
|---|---|---|
| Người giám hộ chết | Ông nội đang giám hộ cháu qua đời | Trích lục khai tử hoặc dữ liệu khai tử |
| Bị toà tuyên mất năng lực, hạn chế năng lực, khó khăn trong nhận thức | Bà ngoại giám hộ cháu bị sa sút nặng, gia đình đã yêu cầu toà tuyên bố | Quyết định của toà án đã có hiệu lực |
| Người giám hộ mất tích | Anh cả đi làm ăn xa biệt tin nhiều năm | Quyết định tuyên bố mất tích của toà án |
| Không còn đủ điều kiện | Người giám hộ bị khởi tố về tội cố ý xâm phạm sức khoẻ người khác | Giấy tờ của cơ quan tiến hành tố tụng hoặc bản án |
| Vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ giám hộ | Bỏ mặc trẻ, bán tài sản của trẻ không qua người giám sát | Văn bản xác minh, ý kiến người giám sát; nếu tranh chấp thì quyết định của toà |
| Người giám hộ xin thôi, có người khác nhận | Bà ngoại già yếu, dì út nhận nuôi cháu | Văn bản đề nghị của người giám hộ cũ, sự đồng ý của người mới |
Căn cứ cuối cùng là đường êm nhất: người cũ tự nguyện, người mới đồng ý. Căn cứ "vi phạm nghiêm trọng" là đường khó nhất vì gần như luôn có tranh cãi.
Ai sẽ là người giám hộ mới
Với giám hộ đương nhiên: đi tiếp theo thứ tự luật định. Nếu anh cả là người giám hộ và nay không còn làm được, người kế tiếp là anh chị ruột tiếp theo đã thành niên đủ điều kiện; không có thì ông bà nội ngoại, rồi bác chú cậu cô dì. Những người cùng hàng lại lập văn bản thoả thuận cử như lần đầu.
Với giám hộ cử: UBND cấp xã cử người khác. Người được cử mới cũng phải đồng ý và có văn bản cử đủ nội dung. Xã phải xem xét nguyện vọng của trẻ từ đủ 6 tuổi.
Khi có tranh chấp: toà án chỉ định. Nếu những người trong gia đình giành nhau, hoặc phản đối người được xã cử, toà án sẽ chỉ định người giám hộ mới.
Người được giám hộ đã chọn trước người giám hộ. Với người đã thành niên từng lập văn bản chọn trước người giám hộ lúc còn minh mẫn, ý nguyện đó vẫn cần được xem xét trước.
Trình tự đăng ký thay đổi giám hộ
Thủ tục đăng ký thay đổi giám hộ được làm tại UBND cấp xã, giống đường đăng ký giám hộ ban đầu. Nơi nộp thường là xã đã đăng ký giám hộ trước đó hoặc nơi cư trú của người được giám hộ, người giám hộ mới; nên gọi hỏi trước. Các bước:
- Xác định căn cứ thay đổi và gom giấy tờ chứng minh tương ứng (xem bảng trên).
- Xác định người giám hộ mới: thoả thuận trong hàng giám hộ đương nhiên, văn bản cử của xã, hoặc quyết định chỉ định của toà.
- Người giám hộ mới nộp tờ khai đăng ký thay đổi giám hộ, kèm giấy tờ chứng minh căn cứ và giấy tờ chứng minh mình đủ điều kiện.
- Nộp kèm trích lục đăng ký giám hộ cũ nếu còn giữ, để cán bộ đối chiếu đúng hồ sơ trong sổ.
- Cán bộ tư pháp kiểm tra, ghi vào sổ, cấp trích lục đăng ký thay đổi giám hộ.
- Người giám hộ cũ (hoặc người thừa kế, người giám sát khi người cũ đã mất) bàn giao tài sản và giấy tờ cho người mới.
Thời hạn giải quyết và lệ phí theo văn bản hiện hành, hỏi tại nơi nộp. Hồ sơ có thể nộp trực tiếp hoặc qua dịch vụ công trực tuyến nếu nơi đó đã mở.
Bàn giao: phần dễ bị xem nhẹ nhất
Bộ luật Dân sự yêu cầu khi thay đổi người giám hộ, người đang giám hộ phải chuyển giao cho người thay thế trong một thời hạn ngắn kể từ khi có người giám hộ mới (luật ghi 15 ngày; đối chiếu văn bản hiện hành). Việc chuyển giao phải lập thành văn bản, ghi rõ lý do và tình trạng tài sản, tình hình thực hiện các quyền, nghĩa vụ đang dở dang, có người giám sát chứng kiến.
Một biên bản bàn giao tốt nên có: danh mục tài sản kèm số sổ, số thửa, số dư; giấy tờ gốc được giao (giấy khai sinh, sổ tiết kiệm, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, sổ bảo hiểm, thẻ bảo hiểm y tế); các khoản đang thu (trợ cấp, tiền cho thuê) và đang chi (học phí, tiền thuốc); các hợp đồng đang chạy; các khoản nợ nếu có. Người cũ, người mới, người giám sát cùng ký.
Khi người giám hộ cũ đã mất, không còn ai để ký bàn giao. Lúc đó người giám sát, cùng người thừa kế hoặc người đang giữ giấy tờ của người cũ, lập biên bản kiểm kê lại tài sản của người được giám hộ. Đừng để tài sản của cháu lẫn vào di sản của người giám hộ vừa mất: sổ tiết kiệm đứng tên cháu là của cháu, nhưng tiền mặt của cháu mà ông nội cất chung trong két thì rất dễ bị tính nhầm.
Chỗ hay vướng khi đổi người giám hộ
Phần lớn hồ sơ thay đổi bị chậm không phải vì thiếu tờ khai, mà vì những chuyện sau:
- Người giám hộ cũ không chịu bàn giao, giữ sổ tiết kiệm hoặc giấy đất của cháu. Khi đó cần người giám sát và xã can thiệp, nếu không được thì đề nghị toà án giải quyết.
- Gia đình tưởng người giám hộ cũ "xin thôi" là xong, chưa tìm được người nhận. Luật chỉ cho đổi theo đề nghị của người giám hộ khi có người khác nhận làm giám hộ.
- Lấy căn cứ "vi phạm nghiêm trọng" nhưng chỉ có lời kể, không có văn bản xác minh, không có ý kiến người giám sát.
- Quên báo cho ngân hàng, cơ quan chi trả trợ cấp, trường học rằng người giám hộ đã đổi; tiền vẫn chuyển vào tài khoản của người cũ.
- Người mới ở tỉnh khác, trẻ chuyển chỗ ở, nhưng không cập nhật nơi cư trú của trẻ nên các giấy tờ sau đó bị lệch.
- Không hỏi ý kiến của trẻ đã lớn, trong khi trẻ đang gắn bó với người cũ hoặc phản đối người mới.
Mỗi điểm trên đều làm chậm vài tuần đến vài tháng. Ngồi lại với người giám sát và liệt kê trước khi nộp hồ sơ thường giúp tránh được phần lớn.
Báo cho những nơi nào sau khi có trích lục thay đổi
Đăng ký xong ở xã mới là một nửa việc. Các nơi đang giao dịch với người được giám hộ vẫn ghi tên người giám hộ cũ cho đến khi bạn mang giấy tới. Danh sách dưới giúp không bỏ sót:
| Nơi cần báo | Vì sao | Mang theo gì |
|---|---|---|
| Ngân hàng giữ tài khoản, sổ tiết kiệm của người được giám hộ | Người cũ vẫn có thể là người được giao dịch trên hồ sơ | Trích lục thay đổi giám hộ, giấy tờ tuỳ thân của người mới |
| Cơ quan chi trả trợ cấp xã hội, lương hưu, bảo hiểm xã hội | Tiền có thể tiếp tục về tài khoản người cũ | Trích lục thay đổi giám hộ, số tài khoản mới nếu đổi |
| Trường học, cơ sở giáo dục | Trường cần biết ai ký giấy tờ, ai nhận thông báo | Bản sao trích lục |
| Bệnh viện, nơi người được giám hộ đang điều trị dài ngày | Ai được ký đồng ý điều trị, nhận thông tin bệnh án | Bản sao trích lục, giấy tờ tuỳ thân |
| Văn phòng công chứng, bên thuê nhà, bên đang có hợp đồng với người được giám hộ | Hợp đồng đang chạy cần người đại diện mới | Trích lục và biên bản bàn giao |
Xin thêm vài bản sao trích lục ngay khi nhận kết quả sẽ đỡ một lượt quay lại xã. Bản sao có thể bị thu phí riêng theo quy định hiện hành của địa phương.
Khi việc đổi người đi kèm tranh chấp
Có những trường hợp đổi người giám hộ không đến từ hoàn cảnh mà từ nghi ngờ: bên nội cho rằng bà ngoại để cháu bỏ học, bên ngoại cho rằng chú ruột đang bán dần đất của cháu. Trước khi đi đến yêu cầu thay đổi, nên tách hai câu hỏi: có đúng là có vi phạm không, và nếu có thì ai là người phù hợp hơn. Thông tin nên được thu thập bình tĩnh, có giấy tờ: kết quả học tập, sổ thu chi, giấy tờ giao dịch đất.
Nếu không hoà giải được, một bên có thể yêu cầu toà án thay đổi người giám hộ và chỉ định người khác. Toà sẽ xét lợi ích tốt nhất của người được giám hộ: nơi trẻ đang sống ổn định, mối gắn bó, điều kiện chăm sóc, nguyện vọng của trẻ. Kết quả không phải để phân thắng thua giữa hai bên gia đình.
Vụ việc có tài sản đáng kể, hoặc đã có lời buộc tội nặng giữa các bên, nên có luật sư tư vấn từ đầu. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết hồ sơ của mình đang mạnh, yếu ở đâu trước khi quyết định có nộp đơn hay không. Với dấu hiệu trẻ bị bỏ mặc hoặc bạo hành, ưu tiên là an toàn của trẻ: báo ngay cho UBND cấp xã, công an nơi cư trú, hoặc gọi tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Câu hỏi thường gặp
Người giám hộ cũ không đồng ý thôi thì có đổi được không?
Được, nếu có căn cứ khác ngoài việc tự nguyện xin thôi, như không còn đủ điều kiện hoặc vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ. Khi người cũ phản đối và có tranh chấp, việc thay đổi và chỉ định người mới thường phải qua toà án.
Đổi người giám hộ có làm mất trích lục giám hộ cũ không?
Trích lục cũ vẫn là giấy tờ ghi nhận giai đoạn trước, nhưng từ khi đăng ký thay đổi, giấy có giá trị để làm việc là trích lục đăng ký thay đổi giám hộ. Ngân hàng, cơ quan chi trả sẽ đòi giấy mới.
Đổi từ ông nội sang bà ngoại có cần ông bà nội khác ký không?
Nếu bà ngoại thay ông nội trong cùng hàng ông bà nội ngoại, những người cùng hàng còn sống nên lập lại văn bản thoả thuận cử. Đây là cách để tránh tranh chấp sau khi đã đổi.
Trẻ 14 tuổi có quyền phản đối người giám hộ mới không?
Khi cử hoặc chỉ định người giám hộ, nguyện vọng của trẻ từ đủ 6 tuổi phải được xem xét. Ý kiến của trẻ 14 tuổi có trọng lượng đáng kể, dù không phải là yếu tố quyết định duy nhất.
Người giám hộ mới có phải chịu các khoản nợ người cũ đã vay nhân danh cháu không?
Nghĩa vụ phát sinh hợp pháp nhân danh người được giám hộ vẫn là nghĩa vụ của người được giám hộ, người mới tiếp tục quản lý. Khoản vay vì lợi ích riêng của người cũ thì người cũ phải chịu; cần xem giấy tờ cụ thể.
Có thể đổi người giám hộ tạm thời trong vài tháng không?
Luật không có khái niệm giám hộ tạm thời theo kiểu luân phiên. Nếu người giám hộ chỉ vắng mặt ngắn ngày, có thể nhờ người khác chăm sóc thực tế hoặc uỷ quyền những việc được phép, còn thay đổi người giám hộ là thủ tục chính thức.